Platformların düzenlenmesi

Öğrenme çıktıları

• Hatırlama — Geçit bekçisini, önceden konan yükümlülükleri, çekişmeye açıklığı, ara istihdam statüsünü ve yönlendirme yasağını tanımlar.
• Anlama — Dijital platformlar için klasik rekabet hukukunun yanına neden önceden konan kuralların eklendiğini açıklar.
• Analiz — Avrupa Birliği'nin, İngiltere'nin ve Kaliforniya'nın platformlara yaklaşımını, düzenlemenin hedefi ve aracı bakımından karşılaştırır.
• Değerlendirme — Platform düzenlemesinde önceden konan kurallar ile olay sonrası incelemenin ve işçi statüsünde ikili ayrım ile ara statülerin artılarını ve eksilerini tartar.

Sezgi

Açılış

Bu dosyanın her dersinde aynı soru farklı bir kılıkta belirdi. Platformlar her işlemden pay alıyor; komisyonu ne sınırlıyor? Sürücüler esnek çalışıyor ama güvenceleri yok; kim koruyacak? Algoritmalar konuşmadan yüksek fiyatlarda buluşabiliyor; kim fark edecek? Pazaryerleri hem hakem hem oyuncu; kim denetleyecek?

Geleneksel cevap rekabet hukukudur: bir firma gücünü kötüye kullanırsa, otorite olaydan sonra soruşturma açar, kanıt toplar ve ceza verir. Ama dijital piyasalarda bu süreç çoğu zaman yıllar sürer ve karar çıktığında piyasa çoktan bir platforma kaymış olabilir. Bu ders, dünyanın farklı yerlerinde bu soruya verilen üç farklı cevabı inceliyor: önceden konan kurallar, mahkeme kararları ve seçmenlerin oyu.

Hikâye — altı geçit bekçisi

Avrupa Komisyonu, 6 Eylül 2023'te Dijital Piyasalar Yasası kapsamında ilk kez altı şirketi «geçit bekçisi» olarak belirledi: Alphabet, Amazon, Apple, ByteDance, Meta ve Microsoft. Bu şirketlerin toplam 22 temel platform hizmeti listeye girdi: arama motorları, uygulama mağazaları, sosyal ağlar, çevrim içi pazaryerleri, işletim sistemleri ve benzerleri.

Yasanın mantığı, rekabet hukukunun alışılmış sırasını tersine çevirmekti. Bir firmanın gücünü kötüye kullandığını olaydan sonra kanıtlamaya çalışmak yerine, belirli büyüklükteki platformlar için yapılması ve yapılmaması gerekenlerin listesi baştan konuldu.

Kavram — yasakların ilk sınavı

Kuralları baştan koymak kolay, uygulatmak zordur. Yasanın ilk büyük sınavı, iki geçit bekçisinin yükümlülüklere uymadığı kararıydı.

Bu kararlar, platform ekonomisinin bu dosyada gördüğümüz sorunlarının doğrudan karşılığıdır. Yönlendirme yasağı, platformun komisyonunu sınırlayan bir rekabet aracını, yani müşterinin platformu atlayabilmesini hedef alır. Veri birleştirme kuralı ise ücretsiz hizmetin gerçek bedelinin veri olduğu bir modelde, kullanıcıya bir seçenek tanır.

Veri ve kanıt — sürücüler kimin işçisi?

Platformların düzenlenmesinin ikinci cephesi emektir. Avrupa geçit bekçilerine kural koymadan önce, İngiltere'de emeğe dair soru mahkemede cevaplanmıştı.

İngiliz hukuku çalışanları üç gruba ayırır: iş sözleşmesiyle çalışanlar, kendi hesabına çalışan bağımsız yükleniciler ve bu ikisinin arasında, kendi hesabına çalışsa da başkasının işinin bir parçası olarak hizmet veren «işçiler». Bu ara gruba asgari ücret ve ücretli izin gibi bazı haklar tanınır, ama örneğin haksız işten çıkarmaya karşı koruma tanınmaz.

Aynı dönemde Kaliforniya başka bir yol seçti. Eyalet, şirketlerin çalışanlarını bağımsız yüklenici olarak sınıflandırmasını sınırlayan bir yasa çıkarmıştı. Ardından uygulama tabanlı sürücüleri bu yasanın dışında tutan bir önerge doğrudan seçmenlerin oyuna sunuldu.

İki yaklaşım aynı sorunun iki farklı cevabıdır. İngiltere'de mahkeme, Uber'in sürücüler üzerindeki fiilî denetimine bakarak onları ara statüye yerleştirdi. Kaliforniya'da seçmenler, sürücüleri bağımsız yüklenici olarak tutan ama onlara bazı asgari güvenceler tanıyan bir düzenlemeyi seçti. Her ikisi de, önceki derslerde gördüğümüz esneklik ile güvence arasındaki ödünleşimin bir yerinde durmaya çalışıyor.

