Göç ve işgücü

Öğrenme çıktıları

• Hatırlama — Misafir işçi programını, net mali katkıyı, sığınmacı dağıtım politikasını, mesleki yükselmeyi ve içeridekiler ile dışarıdakiler ayrımını tanımlar.
• Anlama — Yaşlanan bir ülkede göçün işgücü arzını ve kamu maliyesini hangi kanallardan etkilediğini açıklar.
• Analiz — Danimarka, Almanya–Çekya sınırı, Birleşik Krallık ve Türkiye bulgularını karşılaştırarak göçün etkisinin hangi işçi gruplarında ve hangi koşullarda farklılaştığını çözümler.
• Değerlendirme — «Göç yaşlanmanın çaresidir» ve «göç yerli işçinin işini alır» iddialarını kanıt ışığında tartar.

Sezgi

Açılış

Önceki derslerde doğurganlığın düştüğünü, nüfusun yaşlandığını ve emeklilik sistemlerinde aylık alanların prim ödeyenlere göre çoğaldığını gördük. Bu tablo karşısında sık duyulan bir öneri var: çalışma çağındaki nüfusu doğumla artıramıyorsak, sınırın öbür yanından getirelim.

Öneri ilk bakışta basit bir toplama işlemi gibi görünür. Gelen her genç işçi işgücünü bir kişi büyütür, prim öder, vergi verir. Ama gelen kişi aynı zamanda bir iş arar, bir ücret pazarlığına katılır, çocuklarını okula gönderir, hastaneye gider ve bir gün kendisi de yaşlanır. Bu dersin sorusu, göçün işgücü piyasasına ve kamu bütçesine gerçekte ne kattığı ve bunun kimin için ne anlama geldiğidir.

Hikâye — gidenlerin ülkesinden gelenlerin ülkesine

Türkiye bu sorunun iki yüzünü de yaşadı. 1961'de Almanya ile imzalanan işgücü anlaşmasıyla Türkiye, işçi gönderen bir ülke oldu. Hızla büyüyen ve işçi bulmakta zorlanan Alman sanayisi, fabrikalardaki boşlukları dışarıdan gelen işçilerle doldurmayı seçmişti. Planın varsayımı, işçilerin birkaç yıl çalışıp evlerine döneceğiydi. Pek çoğu dönmedi; aileler kuruldu, çocuklar orada okula başladı, geçici diye düşünülen göç kalıcı bir nüfus değişimine dönüştü.

Yarım yüzyıl sonra yön tersine döndü. Suriye'deki iç savaşın ardından Türkiye, dünyanın en kalabalık sığınmacı nüfuslarından birini barındıran bir ülkeye dönüştü. Bu kez göç bir işgücü planının sonucu değildi; insanlar savaştan kaçıyordu ve geldikleri yerin işgücü piyasası onlar için hazırlanmamıştı. 2015 sonuna gelindiğinde ülkedeki Suriyelilerin sayısı yaklaşık 2,5 milyona ulaşmıştı.

İki deneyim aynı soruyu farklı açılardan soruyor. Almanya işçi istemişti ve geldi; Türkiye istememişti ama geldi. Her iki durumda da yerli işçilerin bir kısmı yeni gelenlerle aynı işler için yarıştı, bir kısmı ise onların yanında daha iyi işlere geçti.

Kavram — kim yarışır, kim yükselir?

Göçün yerli işçiler üzerindeki etkisini anlamanın anahtarı, yeni gelenlerin hangi işleri yaptığıdır. Dili henüz bilmeyen, diplomasının denkliği tanınmayan bir göçmen, genellikle beden gücüne dayalı işlerden başlar. Aynı işleri yapan yerli işçiler bu rekabeti doğrudan hisseder. Ama yerli işçilerin de seçenekleri vardır: dili ve kurumları bildikleri için iletişim, denetim ve koordinasyon gerektiren işlere geçebilirler.

Bu kaymayı herkes aynı kolaylıkla yapamaz. Uzun süredir aynı işyerinde çalışan biriyle iş arayan bir genç ya da yeniden iş bulmaya çalışan yaşlı bir işçi, aynı rekabetle farklı biçimlerde karşılaşır.

Veri ve kanıt — dört ülkeden dört cevap

Göçün etkisini ölçmenin zorluğu, göçmenlerin rastgele yerlere gitmemesidir; iş olan, ücretin yüksek olduğu yerlere giderler. Bu yüzden araştırmacılar, insanların nereye yerleşeceğini onların kendi tercihinden bağımsız biçimde belirleyen durumları arar.

