Almanya

Öğrenme çıktıları

• Hatırlama — İhracat güdümlü büyümeyi, Mittelstand'ı, ücret pazarlığının yerelleşmesini, enerji arz şokunu ve girdi ikamesini tanımlar.
• Anlama — Almanya'nın 2000'lerin başındaki durgunluktan nasıl çıktığını ve emek piyasası kurumlarının bu dönüşümdeki rolünü açıklar.
• Analiz — 2022 enerji şokunun beklenen ve gerçekleşen etkilerini karşılaştırarak, firmaların ve hanelerin enerji kullanımını ikame etme gücünü çözümler.
• Değerlendirme — Almanya'nın ihracata ve sanayiye dayalı büyüme modelinin bugünkü sınırlarını kanıt ışığında tartar.

Sezgi

Açılış

2000'lerin başında Almanya'ya «Avrupa'nın hasta adamı» deniyordu. Büyüme cılızdı, işsizlik yüksekti ve birleşmenin maliyeti hâlâ bütçeye yük oluyordu. On yıl sonra aynı ülke, küresel finans krizini neredeyse işsizlik artmadan atlatan, dünya ihracatından büyük pay alan bir «ekonomik süperstar» olarak anılıyordu. Ve on yıl daha geçtikten sonra, 2023 ve 2024'te iki yıl üst üste küçülen, sanayisinin geleceği tartışılan bir ekonomiye dönüştü.

ABD dersinde yeni firmaların doğup büyüdüğü esnek bir ekonomi gördük. Almanya başka bir yoldan zenginleşti: makine, otomobil ve kimya ürünlerini dünyaya satan, nesilden nesle aynı ailenin yönettiği orta ölçekli sanayi şirketleriyle. Bu dersin sorusu, bu modelin nasıl yükseldiği ve bugün neden zorlandığıdır.

Hikâye — hasta adamdan süperstara

Christian Dustmann, Bernd Fitzenberger, Uta Schönberg ve Alexandra Spitz-Oener, Almanya'nın bu dönüşümünü inceledi. Onlara göre dönüşümün anahtarı, siyasetçilerin çıkardığı reform yasalarından çok, emek piyasası kurumlarının kendine özgü yönetişim yapısıydı.

Bu yönetişim yapısının önemli bir parçası, ücretlerin nerede belirlendiğidir. Almanya'da ücretler uzun süre sektör düzeyinde, sendikalar ile işveren birlikleri arasında yapılan sözleşmelerle belirlendi. Ama bu sistem, işyeri düzeyindeki koşullara uyum için giderek daha fazla alan tanıdı.

Bu esneklik, Alman sanayisinin dış rekabet gücünü korudu ve ihracatı büyümenin motoruna dönüştürdü.

Kavram — modelin dayandığı iki ayak

Almanya'nın ihracat modeli iki ayak üzerinde duruyordu. Birincisi, sanayinin enerji ihtiyacını karşılayan görece ucuz enerjiydi; ülke doğal gazının büyük kısmını Rusya'dan boru hatlarıyla alıyordu. İkincisi, Alman makinelerini ve otomobillerini alan büyük ve büyüyen dış pazarlardı.

2022'de birinci ayak sarsıldı. Rusya'nın Ukrayna'yı işgal etmesinin ardından Almanya'nın Rus gazına bağımlılığı bir anda ulusal güvenlik meselesine dönüştü.

Ülkede büyük bir tartışma başladı. Rus gazının ithalatı durdurulursa ne olurdu? Bazı çevreler bunun ağır bir çöküşe yol açacağını öne sürerken, bazı iktisatçılar etkinin yönetilebilir olacağını savundu. Tartışmanın merkezinde tek bir soru vardı: firmalar ve haneler gazı ne kadar hızlı başka şeylerle değiştirebilir?

Veri ve kanıt — korkulan çöküş gelmedi, ama durgunluk geldi

Benjamin Moll, Moritz Schularick ve Georg Zachmann, tartışmayı iki yıl sonra geriye dönüp değerlendirdi.

Bu sonuç ikamenin gücünü gösteriyor. Gaz tüketimi beşte bir azalırken üretim büyük ölçüde sürdü; demek ki firmalar ve haneler gazın yerini başka yollarla doldurabildi. Brookings özetine göre ülke ayrıca Hollanda, Belçika ve Fransa'daki sıvılaştırılmış doğal gaz terminalleri üzerinden hızla yeni tedarik buldu. Geçmiş tüketime dayalı ödemeler, insanları kullandıkları gazı azaltmaktan caydırmadan destek sağladı.