Neden önemli? — kuralı kim, ne zaman koyar?

Platform düzenlemesinin önündeki temel ödünleşim zamanlamadır. Olaydan sonra yapılan soruşturma, her vakayı kendi koşullarında değerlendirir ve yanlış bir müdahalenin riskini azaltır; ama yavaş işler ve hızla tek bir platforma kayan dijital piyasalarda geç kalabilir. Önceden konan kurallar hızlıdır ve öngörülebilirlik sağlar; ama her durumda doğru olmayabilir ve tüketiciye yarayan bazı uygulamaları da yasaklayabilir.

Emekte de benzer bir ödünleşim var. Sürücüleri tam çalışan saymak güvenceyi artırır ama esnekliği azaltabilir; bağımsız yüklenici saymak esnekliği korur ama riski tamamen sürücüye bırakır. İngiltere'nin ara statüsü ve Kaliforniya'nın asgari güvenceleri, bu iki ucun arasında yol arayan deneylerdir. Türkiye dahil her ülke, bu deneylerin sonuçlarını izleyerek kendi kurallarını yazmak zorunda kalacak.

Özet kartı

1. Avrupa Komisyonu, Eylül 2023'te Dijital Piyasalar Yasası kapsamında altı şirketi geçit bekçisi olarak belirledi ve 22 temel platform hizmetine önceden konan yükümlülükler getirdi.
2. Yasaya uymayan geçit bekçisine dünya cirosunun yüzde 10'una, tekrarda yüzde 20'sine kadar ceza verilebiliyor; Nisan 2025'te Apple'a 500 milyon, Meta'ya 200 milyon avro ceza verildi.
3. İngiltere Yüksek Mahkemesi 2021'de Uber sürücülerini, Uber'in kazanç, sözleşme ve iş kabulü üzerindeki denetimine dayanarak işçi saydı.
4. Kaliforniya'da Önerge 22, 2020'de yüzde 58,6 oyla kabul edildi; sürücüleri bağımsız yüklenici sayarken asgari kazanç ve sağlık desteği gibi güvenceler getirdi.
5. Platform düzenlemesinde temel ödünleşim, önceden konan kuralların hızı ile olay sonrası incelemenin isabeti, emekte ise esneklik ile güvence arasındadır.

Kavram sözlüğü

Kendini sına

1. (Çıktı 1) Geçit bekçisi nedir? Dijital Piyasalar Yasası bir şirketin geçit bekçisi sayılması için hangi nicel ölçütleri kullanır?
2. (Çıktı 2) Önceden konan yükümlülükler ile olay sonrası rekabet soruşturması arasındaki fark nedir? Dijital piyasalarda neden önceden konan kurallara başvurulmuştur?
3. (Çıktı 3) Dünya genelinde yıllık cirosu 380 milyar avro olan bir geçit bekçisi, yasanın yükümlülüklerini ilk kez ihlal ediyor. Komisyonun verebileceği en yüksek ceza nedir? İhlal tekrarlanırsa bu tutar ne olur? Apple'a verilen 500 milyon avroluk ceza bu üst sınırla karşılaştırıldığında ne anlatır?
4. (Çıktı 3) İngiltere Yüksek Mahkemesi'nin Uber kararı ile Kaliforniya'nın Önerge 22'si, sürücülerin statüsüne nasıl farklı cevaplar verdi? Her iki yaklaşım sürücülere hangi güvenceleri tanıdı?
5. (Çıktı 4) Bir milletvekili, «Türkiye'de de büyük platformlar için Avrupa'dakine benzer önceden konan kurallar çıkarılmalı ve bütün kuryeler tam çalışan sayılmalı» diyor. Bu önerinin iki parçasını dersin kanıtlarıyla değerlendirin.

