2008 küresel finans krizi

Öğrenme çıktıları

• Hatırlama — Amerikan konut piyasasındaki düşüşten Lehman Brothers'ın iflasına ve küresel durgunluğa uzanan olayları sıralar.
• Anlama — Konut kredilerinin menkul kıymetleştirilmesinin riski nasıl dağıttığını ve aynı zamanda nasıl gizlediğini açıklar.
• Analiz — Mevduat toplamayan finans kurumlarının kısa vadeli borçlanmasının, bir banka hücumuna benzer bir panik yaratma mekanizmasını çözümler.
• Değerlendirme — Büyük finans kurumlarının kamu kaynağıyla kurtarılmasının kısa vadeli faydasını ve uzun vadeli ahlaki tehlike bedelini tartışır.

Sezgi

Açılış

15 Eylül 2008 Pazartesi sabaha karşı, 158 yıllık yatırım bankası Lehman Brothers New York'ta iflas başvurusunda bulundu. Şirketin açıkladığı varlıklar 639 milyar dolar, borçları 613 milyar dolardı; bu, ABD tarihinin en büyük iflasıydı. Hafta sonu boyunca hükümet yetkilileri ve Wall Street'in önde gelen bankacıları bankayı kurtaracak bir alıcı aramış, bulamamıştı.

O gün New York borsası 500 puandan fazla düştü. Ertesi gün hükümet, dünyanın en büyük sigorta şirketlerinden AIG'yi kurtarmak için devreye girdi. Kırk sekiz saat içinde, bankaların birbirine kısa vadeli borç verdiği piyasa sert biçimde daraldı. Amerikan konut kredilerinde başlayan bir sorun, birkaç gün içinde dünyanın bütün finans merkezlerini saran bir paniğe dönüşmüştü.

Hikâye — bir ev kredisinin yolculuğu

2000'lerin başında Amerika'da ev fiyatları yıllarca kesintisiz yükseldi. Kredi vermek kolaylaştı. Düzenli geliri belgelenmemiş, kredi geçmişi zayıf ya da peşinatı çok az olan kişilere de konut kredisi verildi. Bu kredilere subprime, yani düşük kaliteli kredi denildi. Pek çoğu ilk iki üç yıl düşük, sonra hızla yükselen bir faizle başlıyordu. Ev fiyatları yükseldikçe, faizi yükselen borçlu evini daha yüksek değerle yeniden finanse edebiliyordu.

Bu kredilerin çoğu, onu veren bankada kalmadı. Kredileri veren kuruluşlar onları yatırım bankalarına sattı. Yatırım bankaları binlerce krediyi bir havuzda topladı, havuzdan gelecek ödemeleri dilimlere ayırdı ve bu dilimleri dünyanın dört bir yanındaki yatırımcılara menkul kıymet olarak sattı. Kredi derecelendirme kuruluşları, en güvenli sayılan dilimlere en yüksek not olan AAA'yı verdi. Norveç'teki bir belediyenin emeklilik fonu da, Almanya'daki bir bölge bankası da, Florida'daki bir ev kredisinin ödemelerinden pay taşıyor olabiliyordu.

Bu sistem riski dağıtıyordu, ama aynı zamanda görünmez kılıyordu. Krediyi veren kuruluş, krediyi elinde tutmayacağı için borçlunun ödeme gücünü titizlikle incelemeye daha az istek duyuyordu. Menkul kıymeti alan yatırımcı, havuzdaki binlerce kredinin kalitesini tek tek bilemiyordu. 2006'da ev fiyatları düşmeye başlayınca, borçlular evlerini yeniden finanse edemedi; temerrütler arttı ve havuzlardan beklenen ödemeler gelmedi. AAA notlu dilimlerin bir kısmı bile değer kaybetti. En kötüsü, kimse bu zararın kimin elinde ve ne büyüklükte olduğunu tam olarak bilmiyordu.

Kavram — mevduatsız bir banka hücumu

2008'deki panik, bir banka hücumuna çok benziyordu, ama kuyruklar banka kapılarında değil ekranlarda oluştu. Lehman gibi yatırım bankaları mevduat toplamıyordu. Uzun vadeli, satması zor varlıklarını, her gün ya da her hafta yenilenen kısa vadeli borçlarla finanse ediyorlardı; bu borçların önemli bir kısmı, menkul kıymetlerin teminat olarak verildiği gecelik repo işlemleriydi. Bankalar gibi çalışan ama bankalar gibi denetlenmeyen ve mevduat sigortası olmayan bu kurumlar ağına gölge bankacılık denir.

