Futbol transfer ekonomisi

Öğrenme çıktıları

• Hatırlama — Transfer bedelinin bir oyuncunun kendisinin değil, kalan sözleşme süresinin fiyatı olduğunu söyler.
• Anlama — Bosman kararının transfer piyasasını nasıl değiştirdiğini açıklar.
• Analiz — Küçük yetenek farklarının neden çok büyük gelir farklarına dönüştüğünü süperstar ekonomisiyle çözümler.
• Değerlendirme — Yüksek transfer harcamasının başarıyı ne ölçüde satın aldığını ücret verisiyle ve harcama limitlerinin mantığıyla tartışır.

Sezgi

Açılış

3 Ağustos 2017'de Paris Saint-Germain, Brezilyalı oyuncu Neymar'ı Barcelona'dan almak için 222 milyon avro ödedi. Bu, bir yıl önceki dünya rekorunun, Paul Pogba için ödenen 105 milyon avronun, iki katından fazlaydı. Tek bir insanın bir kulüpten öbürüne geçişi, pek çok ülkenin yıllık spor bütçesini aşan bir paraya mal olmuştu.

Bu rakamı duyan herkesin aklından aynı soru geçer: bir futbolcu nasıl bu kadar edebilir? Ama soru daha baştan küçük bir yanlış içeriyor. O 222 milyon avro Neymar'a ödenmedi ve Neymar'ın kendisini de satın almadı. Paranın neyi satın aldığını anlamak, futbolun bütün ekonomisini anlamanın kapısı.

Hikâye — bir Belçikalı oyuncunun davası

1990'da Jean-Marc Bosman, Belçika'nın Liège kulübünde sözleşmesinin son yılını oynayan sıradan bir orta saha oyuncusuydu. Sözleşmesi bitince Fransa'daki Dunkerque kulübüne geçmek istedi. Ama o yıllarda sözleşmesi bitmiş bir oyuncu bile, eski kulübü razı olmadıkça ve istediği bedel ödenmedikçe başka bir kulübe gidemiyordu. Liège, Dunkerque'nin teklifini yetersiz buldu ve Bosman'ı bırakmadı. Oyuncu hem kulübüne hem ülkesinin federasyonuna dava açtı.

Dava beş yıl sürdü ve Avrupa Toplulukları Adalet Divanı'na kadar gitti. Mahkeme 15 Aralık 1995'te Bosman'ı haklı buldu: sözleşmesi biten bir oyuncunun başka bir üye ülkedeki kulübe geçmesi için bedel istenmesi, işçilerin serbest dolaşımı ilkesine aykırıydı. Aynı karar, bir takımın maçta oynatabileceği öbür Avrupa ülkelerinden oyuncu sayısını sınırlayan kotaları da kaldırdı.

Kararla birlikte futbolun ekonomisi kökünden değişti. Sözleşmesi biten oyuncu artık bedelsiz ayrılabiliyordu, dolayısıyla bir oyuncunun kulübe sağladığı değer yalnızca sözleşmesinde kalan yıllara bağlandı. Kulüpler bu yüzden oyuncularla daha uzun sözleşmeler imzalamaya ve sözleşmeye yüksek serbest kalma bedelleri koymaya başladı. Neymar'ın 222 milyonluk bedeli de tam olarak böyle bir maddeydi: Barcelona'yla yaptığı sözleşmede yazan, sözleşmeyi erken bitirmenin fiyatı.

Kavram — kalan yılların fiyatı

Bir transfer bedeli, bir insanın fiyatı değil bir hakkın fiyatıdır. Kulüp, oyuncunun sözleşmesinde kalan süre boyunca onu oynatma hakkını satın alır ve bu hakkı başka bir kulübe devretmek için para ister. Sözleşmesinin son altı ayına girmiş bir oyuncuyu kimse yüksek bir bedelle almaz, çünkü birkaç ay beklenirse aynı oyuncu bedelsiz gelecektir. Bu yüzden aynı yetenekteki iki oyuncunun transfer bedeli, sözleşmelerinde kaç yıl kaldığına göre çok farklı olabilir.

Peki bu hakkın değeri neden bazı oyuncularda bu kadar yüksek? İktisatçı Sherwin Rosen 1981'de yazdığı bir makalede buna genel bir cevap verdi ve ona süperstar ekonomisi dedi. Bazı işlerde bir kişi, teknoloji sayesinde aynı anda çok büyük bir kitleye ulaşabilir. Bir terzi günde ancak birkaç müşteriye hizmet verir; bir şarkıcının kaydını ya da bir futbolcunun maçını ise milyonlarca kişi aynı anda izler. Böyle işlerde en iyiyle ikinci en iyi arasındaki küçük bir yetenek farkı, çok büyük bir gelir farkına dönüşür, çünkü izleyiciler ikinci en iyiyi izlemek yerine birkaç dakikalık fazladan zevk için en iyiyi seçer ve bu seçim milyonlarla çarpılır.