Ama hikâyenin ikinci yarısı daha karanlık. Korkulan çöküş gelmedi; yine de Alman ekonomisi şoktan sonra toparlanamadı.

Neden önemli? — bir modelin sınırları

Almanya'nın deneyimi iki ders içeriyor. Birincisi, bir ekonominin kurumlarının esnekliği, hükümetlerin çıkardığı tek tek yasalardan daha belirleyici olabilir. Ücretlerin ve çalışma saatlerinin işyeri düzeyinde ayarlanabilmesi, Almanya'nın 2008 krizini işsizlik artmadan atlatmasını sağladı. İkincisi, ekonomiler sanıldığından daha uyumludur: firmaların ve hanelerin ikame gücü, en karamsar tahminleri boşa çıkarabilir.

Ama Almanya'nın bugünkü durgunluğu, tek bir modele fazla bağlanmanın riskini de gösteriyor. Ucuz enerji, büyüyen dış pazarlar ve güçlü bir imalat sanayisi üzerine kurulu bir ekonomi, bu ayakların hepsi aynı anda zorlandığında yeni bir büyüme kaynağı bulmak zorunda kalır. Sanayisi Avrupa'ya bağlı ve enerjisinin büyük kısmını ithal eden Türkiye için bu, ihracat başarısının enerji arzının güvenliğine ve pazarların çeşitliliğine ne kadar bağlı olduğunu hatırlatan bir örnektir.

Özet kartı

1. Dustmann ve arkadaşlarına göre Almanya 1998–2005'te yılda ortalama yaklaşık yüzde 1,2 büyüdü ve işsizlik yüzde 11,1'e çıktı; 2008–2009'da ise GSYH'deki keskin düşüşe rağmen işsizlik neredeyse artmadı.
2. Yazarlara göre dönüşümün ana nedeni, emek piyasası kurumlarının olağanüstü koşullarda esnek tepki vermesini sağlayan yönetişim yapısıydı; ücret pazarlığının yerelleşmesi bunun önemli bir parçasıydı.
3. Almanya 2022'de gazının yüzde 55'ini Rusya'dan alıyordu; ambargo için yüzde 6–12'lik GSYH çöküşü uyarıları yapıldı, Moll ve arkadaşları yüzde 1–3 öngördü.
4. Gaz tüketimi yaklaşık yüzde 20 düşmesine rağmen GSYH 2022'de büyüdü; geçmiş tüketime dayalı götürü destekler fiyat sinyalini korudu.
5. Dünya Bankası verilerine göre Almanya 2023 ve 2024'te küçüldü; imalatın GSYH payı 2000'de yüzde 20,3'ten 2025'te yüzde 17,6'ya indi.

Kavram sözlüğü

Kendini sına

1. (Çıktı 1) Ücret pazarlığının yerelleşmesi nedir? Bir ekonomik şok sırasında firmalara nasıl bir esneklik sağlar?
2. (Çıktı 2) Almanya 2008–2009'da GSYH'de keskin bir düşüş yaşarken işsizlik neden neredeyse artmadı? Dustmann ve arkadaşlarının açıklamasını kullanın.
3. (Çıktı 3) Bir fabrika geçen yıl 1.000 birim gaz kullandı. Hükümet, gazın birim fiyatındaki 50 liralık artışı telafi etmek için fabrikaya geçen yılki tüketiminin yüzde 80'i üzerinden birim başına 50 lira götürü ödeme yapıyor. Fabrika bu yıl gaz kullanımını 700 birime indirirse ne kadar destek alır ve artan fiyat nedeniyle ne kadar ek maliyete katlanır? Destek bu yılki tüketime bağlı olsaydı fabrikanın gazı azaltma güdüsü nasıl değişirdi?
4. (Çıktı 3) Moll ve arkadaşlarının yüzde 1–3'lük tahmini ile iş birlikleri ve sendikaların finanse ettiği çalışmaların yüzde 6–12'lik tahmini arasındaki fark, hangi varsayımdan kaynaklanıyor olabilir?
5. (Çıktı 4) Bir yorumcu, «Alman modeli bitti; Almanya sanayiden vazgeçip tamamen hizmetlere yönelmeli» diyor. Bu yorumu Dustmann ve arkadaşları ile Moll ve arkadaşlarının bulgularına dayanarak tartışın.

