Kurye ve sürücü emeği

Öğrenme çıktıları

• Hatırlama — Gig işini, bağımsız yükleniciyi, gerçek zamanlı esnekliği, işveren takdirine bağlı çalışma programını ve yaparak öğrenmeyi tanımlar.
• Anlama — Platform işçilerinin esneklikten nasıl bir değer elde ettiğini ve bu değerin neden herkes için aynı olmadığını açıklar.
• Analiz — Sürücüler ve çağrı merkezi başvuranları üzerine yapılan çalışmaları karşılaştırarak esnekliğin hangi işçiler için değerli olduğunu çözümler.
• Değerlendirme — «Esnek çalışma kadınlar ile erkekler arasındaki kazanç farkını kapatır» ve «platform işçileri ya tamamen özgürdür ya da tamamen sömürülür» iddialarını kanıt ışığında tartar.

Sezgi

Açılış

Bir sabah iki kişi uygulamayı açıyor. Biri üniversite öğrencisi; derslerinin arasında üç saatlik boşluğu var ve harçlığını çıkarmak için birkaç teslimat yapacak. Öbürü üç çocuk babası; bu iş onun tek geliri ve günde on iki saat yolda. İkisi aynı uygulamada, aynı tarifeyle, aynı kurallarla çalışıyor. Ama bu işin ikisi için anlamı aynı değil.

Önceki derste platformun her işlemden nasıl pay aldığını gördük. Bu ders, payın öbür ucundaki insanlara, yani yolcuyu taşıyan ve paketi kapıya getiren emeğe bakıyor. Bu dersin sorusu, bu kişilerin aslında ne tür bir iş yaptığı, bu işin onlara ne kazandırdığı ve neyi elinden aldığıdır.

Hikâye — ne zaman çalışacağına karar vermek

Geleneksel bir işte çalışma saatleri işverenle yapılan sözleşmeyle belirlenir. Sabah dokuzda başlar, akşam beşte bitersiniz; hasta olursanız izin alır, fazla çalışırsanız ek ücret alırsınız. Gig işinde ise böyle bir sözleşme yoktur. Uygulamayı açtığınızda çalışmaya başlar, kapattığınızda bırakırsınız. Pazartesi hiç çalışmayabilir, cumartesi gece yarısına kadar yolda kalabilirsiniz.

Pek çok ülkede bu kişiler, platformun çalışanı olarak değil, kendi hesabına iş yapan yükleniciler olarak sözleşme yapar. Bu ayrım, kimin neyi karşılayacağını belirler.

Bu durumun bir bedeli olduğu açık. Peki karşılığında ne kazanılıyor? M. Keith Chen, Judith Chevalier, Peter Rossi ve Emily Oehlsen, bu soruyu ABD'deki Uber sürücülerinin saatlik kazanç verileriyle cevaplamaya çalıştı.

Bu bulgunun arkasındaki mantık basittir. Bir sürücünün zamanının değeri gün içinde değişir: çocuğunu okuldan alması gereken saatte bir saatlik çalışmanın ona maliyeti yüksektir, akşam herkes uyurken düşüktür. Esneklik, sürücünün yalnızca zamanının ucuz olduğu saatlerde çalışmasını sağlar.

Kavram — esneklik herkes için aynı değerde mi?

Chen ve arkadaşlarının bulgusu, platformda çalışmayı zaten seçmiş kişilere dayanıyor. Bu kişiler, esnekliğe en çok değer verenler olabilir. Peki genel olarak işçiler esnekliğe ne kadar değer veriyor?

Alexandre Mas ve Amanda Pallais, bu soruyu bir saha deneyiyle inceledi. ABD'de ulusal bir çağrı merkezine eleman alınırken başvuranlara, hafta içi dokuzdan beşe çalışılan geleneksel bir iş ile çeşitli alternatifler arasında rastgele seçimler sundular ve iki seçenek arasındaki ücret farkını da rastgele değiştirdiler.

İki çalışma birlikte okunduğunda bir tablo ortaya çıkıyor. Çoğu işçi esneklik için büyük bir bedel ödemeye razı değil; ama esnekliğe çok değer veren bir azınlık var. Gig işleri, bu azınlığı kendine çekiyor. Platform işçilerinin esneklikten büyük bir değer elde etmesi, bu yüzden bütün işçilerin aynı değeri vereceği anlamına gelmiyor.

Veri ve kanıt — esneklik kazanç farkını kapatır mı?

Gig işine dair yaygın bir umut, esnekliğin kadınlara yarayacağıdır. Çocuk bakımı ve ev işleri gibi ücretsiz işlerin yükünü daha çok taşıyan kadınlar, çalışma saatlerini kendileri belirleyebildiğinde kazanç farkının kapanması beklenebilir. Üstelik platformda tarife herkes için aynıdır; işveren kimseye cinsiyetine göre farklı ücret ödeyemez.