Danimarka'nın bulgusu iyimserdir. Almanya–Çekya sınırından gelen bulgu daha karışıktır. Christian Dustmann, Uta Schönberg ve Jan Stuhler, Çek işçilerin sınır boyundaki Alman bölgelerine ani ve beklenmedik biçimde gelmesine yol açan bir sınır ötesi işe gidip gelme uygulamasını incelediler. Ortalama etki, yerli ücretlerde ılımlı bir düşüş ve yerli istihdamda keskin bir azalmaydı. Ama ücretler en çok genç yerli işçilerde düşerken, istihdam tepkisi en çok yaşlı yerli işçilerde görüldü.

Türkiye'deki tablo bu iki ucun arasında durur. Ege Aksu, Refik Erzan ve Murat Güray Kırdar, Suriyelilerin farklı bölgelere farklı yoğunlukta yerleşmesinden yararlanarak yerli işçilerin bu bölgelerdeki durumunu karşılaştırdı.

Göçün ikinci büyük sorusu kamu bütçesidir. Burada göçmenlerin yaşı belirleyicidir: çalışma çağında gelen biri, eğitim masrafı başka bir ülke tarafından karşılanmış olarak gelir ve uzun yıllar vergi ve prim öder.

Neden önemli? — kimin işgücü, kimin bütçesi

Göç, yaşlanma sorununa ne bir çare ne de bir tehdittir; etkileri, kimin geldiğine, hangi işleri yaptığına ve ev sahibi ülkenin kurumlarına bağlı bir araçtır. Kayıtlı işlere erişebilen, dilini öğrenebilen ve becerisi tanınan bir göçmen prim öder ve yerli işçinin daha iyi işlere geçmesine yardım eder. Kayıt dışı kesime sıkışan bir göçmen ise prim ödemez, aynı kesimdeki yerli işçinin ücretini zorlar ve emeklilik sisteminin aktif/pasif oranına hiçbir şey eklemez.

Türkiye için bu ayrım soyut değildir. Aksu, Erzan ve Kırdar'ın bulgusu, yükün en çok kayıt dışı işlerde çalışan yerli erkeklere ve yarı zamanlı çalışan kadınlara bindiğini gösteriyor. Bu, göç politikasının işgücü piyasası politikasıyla birlikte düşünülmesi gerektiği anlamına gelir: çalışma izinlerinin, dil eğitiminin ve kayıtlı istihdamın kolaylaştırılması, göçün maliyetini ve faydasını kimin paylaşacağını belirler.

Özet kartı

1. Göç, yaşlanan bir ülkede çalışma çağındaki nüfusu artırabilir; ama etkisi, göçmenlerin hangi işleri yaptığına ve kayıtlı istihdama erişip erişemediklerine bağlıdır.
2. Foged ve Peri, Danimarka'da sığınmacı akınının daha az eğitimli yerli işçileri beden gücüne daha az dayanan mesleklere yönelttiğini ve onların ücret ve istihdamını artırdığını buldu.
3. Dustmann, Schönberg ve Stuhler, Almanya–Çekya sınırında yerli istihdamın keskin biçimde düştüğünü, ama bunun neredeyse tamamen işe yeni girenlerin azalmasından kaynaklandığını gösterdi.
4. Aksu, Erzan ve Kırdar, Türkiye'de Suriyeli göçünün kayıt dışı kesimdeki yerli erkekleri olumsuz, kayıtlı kesimdekileri olumlu etkilediğini buldu.
5. Dustmann ve Frattini'ye göre Birleşik Krallık'a 2000'den sonra gelen AEA göçmenleri 2001–2011'de bütçeye aldıklarından yüzde 34 fazla ödedi; bu sonuçta genç yaş yapısının payı büyüktür.

Kavram sözlüğü

Kendini sına

1. (Çıktı 1) Net mali katkı nedir? Bir göçmen grubunun net mali katkısını en çok hangi özellikleri belirler?
2. (Çıktı 2) Bir ülkenin çalışan sayısı 30 milyon, emekli sayısı 15 milyondur. Ülkeye 2 milyon kişi gelir ve bunların 1,5 milyonu kayıtlı, 0,5 milyonu kayıt dışı işlerde çalışmaya başlar. Prim ödeyen çalışan sayısı bakımından aktif/pasif oranı nasıl değişir?
3. (Çıktı 3) Danimarka'da yerli vasıfsız işçilerin ücretleri artarken Almanya–Çekya sınırında yerli istihdam neden düşmüş olabilir? İki çalışmanın incelediği akınların hangi farkları bu sonucu açıklayabilir?
4. (Çıktı 3) Türkiye'de Suriyeli göçünün kayıt dışı ve kayıtlı kesimlerdeki yerli işçileri neden zıt yönlerde etkilediğini açıklayın.
5. (Çıktı 4) Bir siyasetçi «Nüfusumuz yaşlanıyor; kapıları açalım, sorun çözülür» diyor. Bu iddiayı dersin kanıtlarıyla değerlendirin.