Cevaplar

1. Ücret pazarlığının yerelleşmesi, ücretlerin ve çalışma koşullarının ülke ya da sektör düzeyinde yapılan toplu sözleşmeler yerine giderek daha fazla firma ve işyeri düzeyinde belirlenmesidir. Bir şok sırasında firmalar, ücretleri ve çalışma saatlerini kendi koşullarına göre ayarlayabilir; örneğin işçi çıkarmak yerine çalışma saatlerini azaltabilir ya da ücret artışlarını erteleyebilir.
2. Dustmann ve arkadaşlarına göre Alman emek piyasası kurumlarının kendine özgü yönetişim yapısı, olağanüstü koşullarda esnek tepki vermelerine olanak tanıdı. Firmalar ve işçiler, işten çıkarmalar yerine çalışma saatlerini ve ücretleri işyeri düzeyinde ayarlayabildi; bu da üretim düşerken istihdamın büyük ölçüde korunmasını sağladı.
3. Destek, geçen yılki tüketimin yüzde 80'i olan 800 birim üzerinden 800 × 50 = 40.000 liradır ve bu yılki kullanımdan bağımsızdır. Fabrika 700 birim kullandığında artan fiyat nedeniyle 700 × 50 = 35.000 lira ek maliyete katlanır; destek ek maliyeti tamamen karşılar ve fabrikaya 5.000 lira kalır. Fabrika gazı daha da azaltırsa ek maliyeti düşer ama desteği değişmez; bu yüzden her tasarruf ettiği birim, ona 50 lira kazandırır. Destek bu yılki tüketime bağlı olsaydı, fabrika gazı azalttıkça desteği de azalırdı; gazı azaltma güdüsü zayıflardı.
4. Fark, büyük ölçüde firmaların ve hanelerin gazı ne kadar hızlı ve kolay ikame edebileceğine dair varsayımdan kaynaklanabilir. Yüksek kayıp tahminleri, gazın birçok üretim sürecinde başka bir şeyle değiştirilemeyeceğini ve gaz kesintisinin bağlantılı sektörlere zincirleme yayılacağını varsayar. Moll ve arkadaşlarının daha düşük tahmini ise, firmaların ve hanelerin gazın yerini başka yollarla doldurabileceğine ve ülkenin yeni tedarik kaynakları bulabileceğine daha fazla ağırlık verir. 2022'deki gelişmeler, ikame gücünün yüksek kayıp tahminlerinin varsaydığından büyük olduğunu gösterdi.
5. Görüşün dayandığı gözlem doğrudur: Almanya 2023 ve 2024'te küçüldü, imalatın GSYH'deki payı geriledi ve ihracat oranı 2022'deki zirveden düştü. Ama «tamamen vazgeçmek» kanıtın ötesine gidiyor. Moll ve arkadaşlarının değerlendirmesi, enerji şokunun doğrudan maliyetinin yönetilebilir olduğunu ve ekonominin ikame gücünün yüksek olduğunu gösteriyor; Dustmann ve arkadaşları ise Alman emek piyasası kurumlarının esnekliğinin bir güç kaynağı olduğunu vurguluyor. Daha dengeli bir sonuç, Almanya'nın sanayiyi terk etmesi değil, onu daha çeşitli enerji kaynaklarına ve daha geniş pazarlara dayandırması ve hizmetlerde ve yeni teknolojilerde ek büyüme kaynakları araması olabilir.

İleri okuma

• Christian Dustmann, Bernd Fitzenberger, Uta Schönberg, Alexandra Spitz-Oener (2014). «From Sick Man of Europe to Economic Superstar: Germany's Resurgent Economy». Journal of Economic Perspectives, cilt 28, sayı 1. Almanya'nın 2000'lerdeki dönüşümünde emek piyasası kurumlarının rolü.
• Benjamin Moll, Moritz Schularick, Georg Zachmann (2023). «The Power of Substitution: The Great German Gas Debate in Retrospect». Brookings Papers on Economic Activity 2023(2). Rus gazının kesilmesinin Alman ekonomisine etkisinin geriye dönük değerlendirmesi.
• Dünya Bankası açık veri portalı, Almanya sayfası. Büyüme, imalat, ihracat ve cari işlemler serileri.

Sonraki derse köprü

Almanya, sanayi gücüyle zenginleşip bugün durgunlukla boğuşan bir ekonomi. Ondan önce aynı yolu yürüyen bir başka sanayi devi, 1990'larda varlık fiyatlarındaki çöküşün ardından on yıllarca süren düşük büyüme, düşen fiyatlar ve hızla yaşlanan bir nüfusla yaşamayı öğrendi. Bir ekonomi uzun bir durgunluğun içinde nasıl zengin kalabilir ve merkez bankası fiyatlar düşerken ne yapabilir? Sıradaki ders Japonya'yı ele alıyor.