Teminat olarak verilen konut kredisi menkul kıymetlerinin değeri şüpheli hâle gelince, borç verenler daha fazla teminat istedi ya da borç vermeyi kesti. Bu, klasik bir banka hücumunun modern biçimiydi: mevduat sahipleri yerine kısa vadeli borç verenler paralarını geri çekiyordu. Mevduat sigortası olmadığı için panik hızla yayıldı. Lehman'ın batışından bir gün sonra, Lehman'ın borç senetlerini taşıyan büyük bir para piyasası fonu, yatırımcılarına yatırdıklarının tamamını geri ödeyemeyeceğini açıkladı. Güvenli sayılan bir tasarruf aracının bile kayıp verebileceği görülünce, kısa vadeli borç piyasaları kilitlendi.

Hükümetlerin önündeki ikilem ağırdı. Büyük bir kurumu batmaya bırakmak, Lehman'da görüldüğü gibi bütün sistemi sarsabilirdi. Kurtarmak ise, o kurumu ve benzerlerini gelecekte daha fazla risk almaya teşvik edebilirdi. ABD hükümeti Lehman'ı batmaya bıraktı, ama ertesi gün AIG'yi kurtardı. Ekim 2008'de Kongre, bankaların sermayesini desteklemek ve sorunlu varlıkları satın almak için 700 milyar dolara kadar kaynak kullanımına izin veren bir yasa çıkardı.

Veri ve kanıt — dünyaya yayılan durgunluk

Kriz, finans sisteminden gerçek ekonomiye hızla geçti. ABD'de işsizlik oranı Ekim 2009'da yüzde 10'a çıktı. Dünya ticareti sert daraldı; ihracata bağımlı ekonomiler, doğrudan konut kredisi riski taşımasalar bile ağır etkilendi. Merkez bankaları faizleri sıfıra yaklaştırdı; ABD Merkez Bankası Aralık 2008'de politika faizini yüzde 0 ile 0,25 aralığına indirdi ve büyük ölçekli varlık alımlarına başladı.

ABD'nin kriz inceleme komisyonu, Ocak 2011'deki raporunda şu sonuca vardı: kriz önlenebilirdi. Komisyona göre finansal düzenleme ve denetimdeki geniş çaplı başarısızlıklar, büyük finans kurumlarında kurumsal yönetimin çöküşü, hanelerin ve Wall Street'in aşırı borçlanması ve risk alması ile politika yapıcıların sistemi yeterince anlamaması birlikte etkili olmuştu.

Türkiye de bu durgunluktan payını aldı. Türk bankalarının Amerikan konut kredisi menkul kıymetlerine doğrudan yatırımı yok denecek kadar azdı ve kamu kaynağıyla kurtarılması gereken bir banka çıkmadı. Ama dış talep çöktü, ihracat ve sanayi üretimi sert düştü, yabancı sermaye girişi kesildi. Türkiye ekonomisi 2009'da yüzde 4,7 küçüldü. Kriz, bankacılık sistemi sağlam olan bir ülkenin bile, dünya ekonomisinin geri kalanından yalıtılamayacağını gösterdi.

Neden önemli? — krizin bıraktığı kurallar

2008 krizi, dünya finans sisteminin kurallarını yeniden yazdırdı. Bankaların taşıması gereken sermaye ve kısa vadeli ödemelerini karşılayacak likit varlık miktarı artırıldı. Büyük ve sistem için kritik bankalara ek sermaye yükümlülükleri getirildi ve bunların batması hâlinde kamu kaynağı kullanılmadan nasıl tasfiye edileceğine dair planlar zorunlu hâle getirildi. Merkez bankaları yalnızca fiyat istikrarına değil, bütün finans sisteminin istikrarına da bakmaya başladı.

Türkiye'nin 2001 deneyimiyle yan yana konunca 2008 tanıdık bir ders veriyor. 2001'de kırılganlık sıkı denetlenmeyen bankaların bilançosundaydı; 2008'de ise Wall Street'in karmaşık ürünlerinde, denetimin hiç ulaşmadığı köşelerde birikti. İki kriz farklı ülkelerde, farklı ölçeklerde ve farklı araçlarla gerçekleşti, ama ortak bir dersleri vardı: kısa vadeli borçla uzun vadeli, satması zor varlık taşıyan her kurum, güven sarsıldığında bir hücuma açıktır.

