2001 Türkiye krizi

Öğrenme çıktıları

• Hatırlama — Aralık 1999 istikrar programından Kasım 2000 ve Şubat 2001 krizlerine uzanan olayları sırasıyla anlatır.
• Anlama — Kur çıpalı bir programın, kısa vadeli borçla devlet tahvili taşıyan bir bankacılık sistemiyle birleştiğinde neden kırılganlaştığını açıklar.
• Analiz — Bir bankanın likidite sıkıntısının, merkez bankasının kurala bağlı para politikası altında nasıl bütün sisteme yayıldığını çözümler.
• Değerlendirme — Kriz sonrası bankacılık reformlarının, sonraki küresel krizlerde Türk bankacılık sistemine ne kazandırdığını tartışır.

Sezgi

Açılış

19 Şubat 2001 Pazartesi sabahı Ankara'da Milli Güvenlik Kurulu toplantısında Cumhurbaşkanı ile Başbakan arasında sert bir tartışma yaşandı. Başbakan toplantıdan çıkıp gazetecilere ciddi bir kriz yaşandığını söyledi. Birkaç saat içinde bankalar ve yatırımcılar Türk lirasından dövize kaçmaya başladı.

Ertesi gün bankalar arasında bir gecelik borç verme faizi, yıllık bazda binlerce yüzdeye fırladı. Merkez bankası rezervlerinden milyarlarca dolar döviz satıldı. 22 Şubat'ta hükümet ve merkez bankası, on dört aydır uygulanan kur politikasını terk edip lirayı dalgalanmaya bıraktı. Dalgalanmadan önce bir dolar 700 bin liranın altındaydı; iki hafta içinde 1 milyon lirayı aştı. Siyasi bir tartışma kıvılcım olmuştu, ama barut çoktan birikmişti.

Hikâye — takvime bağlanmış bir döviz kuru

1999'un sonunda Türkiye, yaklaşık otuz yıldır süren yüksek enflasyonu düşürmek için IMF destekli yeni bir program başlattı. Programın merkezinde kur vardı: doların ve avronun oluşturduğu bir sepetin lira karşılığının 2000 yılı boyunca hangi yolda artacağı önceden ilan edildi. Enflasyonun bu yolu izleyerek düşmesi bekleniyordu. Programın bir özelliği daha vardı: merkez bankası, dışarıdan döviz girmedikçe piyasaya lira vermeyecekti. Bu kural, Arjantin'in para kuruluna benzer bir disiplin kuruyordu.

İlk aylar başarılı geçti. Faizler hızla düştü, dış sermaye ülkeye girdi, ekonomi büyüdü. Ama iki sorun büyüyordu. Birincisi, enflasyon kurdan daha yavaş düşüyordu; yerli mallar yabancı mallara göre pahalılaşıyor, cari açık hızla büyüyordu. İkincisi, bankacılık sistemi kırılgandı. Pek çok banka, yurt dışından kısa vadeli döviz borç alıyor ya da bir gecelik lira kaynakla fonlanıyor, bu parayla yüksek faizli uzun vadeli devlet tahvili taşıyordu.

Kasım 2000'de ilk sarsıntı geldi. Devlet tahvili portföyü büyük olan Demirbank, bankalar arası piyasadan borç bulamaz hâle geldi ve elindeki tahvilleri satmak zorunda kaldı. Satışlar tahvil fiyatlarını düşürdü, faizleri yükseltti ve benzer bilançoya sahip öbür bankaları da zora soktu. Merkez bankası, programın kuralı gereği piyasaya sınırsız lira veremiyordu. Demirbank Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonu'na devredildi ve IMF Aralık 2000'de yaklaşık 7,5 milyar dolarlık ek kaynak açıkladı. Kriz yatıştı ama çözülmedi; Şubat'taki siyasi tartışma, zaten güvenini yitirmiş bir sistemi yeniden sarstı.