Televizyon yayın gelirleri ve dünya çapındaki taraftar pazarları bu çarpanı futbolda dev bir boyuta taşıdı. Bir yıldız oyuncunun değeri artık yalnızca attığı gollerden değil, sattırdığı formadan, çektiği sponsordan ve kazandırdığı yayın paylarından da geliyor. Konser biletlerini pahalandıran kıtlık da aynı türdendi: sahne tektir, onu görmek isteyen kitle ise sınırsız büyüyebilir.

Veri ve kanıt — para başarıyı satın alıyor mu?

Kulüplerin bu kadar harcaması, harcamanın gerçekten sonuç getirdiğine olan inançtan geliyor. Bu inancı sınayan en bilinen çalışmalardan biri iktisatçı Stefan Szymanski'ye ait ve gazeteci Simon Kuper'le birlikte yazdıkları Soccernomics kitabında geniş kitlelere aktarıldı. Szymanski, İngiliz kulüplerinin yıllar boyunca oyunculara ödediği ücretlerle ligde bitirdikleri sıra arasındaki ilişkiye baktı.

Bulgunun ilginç yanı ayrımda. Yüksek ücret ödemek başarıyı güçlü biçimde öngörüyor, ama tek tek büyük transferler o kadar güçlü değil. Açıklamalardan biri, ücret piyasasının transfer piyasasından daha iyi işlemesi: oyuncuların maaşı yıllarca gözlenen performanslarına göre şekilleniyor, oysa tek bir transfer bedeli satıcının pazarlık gücüne, alıcının aceleciliğine ve moda olan oyuncu tipine göre şişebiliyor. Sonucu tartışanlar da var; bazı analizler transfer harcamasının da sonuca anlamlı katkı yaptığını savunuyor. Bu tartışma, «para başarıyı satın alır mı» sorusunun tek bir cevabı olmadığını, neyin ölçüldüğüne bağlı olduğunu gösteriyor.

Burada bir de yöntem notu gerekiyor. Ücret ile sıralama arasındaki yakın ilişki, tek başına ücretin başarıyı getirdiğini kanıtlamaz; başarılı kulüpler daha çok kazanıp daha çok ödüyor da olabilir. Neden sonuç ayrımı ileride istatistik derslerinde ayrıca işleniyor.

Neden önemli? — bir lig kendine sınır koyarsa

Türk futbolunda transfer ekonomisinin karanlık yüzü uzun süre kulüp borçlarıydı. Beklenen başarı gelmeyince, yüksek maaşlı sözleşmeler ve transfer taksitleri kulüplerin gelirini aştı. Türkiye Futbol Federasyonu buna 2019–2020 sezonunda, kulüplerin talebi ve desteğiyle, takım harcama limitleri uygulamasıyla cevap verdi.

Harcama limiti, önceki derslerde gördüğümüz teşvik mekanizmasının kurumsal bir hâli. Her kulüp tek başına daha çok harcayarak rakiplerinin önüne geçmek ister; ama herkes aynı şeyi yaptığında sıralama değişmez, yalnızca borç büyür. Bu, bireysel olarak akıllıca olan davranışın topluca zararlı olabildiği bir durum ve oyun kuramının ileride işlenen konularından biri. Limit, kulüplerin harcamasını gelirine bağlayarak bu yarışın dozunu düşürmeye çalışıyor.

Limitin bedeli de var. Gelir tabanı küçük olan kulüpler, büyük kulüplerle arayı harcamayla kapatma imkânını kaybeder; limit, zaten zengin olanın avantajını dondurabilir. Hangi dengenin doğru olduğu, bir ligin rekabetçiliğe mi yoksa mali istikrara mı daha çok değer verdiğine bağlı ve bu da hesap kadar bir tercih.