Özet kartı

1. Lehman Brothers 15 Eylül 2008'de 639 milyar dolar varlıkla iflas etti; ABD tarihinin en büyük iflası, küresel bir paniği tetikledi.
2. Düşük kaliteli konut kredileri havuzlarda toplanıp menkul kıymete dönüştürüldü ve dünyaya satıldı; riski dağıtan sistem, aynı zamanda onu görünmez kıldı.
3. Mevduat toplamayan gölge bankalar kısa vadeli borçla uzun vadeli varlık taşıyordu; teminat değerleri düşünce borç verenler çekildi ve modern bir banka hücumu yaşandı.
4. ABD kriz inceleme komisyonu 2011'de krizin önlenebilir olduğunu, nedenlerin düzenleme, denetim, kurumsal yönetim ve aşırı borçlanma olduğunu açıkladı.
5. ABD'de işsizlik yüzde 10'a çıktı; Türkiye'nin bankaları kurtarma gerektirmedi ama ekonomi 2009'da yüzde 4,7 küçüldü.

Kavram sözlüğü

Kendini sına

1. (Çıktı 1) Amerikan konut piyasasındaki düşüşten küresel durgunluğa uzanan zinciri dört halkada anlat.
2. (Çıktı 2) Krediyi veren kuruluşun onu elinde tutmayıp satması, kredi verme kararlarının kalitesini neden etkileyebilir?
3. (Çıktı 3) Lehman Brothers'ın mevduatı yoktu. O hâlde neden bir banka hücumuna benzer bir panikle karşılaştı?
4. (Çıktı 3) Bir para piyasası fonunun yatırımcılarına paranın tamamını ödeyemeyeceğini açıklaması neden bütün kısa vadeli borç piyasalarını kilitledi?
5. (Çıktı 4) Hükümetin büyük bir finans kurumunu kurtarmasının kısa vadeli faydası ve uzun vadeli bedeli nedir?

Cevaplar

1. Ev fiyatları düşmeye başladı ve düşük kaliteli kredilerde temerrütler arttı; bu kredilere dayanan menkul kıymetlerin değeri düştü ve kimin ne kadar zarar ettiği belirsizleşti; kısa vadeli borç verenler finans kurumlarından çekildi ve Lehman battı; finans sistemindeki panik krediyi kuruttu, talep ve ticaret çöktü ve dünya durgunluğa girdi.
2. Kredi elinde kalmayacağı için, borçlunun ödeyememesinin zararını veren kuruluş değil menkul kıymeti alan yatırımcı taşır. Bu, krediyi verenin borçlunun ödeme gücünü titizlikle inceleme isteğini azaltır; kredi sayısını artırmak kaliteyi gözetmekten daha kârlı hâle gelir.
3. Lehman uzun vadeli, satması zor varlıklarını kısa vadeli borçlarla, özellikle gecelik repo ile finanse ediyordu. Teminatların değeri şüpheli hâle gelince borç verenler daha fazla teminat istedi ya da borç vermeyi kesti; bu, mevduat sahiplerinin yerine kısa vadeli borç verenlerin yaptığı bir hücumdu.
4. Para piyasası fonları çok güvenli ve istendiğinde tamamen geri alınabilir sayılıyordu. Bir fonun kayıp vermesi, güvenli sanılan araçların da risk taşıdığını gösterdi; yatırımcılar paralarını bu fonlardan çekti ve fonlar, bankalara ve şirketlere verdikleri kısa vadeli borcu kesti.
5. Kısa vadeli fayda: kurumun batmasının bütün sisteme yayılmasının ve kredinin tümüyle kurumasının önlenmesi. Uzun vadeli bedel: kurumların gelecekte kurtarılacaklarını bekleyerek daha fazla risk alması, yani ahlaki tehlike; ayrıca kurtarmanın vergi mükelleflerine maliyeti.

İleri okuma

• Financial Crisis Inquiry Commission (2011). The Financial Crisis Inquiry Report (fcic.law.stanford.edu). Krizin nedenlerine dair resmî ve kapsamlı inceleme.
• Ben S. Bernanke (2015). The Courage to Act: A Memoir of a Crisis and Its Aftermath. Kriz sırasında ABD Merkez Bankası'nın başkanı olan iktisatçının anlatımı.
• Adam Tooze (2018). Crashed: How a Decade of Financial Crises Changed the World. Krizin küresel boyutlarını ve Avrupa'ya uzanışını anlatan kapsamlı bir tarih.

Sonraki derse köprü

2008'de kriz Amerika'da başladı ve Avrupa'ya bankalar üzerinden taşındı. Birkaç yıl içinde Avrupa'da başka bir sorun yüzeye çıktı: ortak bir parayı paylaşan ama ayrı bütçeleri olan ülkelerde, devlet borçlarının sürdürülemez hâle gelmesi. Yunanistan'ın açıkladığı bütçe açığının gerçeğin çok altında olduğu ortaya çıktığında, soru tek bir ülkenin borcundan ortak paranın kendisine uzandı. Avro Bölgesi borç krizi, dosyanın beşinci bölümünün konusu.