Kavram — bir gecelik borçla taşınan tahvil

2001 krizinin çekirdeğinde bir bilanço sorunu vardı. Bir banka, yıllık yüzde 40 faiz getiren bir yıllık devlet tahvili alıp bunu bir gecelik borçla finanse ediyorsa, faizler sabit kaldıkça her gün kazanır. Ama bir gecelik faiz birden yükselirse, banka bir gecelik borcu çok daha pahalıya yenilemek zorunda kalır; tahvilin getirisi ise sabittir. Faizler yükselince tahvilin piyasa değeri de düşer. Banka hem gelir kaybeder hem varlıklarının değeri erir.

Bu, bankaların vade dönüşümünün uç bir biçimiydi. Kısa vadeli kaynakla uzun vadeli varlık taşımak her bankanın gündelik işidir; ama Türk bankalarında vade farkı çok büyük, kaynağın bir kısmı da dövizdi. Yurt dışından döviz borç alıp lira tahvil taşıyan bir banka, kur sabit kaldıkça faiz farkından kazanıyordu. Kur çıpası kırıldığında borcu büyüyecekti.

Sorunun bir kısmı da kamu bankalarındaydı. Hükümetler yıllarca tarım desteği, ucuz kredi ve benzeri politikaları kamu bankaları aracılığıyla yürütmüş, bunların maliyetini bütçeye yazmak yerine bankaların hesabında bırakmıştı. Biriken bu alacaklar bankaların nakit sıkıntısını büyütüyor, kamu bankaları da açığı her gün piyasadan kısa vadeli borçla kapatıyordu. Kamu bankalarının piyasadaki bu yoğun borç talebi, gecelik faizleri yükselten baskılardan biriydi.

Veri ve kanıt — krizin bedeli

2001'de Türkiye ekonomisi yaklaşık yüzde 6 küçüldü; bu, Cumhuriyet tarihinin en sert daralmalarından biriydi. Yüz binlerce kişi işini kaybetti, enflasyon lira değer kaybettikçe yeniden yükseldi. Bankacılık sisteminin kurtarılmasının maliyeti ise yıllarca kamu borcunda taşındı.

Kriz öncesinde ve sırasında Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonu'na devredilen bankalara, çoğu 2000 ve 2001 yıllarında olmak üzere, tarihi değerlerle 31,6 milyar dolar kaynak aktarıldı. Fon, sonraki yirmi yılda el koyduğu varlıkları satarak ve alacaklarını takip ederek bunun 23,2 milyar dolarını, 2020 sonuna kadar geri topladı. Kamu bankalarının biriken görev zararları da devlet tahvili karşılığında bütçeye aktarıldı. Bu işlemlerin hepsi, kriz öncesinde bilançolarda saklı duran kamu borcunun görünür hâle gelmesiydi.

Neden önemli? — krizden çıkan kurumlar

Mart 2001'de ekonomi yönetimine getirilen ekip, Nisan'da Güçlü Ekonomiye Geçiş Programı'nı açıkladı. Program üç ayak üzerinde duruyordu. Enflasyon dosyasında anlattığımız merkez bankası yasası değişikliğiyle bütçe açığının para basarak finanse edilmesinin önü kapandı. Bütçede harcamalar kısıldı ve faiz ödemeleri dışındaki kalemlerde yüksek bir fazla hedeflendi. Ve bankacılık sektörü baştan yapılandırıldı: zayıf bankalar kapatıldı ya da birleştirildi, kamu bankalarının görev zararları tasfiye edildi, bankaların sermayesi güçlendirildi ve açık döviz pozisyonlarına sıkı sınırlar getirildi. 2000'de faaliyete başlayan Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu, bu yeniden yapılanmanın merkezinde yer aldı.

Bu reformların değeri yedi yıl sonra görüldü. 2008 küresel finans krizinde dünyanın önde gelen pek çok ülkesinde bankalar devlet yardımıyla kurtarılırken, Türk bankacılık sistemi bu krizi kamu kaynağı kullanılmadan atlattı. 2001'in acı dersi, bankacılık sistemini bir sonraki büyük krize karşı daha sağlam kılmıştı. Bu, krizlerin yalnızca yıkım değil, doğru okunduğunda kurumsal öğrenme fırsatı da olabildiğinin bir örneği.