Özet kartı

1. Transfer bedeli oyuncunun değil, sözleşmesinde kalan sürenin fiyatıdır ve eski kulübe ödenir.
2. Bosman kararı sözleşmesi biten oyuncuların bedelsiz gidebilmesini sağladı; kulüpler uzun sözleşmelere ve yüksek serbest kalma bedellerine yöneldi.
3. Süperstar ekonomisinde bir kişi aynı anda milyonlara ulaşabildiği için küçük yetenek farkları dev gelir farklarına dönüşür.
4. Kuper ve Szymanski'ye göre İngiltere'de ücret harcaması lig sıralamasının yüzde 89–92'sini açıklıyor; tek tek transferlerin gücü daha zayıf.
5. TFF'nin 2019–2020'den beri uyguladığı harcama limitleri, herkesin daha çok harcadığı ama kimsenin öne geçemediği yarışı sınırlamaya çalışır.

Kavram sözlüğü

Kendini sına

1. (Çıktı 1) Sözleşmesinde altı ay kalmış bir yıldızın transfer bedeli neden sözleşmesinde dört yıl kalan benzer bir oyuncununkinden düşük olur?
2. (Çıktı 1) Neymar için ödenen 222 milyon avro kime ödendi, neyin karşılığıydı?
3. (Çıktı 2) Bosman kararından önce sözleşmesi biten bir oyuncunun durumu neydi, karardan sonra ne değişti?
4. (Çıktı 3) Dünyanın en iyi ikinci futbolcusu en iyisinden biraz daha az yetenekli. Gelirinin çok daha düşük olabilmesini süperstar ekonomisiyle açıkla.
5. (Çıktı 4) Ücret harcaması ile lig sıralaması arasındaki güçlü ilişki, «daha çok maaş ödersen şampiyon olursun» demek midir?
6. (Çıktı 4) Harcama limitleri küçük kulüpler için neden bir fırsat, neden bir engel olabilir?

Cevaplar

1. Bedel, oyuncuyu oynatma hakkının kalan süresine göre belirlenir. Altı ay beklenirse oyuncu bedelsiz gelebileceği için alıcı yüksek bedel ödemez; dört yıllık sözleşmesi olan oyuncunun kulübü ise uzun bir hakkı elinde tutar ve karşılığında çok daha fazlasını ister.
2. Barcelona'ya ödendi; Neymar'ın sözleşmesinde yazan serbest kalma bedeliydi. Ödeme, oyuncunun Barcelona'yla sözleşmesini süresi dolmadan sona erdirdi ve böylece Paris Saint-Germain'le sözleşme imzalayabildi.
3. Karardan önce eski kulüp bedel almadan onu bırakmayabilirdi. Karardan sonra Avrupa'da sözleşmesi biten oyuncu başka bir üye ülkedeki kulübe bedelsiz geçebildi; ayrıca yabancı Avrupalı oyuncu kotaları kalktı.
4. Maçlar milyonlarca kişiye aynı anda ulaşıyor ve seyirciler, sponsorlar ve yayıncılar biraz daha iyi olanı tercih ediyor. Bu küçük tercih farkı çok büyük bir kitleyle çarpıldığında gelir farkı yetenek farkından çok daha büyük olur.
5. Değildir. İlişki güçlü olsa da yön iki taraflı olabilir: başarılı kulüpler daha çok gelir elde ettiği için daha çok ödüyor olabilir. İlişki, ücretin tek başına başarıyı getirdiğini kanıtlamaz.
6. Fırsat, çünkü zengin kulüplerin de gelirine bağlı bir sınırı olur ve borçla büyüme yarışı yavaşlar. Engel, çünkü gelir tabanı küçük kulüpler harcamayı artırarak arayı kapatma imkânını kaybeder ve mevcut güç dengesi donabilir.

İleri okuma

• Sherwin Rosen (1981). «The Economics of Superstars». American Economic Review 71(5). Süperstar ekonomisinin kurucu makalesi.
• Simon Kuper ve Stefan Szymanski (2009). Soccernomics. Futbolu veriyle okuyan, geniş okur için yazılmış kitap; ücret–sıralama bulgusu 3. bölümde.
• Avrupa Toplulukları Adalet Divanı (1995). Bosman kararı, C-415/93, 15 Aralık 1995. Kararın özgün metni EUR-Lex'te.
• Türkiye Futbol Federasyonu, Kulüp Lisans ve Finansal Sürdürülebilirlik Talimatı ve her sezon açıklanan takım harcama limitleri.

Sonraki derse köprü

Futbolda fiyatı, dünyada eşi az bulunan birkaç yetenek belirliyordu. Dizinin sıradaki bölümü tam ters uca gidiyor: dünyanın her köşesinde yetişen, her köşede satılan bir ürün. Bir fincan kahvenin fiyatının ne kadarı çekirdeği yetiştirene, ne kadarı onu fincana koyan kafeye kalıyor?