Covid-19 şoku

Öğrenme çıktıları

• Hatırlama — Covid-19 salgınının 2020'deki ekonomik etkisini ve hükümetlerle merkez bankalarının başlıca tepkilerini sayar.
• Anlama — Salgının neden hem bir arz şoku hem de bir talep şoku olduğunu açıklar.
• Analiz — Salgın döneminde uygulanan destek politikalarının, 2021–2022'deki enflasyon dalgasıyla ilişkisini çözümler.
• Değerlendirme — Covid-19 krizini bu dosyadaki öbür krizlerle karşılaştırarak, 1929'dan çıkarılan derslerin 2020'de nasıl uygulandığını değerlendirir.

Sezgi

Açılış

20 Nisan 2020'de, Amerika'da teslim edilecek ham petrolün Mayıs vadeli sözleşmesi, tarihte ilk kez sıfırın altında işlem gördü. Gün sonunda fiyat varil başına eksi 37,63 dolardı. Yani petrol sahibi olan, onu elinden çıkarmak için alıcıya para ödüyordu. Dünyanın dört bir yanında fabrikalar kapanmış, uçaklar yerde kalmış, arabalar garajlarda beklerken petrol depolanacak yer kalmamıştı.

Birkaç hafta içinde ABD'de işsizlik oranı yüzde 3,5'ten yüzde 14,7'ye fırladı; bu, 1948'de başlayan veri serisinin en yüksek düzeyiydi. Borsa balonları, döviz borcu ve batan bankalar bu kez işin içinde değildi. Kriz bir virüsle geldi ve ekonomi, hükümetlerin bilinçli kararlarıyla durduruldu. Ekonomik tarihin en hızlı çöküşlerinden biri, aynı zamanda en hızlı toparlanmalarından birine dönüşecekti.

Hikâye — bilinçli olarak durdurulan bir ekonomi

2020'nin Mart ayında dünya hükümetleri eşi görülmemiş bir karar verdi. Virüsün yayılmasını yavaşlatmak için okulları, lokantaları, mağazaları, sinema salonlarını ve pek çok iş yerini kapattılar; insanlardan evde kalmalarını istediler. Bir ekonomiyi bilinçli olarak durdurmak, ekonomik tarihin daha önce denenmemiş bir deneyiydi.

IMF, Nisan 2020 tahmininde dünya ekonomisinin o yıl yaklaşık yüzde 3 küçüleceğini öngördü ve bu durgunluğa «Büyük Kapanma» adını verdi. Bu, 2008–2009 krizinden çok daha derin bir daralma demekti. Kapanma ekonomiyi iki yönden birden vuruyordu. Fabrikalar ve hizmetler kapandığı için mal ve hizmet üretilemiyordu; aynı zamanda işini kaybeden ya da geliri belirsizleşen insanlar harcamalarını kısıyordu.

Hükümetlerin ve merkez bankalarının tepkisi, 1929'dan çıkarılan derslerin en büyük uygulamasıydı. ABD Merkez Bankası Mart 2020'de faizi sıfıra yakın düzeye indirdi ve sınırsız varlık alımı açıkladı. ABD Kongresi 27 Mart 2020'de yaklaşık 2,2 trilyon dolarlık bir destek yasasını kabul etti. Avrupa Merkez Bankası salgına özel bir tahvil alım programı başlattı. Buhran'da merkez bankalarının para miktarının daralmasına seyirci kalması ve hükümetlerin harcamaları kısması bunalımı derinleştirmişti; 2020'de politika yapıcılar tam tersini, olabildiğince hızlı ve büyük ölçekte yaptı.

Kavram — iki şok birden

İktisatta bir ekonomiyi sarsan olaylar genellikle iki grupta düşünülür. Talep şoku, insanların ve şirketlerin harcamalarını birden azalttığı ya da artırdığı durumdur; 2008'deki kredi kıtlığı buna örnektir. Arz şoku ise üretme kapasitesinin birden değiştiği durumdur; bir petrol ambargosu ya da bir doğal afet buna örnektir.

Covid-19 ikisini bir arada getirdi. Kapanma kararları ve hastalık üretimi durdurdu; bu bir arz şokuydu. Aynı anda insanlar harcamayı kıstı, turizm ve eğlence gibi hizmetlere talep neredeyse sıfıra indi; bu da bir talep şokuydu. İki şok birlikte geldiğinde üretim kesin olarak düşer, ama fiyatların hangi yöne gideceği belirsizdir. 2020'de önce talep şoku baskın çıktı ve fiyatlar birçok ülkede yavaşladı. Sonra tablo değişti.