Cody Cook, Rebecca Diamond, Jonathan Hall, John List ve Paul Oyer, bu umudu bir milyondan fazla sürücünün verileriyle sınadı.

Bu sonuç ilk bakışta şaşırtıcı. Tarifenin herkes için aynı olduğu, işverenin ayrımcılık yapamadığı bir piyasada bile fark kalıyor. Yazarların yorumuna göre, ayrımcılığın olmadığı esnek bir piyasada bile kadınların ücretsiz işe ayırdıkları zamanın görece yüksek fırsat maliyeti ve tercihler ile kısıtlardaki farklar bir kazanç farkını sürdürebilir. Örneğin daha az saat çalışan bir sürücü, deneyimi daha yavaş biriktirir ve yaparak öğrenmenin getirisini daha geç alır.

Neden önemli? — esneklik mi, güvence mi?

Platform emeği üzerine tartışma çoğu zaman iki uç arasında sıkışır. Bir yanda, bu işlerin insanlara kendi patronları olma özgürlüğü verdiğini söyleyenler; öbür yanda, bu işlerin işverenlerin sorumluluklarından kaçmasının bir yolu olduğunu söyleyenler. Kanıtlar, iki tarafın da gerçeğin bir parçasını gördüğünü gösteriyor.

Esneklik gerçek bir değerdir ve özellikle zamanı parçalı olan öğrenciler, ek gelir arayanlar ve ev sorumluluğu taşıyanlar için önemlidir. Ama bu değer, platformda tam zamanlı çalışan ve tek geliri bu olan kişi için çok daha küçüktür; onun için hastalık izni, kaza sigortası ve emeklilik primi esneklikten daha önemli olabilir. Açılıştaki öğrenci ile üç çocuk babası aynı uygulamada çalışıyor; ama biri için iş bir seçenek, öbürü için bir zorunluluk. İyi bir düzenleme, esnekliği korurken güvenceyi de sağlamanın yollarını aramak zorundadır.

Özet kartı

1. Gig işçileri genellikle çalışan değil bağımsız yüklenici olarak çalışır; esneklik kazanırlar ama çalışan haklarından ve işverenin ödediği sosyal güvenlikten yararlanmazlar.
2. Chen ve arkadaşlarına göre Uber sürücüleri gerçek zamanlı esneklikten, daha az esnek düzenlemelerde elde edeceklerinin iki katından fazla artık elde ediyor.
3. Mas ve Pallais'ye göre çoğu işçi esnek program için ücretinden vazgeçmeye razı değil; ama ortalama bir işçi işverenin belirlediği bir programdan kaçınmak için ücretinin yüzde 20'sinden vazgeçmeye razı.
4. Cook ve arkadaşları, Uber sürücüleri arasında yaklaşık yüzde 7'lik bir cinsiyet kazanç farkı buldu ve farkı deneyim, çalışma yeri ve sürüş hızıyla açıkladı.
5. Esnekliğin değeri işçiden işçiye çok farklıdır; platform emeğinin düzenlenmesi esneklik ile güvence arasındaki ödünleşimi gözetmek zorundadır.

Kavram sözlüğü

Kendini sına

1. (Çıktı 1) Bağımsız yüklenici ile çalışan arasındaki temel farklar nelerdir? Bu ayrım bir kuryenin gelirini ve risklerini nasıl etkiler?
2. (Çıktı 2) Bir sürücünün rezervasyon ücreti sabah 8–9 arasında saatte 400 lira, akşam 21–22 arasında saatte 100 liradır; platformdaki saatlik kazanç her iki saatte 250 liradır. Sürücü esnek çalışabiliyorsa hangi saatte çalışır ve elde ettiği artık nedir? İki saatte birden çalışmak zorunda olsaydı ne olurdu?
3. (Çıktı 3) Chen ve arkadaşlarının bulgusu ile Mas ve Pallais'nin bulgusu ilk bakışta çelişkili görünebilir. Bu iki bulguyu nasıl bağdaştırırsınız?
4. (Çıktı 3) Cook ve arkadaşlarına göre, tarifenin herkes için aynı olduğu bir platformda neden bir cinsiyet kazanç farkı oluşur?
5. (Çıktı 4) Bir milletvekili, «Kuryelerin hepsi işçi sayılmalı; esneklik bir masaldır» diyor. Bir platform temsilcisi ise «Kuryeler özgür girişimcilerdir; onlara işçi hakları vermek esnekliği yok eder» diyor. İki görüşü dersin kanıtlarıyla değerlendirin.