Cevaplar

1. Net mali katkı, bir grubun ödediği vergi ve primlerden, yararlandığı kamu harcamaları ve sosyal transferlerin çıkarılmasıyla bulunur. Göçmenler için en belirleyici özellikler yaş, istihdam durumu ve kayıtlı çalışıp çalışmamaktır: çalışma çağında gelen ve kayıtlı işlerde çalışan göçmenler daha fazla vergi ve prim öder; çocuklu aileler ise eğitim harcamalarını artırır.
2. Göçten önce oran 30 / 15 = 2'dir. Yalnızca kayıtlı çalışanlar prim öder, bu yüzden prim ödeyenlerin sayısı 31,5 milyona çıkar ve oran 31,5 / 15 = 2,1 olur. Kayıt dışı çalışan 0,5 milyon kişi orana hiçbir şey eklemez; hepsi kayıtlı çalışsaydı oran 32 / 15 ≈ 2,13 olurdu.
3. Danimarka'da sığınmacılar idari bir kuralla belediyelere dağıtıldı; yerli işçiler, özellikle gençler, beden gücüne daha az dayanan işlere geçme olanağı buldu. Almanya–Çekya sınırında ise ani ve beklenmedik bir işçi akını oldu; ayarlama, yerli işçilerin başka mesleklere geçmesiyle değil, işe yeni girenlerin azalmasıyla gerçekleşti. Akının hızı, göçmenlerin hangi işlere girdiği ve yerli işçilerin meslek değiştirme kolaylığı, iki sonucun farklılaşmasını açıklayabilir.
4. Kayıt dışı kesimde Suriyeliler, yerli işçilerle aynı işler için yarıştı; çalışma izni olmayan göçmenler bu işlere yoğunlaştığı için yerli erkekler için yaklaşık bire bir yer değiştirme görüldü. Kayıtlı kesimde ise göçmenler yerli işçileri tamamladı: üretim arttıkça denetim ve koordinasyon gibi işlere talep yükseldi; ürün fiyatlarındaki artış ve bölgelere akan sermaye de kayıtlı kesimde emek talebini artırdı.
5. İddianın doğru yanı, göçün çalışma çağındaki nüfusu artırabilmesidir. Ama kanıtlar en az üç noktada iddianın ötesine geçildiğini gösteriyor. Birincisi, göçmenler de yaşlanır; yaş yapısını gençleştirmek için göçün sürekli ve büyüyen ölçekte devam etmesi gerekir. İkincisi, mali katkı kendiliğinden gelmez: Dustmann ve Frattini'nin olumlu bulgusu, büyük ölçüde genç ve kayıtlı çalışan göçmenlere dayanır; kayıt dışı kesime sıkışan göçmen prim ödemez. Üçüncüsü, maliyet eşit dağılmaz: Türkiye'de kayıt dışı işlerde çalışan yerli erkekler ve yarı zamanlı çalışan kadınlar, Almanya'da işe girmeye çalışanlar yükü taşıdı. Göçün yaşlanmaya katkısı, kayıtlı istihdamı, dil eğitimini ve beceri tanınmasını kolaylaştıran politikalarla birlikte düşünüldüğünde anlam kazanır.

İleri okuma

• Christian Dustmann, Tommaso Frattini (2014). «The Fiscal Effects of Immigration to the UK». The Economic Journal 124(580). Göçmenlerin Birleşik Krallık bütçesine net katkısı.
• Mette Foged, Giovanni Peri (2016). «Immigrants' Effect on Native Workers: New Analysis on Longitudinal Data». American Economic Journal: Applied Economics 8(2). Danimarka'da sığınmacı dağıtımı ve yerli işçilerin meslek değişimi.
• Ege Aksu, Refik Erzan, Murat Güray Kırdar (2022). «The Impact of Mass Migration of Syrians on the Turkish Labor Market». Labour Economics 76. Türkiye'de Suriyeli göçünün kayıtlı ve kayıt dışı kesimlere etkisi.

Sonraki derse köprü

Bu dosyanın derslerinde doğurganlığın düşüşünü, nüfusun yaşlanmasını, emeklilik sistemlerini ve göçü ayrı ayrı inceledik. Türkiye bu süreçlerin hepsini aynı anda yaşıyor; ama henüz çalışma çağındaki nüfusun bağımlı nüfusa göre en kalabalık olduğu bir dönemin içinde. Bu dönem ne zaman kapanacak ve kapanmadan önce ondan nasıl yararlanılabilir? Sıradaki ders Türkiye'nin demografik penceresini ele alıyor.