Hükümetlerin tepkisinin iki ana aracı vardı. Birincisi genişletici maliye politikasıydı: devlet borçlanarak hanelere doğrudan para ödedi, işsizlik yardımlarını artırdı, işletmelere kredi garantisi ve hibe verdi. İkincisi merkez bankalarının niceliksel genişlemesiydi: faizler zaten sıfıra yakın olduğu için merkez bankaları devlet tahvili ve başka varlıkları büyük ölçekte satın alarak ekonomiye para aktardı.

Veri ve kanıt — hızlı toparlanma, gecikmiş enflasyon

2021'de ekonomiler yeniden açıldığında toparlanma, 2008'den sonrakinden çok daha hızlı oldu. Ama yeni bir sorun belirdi. Kapanma döneminde biriken tasarruflar ve destek ödemeleri mallara olan talebi patlatmıştı; oysa fabrikalar, limanlar ve nakliye şirketleri hâlâ tam kapasiteyle çalışamıyordu. Konteyner taşıma ücretleri ve bazı yongaların fiyatları sert yükseldi. 2022'de Rusya'nın Ukrayna'yı işgaliyle enerji ve gıda fiyatları da tırmandı.

Sonuç, gelişmiş ülkelerde kırk yılın en yüksek enflasyonu oldu. ABD'de yıllık tüketici enflasyonu Haziran 2022'de yüzde 9,1'e ulaştı. Merkez bankaları 2022'den itibaren faizleri hızla yükseltmek zorunda kaldı. İktisatçılar bugün, salgın döneminde verilen desteğin ne kadarının gerekli, ne kadarının fazla olduğunu ve enflasyonun ne kadarının talepten, ne kadarının tedarik zincirinden kaynaklandığını tartışıyor.

Neden önemli? — Türkiye'de salgın yılı

Türkiye de Mart 2020'de kapsamlı bir destek paketi açıkladı. İşten çıkarmalar geçici olarak yasaklandı, çalışma saatleri azalan işçilere devlet kısa çalışma ödeneği ödedi, kamu bankaları ve Kredi Garanti Fonu aracılığıyla kredi hacmi hızla genişletildi. Türkiye ekonomisi 2020'de yüzde 1,8 büyüdü; bu, o yıl ekonomisi büyüyen az sayıdaki G20 ülkesinden biri olmasını sağladı. 2021'de büyüme yüzde 11'e ulaştı.

Hızlı kredi genişlemesinin bir bedeli de oldu. Kredi hacmi büyürken dış açık genişledi, lira değer kaybetti ve enflasyon yükselmeye başladı. Enflasyonla Yaşamak dosyasında anlattığımız 2021–2023 dönemi, kısmen bu salgın yılının mirası üzerine kuruldu. Covid-19, bir krize hızlı ve büyük ölçekli tepki vermenin çöküşü önleyebildiğini, ama bu tepkinin ne zaman ve nasıl geri çekileceğinin de en az tepkinin kendisi kadar önemli olduğunu gösterdi.

Bu dosyadaki altı krize birlikte bakıldığında ortak bir çizgi beliriyor. Her kriz, bir önceki krizden çıkarılan derslerle karşılandı ve her biri, o derslerin kapsamadığı yeni bir kırılganlığı ortaya çıkardı. 1929 merkez bankalarını, 1997 rezervleri, 2001 bankacılık denetimini, 2008 gölge bankacılığı, Avro krizi ortak paranın eksik kurumlarını, Covid-19 ise krize verilen tepkinin kendi bedelini gündeme getirdi.

Özet kartı

1. 20 Nisan 2020'de ABD'de petrolün vadeli fiyatı varil başına eksi 37,63 dolara indi; ABD'de işsizlik Nisan 2020'de yüzde 14,7'ye çıktı.
2. IMF Nisan 2020'de dünya ekonomisinin yaklaşık yüzde 3 küçüleceğini öngördü; salgın aynı anda hem arz hem talep şokuydu.
3. Merkez bankaları faizleri sıfıra yaklaştırıp niceliksel genişlemeye gitti; ABD'de 2,2 trilyon dolarlık destek yasası çıktı; 1929'un derslerinin tersine hızlı ve büyük bir tepki verildi.
4. Toparlanma hızlı oldu, ama biriken talep, tedarik zinciri aksaklıkları ve enerji fiyatları 2022'de ABD'de yüzde 9,1'lik enflasyona yol açtı.
5. Türkiye 2020'de yüzde 1,8, 2021'de yüzde 11 büyüdü; hızlı kredi genişlemesinin bedeli sonraki yıllarda kur ve enflasyonda görüldü.