Cevaplar

1. Çalışan, işverenle bir iş sözleşmesine bağlıdır ve asgari ücret, fazla mesai ücreti, ücretli izin ve işverenin ödediği sosyal güvenlik primi gibi haklardan yararlanır. Bağımsız yüklenici ise kendi adına hizmet verir; bu haklardan genellikle yararlanmaz ve araç, yakıt, sigorta gibi masrafları kendisi karşılar. Bir kurye için bu, kazançtan masrafların düşülmesi, hastalık ya da kaza durumunda gelirin kesilmesi ve emeklilik için kendisinin prim ödemesi gerektiği anlamına gelir; karşılığında ne zaman çalışacağını kendisi seçer.
2. Esnek çalışabilen sürücü, yalnızca kazancın rezervasyon ücretini aştığı saatte, yani akşam 21–22 arasında çalışır ve 250 − 100 = 150 liralık artık elde eder. Sabah saatinde çalışmaz, çünkü 250 lira onun o saatteki zamanına biçtiği 400 liralık değerin altındadır. İki saatte birden çalışmak zorunda olsaydı, toplam artığı 150 + (250 − 400) = 0 olurdu; çalışmakla çalışmamak arasında kayıtsız kalır, kazanç biraz düşse hiç çalışmazdı. Bu, Chen ve arkadaşlarının esnekliğin hem artığı hem emek arzını artırdığı bulgusunu küçük ölçekte gösterir.
3. Chen ve arkadaşları, platformda çalışmayı zaten seçmiş sürücülere baktı; bu kişiler esnekliğe en çok değer verenler olabilir. Mas ve Pallais ise bir çağrı merkezine başvuran genel bir işçi kitlesine baktı ve çoğunun esneklik için ödeme yapmaya razı olmadığını, ama yüksek değer veren bir azınlığın bulunduğunu gösterdi. Gig işleri bu azınlığı kendine çeker; bu yüzden iki bulgu birbirini tamamlar: esneklik, onu seçenler için çok değerli, ama herkes için değil.
4. Cook ve arkadaşlarına göre fark üç etkenden kaynaklanır: kadın sürücüler ortalamada daha az deneyim biriktirir ve yaparak öğrenmenin getirisini daha geç alır; yaşadıkları yer ve güvenlik kaygıları nedeniyle daha az kazançlı bölgelerde çalışır; ve daha yavaş sürer. Bu farklar, ücretsiz işe ayrılan zamanın fırsat maliyeti ile tercihler ve kısıtlardaki farklardan doğar; ayrımcılık ya da farklı tarifeler değil.
5. Milletvekilinin görüşü bir noktada kanıtla çelişiyor: Chen ve arkadaşları sürücülerin esneklikten önemli bir değer elde ettiğini, esnek olmayan bir düzenlemede saatlerini büyük ölçüde azaltacaklarını buldu; esneklik bir masal değil. Platform temsilcisinin görüşü ise esnekliğin bütün işçiler için aynı değerde olduğunu varsayıyor; Mas ve Pallais'ye göre çoğu işçi esneklik için ücretinden vazgeçmeye razı değil, ve tam zamanlı çalışan bir kurye için güvencenin değeri esneklikten büyük olabilir. Ayrıca işçi haklarının esnekliği mutlaka yok edeceği de kanıtlanmış değil; tartışma, esnekliği korurken kaza sigortası, hastalık güvencesi ve sosyal güvenlik gibi korumaların nasıl sağlanabileceğine odaklanmalıdır.

İleri okuma

• M. Keith Chen, Judith A. Chevalier, Peter E. Rossi, Emily Oehlsen (2019). «The Value of Flexible Work: Evidence from Uber Drivers». Journal of Political Economy 127(6). Sürücülerin gerçek zamanlı esneklikten elde ettiği değer.
• Alexandre Mas, Amanda Pallais (2017). «Valuing Alternative Work Arrangements». American Economic Review 107(12). İşçilerin farklı çalışma düzenlerine biçtiği değer.
• Cody Cook, Rebecca Diamond, Jonathan V. Hall, John A. List, Paul Oyer (2021). «The Gender Earnings Gap in the Gig Economy». Review of Economic Studies 88(5). Platform işinde cinsiyete göre kazanç farkının kaynakları.

Sonraki derse köprü

Bu derste sürücülerin ve kuryelerin ne zaman çalışacaklarını kendilerinin seçtiğini gördük. Ama bir yolculuğun ya da teslimatın fiyatını onlar belirlemiyor; bir algoritma belirliyor. Yağmurlu bir akşam fiyatlar neden yükselir, bu yükselişten kim kazanır ve algoritmalar birbirleriyle fiyat konusunda örtülü bir uzlaşmaya varabilir mi? Sıradaki ders algoritmik fiyatlamayı ele alıyor.