Cevaplar

1. Geçit bekçisi, işletmeler ile tüketiciler arasında önemli ve kalıcı bir geçit işlevi gören büyük dijital platformdur. Yasaya göre bir şirket, en az üç AB üyesi ülkede temel platform hizmeti sunup Avrupa Ekonomik Alanı'nda belirli bir yıllık ciroya ulaştığında, AB'de 45 milyondan fazla aylık aktif son kullanıcıya ve 10 binden fazla yıllık aktif işletme kullanıcısına hizmet verdiğinde ve bu ikinci ölçütü son üç yıl boyunca karşıladığında geçit bekçisi sayılır.
2. Olay sonrası soruşturmada otorite, bir firmanın gücünü kötüye kullandığını her vakada ayrı ayrı kanıtlar ve sonra müdahale eder. Önceden konan yükümlülüklerde ise belirli koşulları taşıyan firmalara, ihlal ya da zarar kanıtlanmasını beklemeden uymaları gereken kurallar baştan konur. Dijital piyasalarda ağ etkileri piyasayı hızla tek bir platforma kaydırabildiği için, yıllar süren soruşturmalar karar çıktığında etkisiz kalabilir; önceden konan kurallar bu gecikmeyi aşmayı amaçlar.
3. İlk ihlalde en yüksek ceza cironun yüzde 10'u, yani 38 milyar avrodur. İhlal tekrarlanırsa üst sınır yüzde 20'ye, yani 76 milyar avroya çıkar. 500 milyon avroluk ceza, bu büyüklükte bir şirket için üst sınırın çok altındadır; bu, Komisyonun ilk kararlarda üst sınırı kullanmadığını, cezayı ihlalin ağırlığına ve süresine göre belirlediğini gösterir. Cezanın caydırıcılığı, tutarın yanı sıra Komisyonun şirketten uygulamayı değiştirmesini istemesine ve tekrarda üst sınırın iki katına çıkmasına da bağlıdır.
4. İngiltere'de Yüksek Mahkeme, Uber'in sürücülerin kazancını belirlemesine, sözleşme koşullarını dikte etmesine ve iş kabulünü denetlemesine bakarak sürücüleri işçi, yani ara statüde saydı; bu, onlara asgari ücret ve ücretli izin gibi haklar tanıdı ve uygulamayı açıp çalışmaya hazır oldukları süreyi çalışma süresi saydı. Kaliforniya'da ise seçmenler, sürücüleri bağımsız yüklenici olarak tutan Önerge 22'yi kabul etti; önerge sürücülere, sürüş süresi için yerel asgari ücretin yüzde 120'si kadar asgari kazanç, haftada 15 saatten fazla çalışanlara sağlık desteği ve iş kazasında tıbbi masrafların karşılanması gibi güvenceler tanıdı, ama bekleme süresini ücretlendirme kapsamına almadı.
5. Önerinin birinci parçası, dijital piyasalarda olay sonrası soruşturmanın yavaş kalabileceği kaygısına dayanır ve Avrupa'daki uygulama bu kaygıyı paylaşıyor. Ama Apple ve Meta kararları, önceden konan kuralların bile uygulanması için uzun bir süreç ve güçlü bir düzenleyici kapasitesi gerektirdiğini gösteriyor; kuralların hangi platformlara ve hangi davranışlara uygulanacağı da dikkatle tanımlanmalıdır. İkinci parça, bütün kuryeleri tam çalışan saymayı öneriyor. İngiltere örneği, tam çalışan ile bağımsız yüklenici arasında bir ara statünün de mümkün olduğunu; Kaliforniya örneği ise bağımsız yüklenici statüsü korunurken bazı güvencelerin getirilebileceğini gösteriyor. Önceki derslerdeki kanıtlar, esnekliğin bazı kuryeler için çok değerli olduğunu, tam zamanlı çalışanlar için ise güvencenin daha önemli olabileceğini gösteriyor; bu yüzden tek tip bir çözüm yerine, çalışma süresine ve platforma bağımlılığa göre farklılaşan güvenceler daha dengeli bir yol olabilir.

İleri okuma

• Luís Cabral, Justus Haucap, Geoffrey Parker, Georgios Petropoulos, Tommaso Valletti, Marshall Van Alstyne (2021). The EU Digital Markets Act: A Report from a Panel of Economic Experts. Avrupa Komisyonu Ortak Araştırma Merkezi. Dijital Piyasalar Yasası'nın iktisadi gerekçeleri.
• Uber BV and others v Aslam and others [2021] UKSC 5. Birleşik Krallık Yüksek Mahkemesi. Platform sürücülerinin hukuki statüsüne dair gerekçeli karar.
• Legislative Analyst's Office (2020). «Proposition 22». Kaliforniya'da uygulama tabanlı sürücülerin statüsüne ilişkin önergenin analizi.

Sonraki derse köprü

Bu dosyada platformların gücünün Avrupa'da kurallarla, İngiltere'de mahkemelerle, Kaliforniya'da sandıkla sınırlanmaya çalışıldığını gördük. Ama dünyanın ikinci büyük ekonomisi, devlet ile piyasa arasındaki ilişkiyi bambaşka bir biçimde kurmuş durumda. Kırk yılda yoksul bir tarım ülkesinden sanayi devine dönüşen bu ekonomi nasıl büyüdü ve bugün hangi sınırlara dayanıyor? Sıradaki dosya ülke ekonomileriyle, ilk ders Çin'le açılıyor.