Kavram sözlüğü

Kendini sına

1. (Çıktı 1) Salgının 2020'deki ekonomik etkisini gösteren üç göstergeyi ve hükümetlerle merkez bankalarının üç tepkisini say.
2. (Çıktı 2) Bir lokantanın kapanma kararıyla kapatılması hangi şokun, bir hanenin geleceğinden endişe ederek tatilini iptal etmesi hangi şokun örneğidir?
3. (Çıktı 3) 2020'de merkez bankaları büyük miktarda para yarattığı hâlde enflasyon neden hemen yükselmedi? 2021–2022'de ne değişti?
4. (Çıktı 3) Kısa çalışma ödeneği ile işsizlik ödeneği arasındaki fark nedir? Kriz bittiğinde kısa çalışma ödeneğinin avantajı ne olur?
5. (Çıktı 4) 1929 Buhranı ile 2020 Covid-19 krizinde hükümetlerin ve merkez bankalarının tepkilerini karşılaştır.

Cevaplar

1. Göstergeler: ABD'de işsizliğin yüzde 14,7'ye çıkması, petrol vadeli fiyatının eksi 37,63 dolara inmesi, IMF'nin dünya ekonomisinin yaklaşık yüzde 3 küçüleceği tahmini. Tepkiler: faizlerin sıfıra yakın düzeye indirilmesi, merkez bankalarının büyük ölçekli varlık alımları, ABD'de 2,2 trilyon dolarlık destek yasası gibi büyük maliye paketleri.
2. Lokantanın kapatılması üretim kapasitesini doğrudan düşürdüğü için bir arz şokudur. Hanenin tatilini iptal etmesi harcamayı azalttığı için bir talep şokudur.
3. İnsanlar harcamayı kıstı, tasarruf etti ve pek çok hizmet zaten kapalıydı; yaratılan para harcamaya dönüşmedi. 2021–2022'de ekonomiler açılınca biriken tasarruflar ve destekler mallara talebi patlattı; tedarik zincirleri bu talebe yetişemedi, enerji fiyatları da yükseldi ve enflasyon arttı.
4. İşsizlik ödeneği işini kaybeden kişiye ödenir. Kısa çalışma ödeneğinde işçi işini kaybetmez; çalışma saati azalır ve kaybettiği gelirin bir kısmını devlet öder. Kriz bittiğinde işçi ile işveren arasındaki bağ korunduğu için şirket yeni işçi arama ve eğitme maliyetine katlanmadan hızla eski düzeyine dönebilir.
5. 1929'da merkez bankaları para miktarının daralmasına seyirci kaldı, bankalar batmaya bırakıldı ve pek çok hükümet harcamaları kıstı; bunalım derinleşti ve yıllarca sürdü. 2020'de merkez bankaları faizleri hemen sıfıra indirip büyük ölçekli varlık alımına gitti, hükümetler de büyük destek paketleri açıkladı; çöküş sert ama kısa oldu, ancak sonraki yıllarda enflasyon ve yüksek kamu borcu bedeli ödendi.

İleri okuma

• International Monetary Fund (2020). World Economic Outlook, April 2020: The Great Lockdown. Salgının ilk aylarında dünya ekonomisinin durumu ve riskler.
• Ben S. Bernanke, Olivier Blanchard (2023). «What Caused the U.S. Pandemic-Era Inflation?». Hutchins Center ve Peterson Institute çalışma tebliği. Salgın sonrası enflasyonun kaynaklarına dair ayrıntılı çözümleme.
• Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı, Yıllık Ekonomik Rapor 2020 (sbb.gov.tr). Türkiye'nin salgın yılındaki ekonomik gelişmeleri ve alınan önlemler.

Sonraki derse köprü

Covid-19'u anlatırken iki kelimeyi sık kullandık: kapanan fabrikalar arzı, kısılan harcamalar talebi vurmuştu. Bu iki kelimenin arkasında iktisadın en çok çizilen iki eğrisi duruyor. Bir fiyat artışının alıcıların aynı eğri üzerinde yer değiştirmesinden mi, yoksa eğrinin kendisinin kaymasından mı kaynaklandığını ayırt etmek, bir piyasayı okumanın ilk adımı. Mikroiktisada giriş, bu iki eğriyle ve onları neyin kaydırdığıyla başlıyor.