Özet kartı

1. Aralık 1999'da IMF destekli programla kurun izleyeceği yol önceden ilan edildi ve merkez bankasının lira yaratması sınırlandı; ilk aylar başarılı geçti.
2. Kasım 2000'de Demirbank'ın fonlama sorunu, bir gecelik borçla devlet tahvili taşıyan bankacılık sistemini sarstı; IMF yaklaşık 7,5 milyar dolar ek kaynak sağladı.
3. 19 Şubat 2001'deki siyasi tartışma döviz kaçışını tetikledi; gecelik faizler binlerce yüzdeye çıktı ve 22 Şubat'ta lira dalgalanmaya bırakıldı.
4. Kırılganlığın kaynakları büyüyen cari açık, vade ve döviz uyumsuzluğu taşıyan bankalar ve kamu bankalarının görev zararlarıydı; ekonomi 2001'de yaklaşık yüzde 6 küçüldü.
5. Kriz sonrası bankacılık reformları, Türk bankalarının 2008 krizini kamu kaynağı kullanmadan atlatmasına katkıda bulundu.

Kavram sözlüğü

Kendini sına

1. (Çıktı 1) Aralık 1999'dan 22 Şubat 2001'e uzanan dönemin dört dönüm noktasını sırasıyla say.
2. (Çıktı 2) Bir banka yüzde 40 faizli bir yıllık tahvili bir gecelik borçla finanse ediyor. Bir gecelik faiz birkaç gün boyunca yüzde 40'tan yüzde 500'e çıkarsa bankanın durumu nasıl değişir?
3. (Çıktı 3) 2000 programında merkez bankasının piyasaya lira vermesi neden sınırlıydı ve bu sınır Kasım 2000'de Demirbank'ın sorununun yayılmasında nasıl bir rol oynadı?
4. (Çıktı 3) Kamu bankalarının görev zararları neden «gizli kamu borcu» olarak nitelendirilir?
5. (Çıktı 4) 2001 sonrası bankacılık reformlarının hangi unsurları, Türk bankalarının 2008 krizini daha kolay atlatmasına katkıda bulunmuş olabilir?

Cevaplar

1. Aralık 1999'da IMF destekli programın ve kur takviminin başlaması; Kasım 2000'de Demirbank'la başlayan likidite krizi ve Aralık 2000'de IMF'nin ek kaynağı; 19 Şubat 2001'deki Milli Güvenlik Kurulu toplantısı ve ardından gelen döviz kaçışı; 22 Şubat 2001'de liranın dalgalanmaya bırakılması.
2. Bankanın tahvilden aldığı getiri yüzde 40'ta sabitken, bir gecelik borcun maliyeti yüzde 500'e çıkar; her gün büyük zarar eder. Faizler yükseldiği için tahvilin piyasa değeri de düşer; banka nakit bulmak için tahvili satarsa zararı kesinleşir ve satışlar fiyatları daha da düşürür.
3. Programın kuralı, merkez bankasının net iç varlıklarını sınırlıyor ve yurt dışından döviz girmedikçe piyasaya lira verilmesini kısıtlıyordu. Demirbank ve benzer bankalar nakde ihtiyaç duyduğunda merkez bankası sınırsız lira veremedi; bankalar tahvil satmak zorunda kaldı, faizler yükseldi ve sorun benzer bilançoya sahip öbür bankalara yayıldı.
4. Çünkü hükümetin yaptırdığı harcamaların maliyeti bütçede görünmez, kamu bankalarının hesabında birikir. Sonunda devletin bu zararları üstlenmesi gerekir; yani kamu borcu, adı konmadan önceden oluşmuştur.
5. Bankaların sermayelerinin güçlendirilmesi, açık döviz pozisyonlarına getirilen sıkı sınırlar, kamu bankalarının görev zararlarının tasfiyesi, zayıf bankaların kapatılması ya da birleştirilmesi ve bağımsız bir bankacılık denetim otoritesinin etkin çalışması.

İleri okuma

• Yılmaz Akyüz, Korkut Boratav (2003). «The Making of the Turkish Financial Crisis». World Development 31(9). Programın ve krizin eleştirel bir analizi.
• TCMB, «Şubat 2001 Krizi Üzerine Düşünceler: Merkez Bankası Politikaları» (tcmb.gov.tr). Krizin merkez bankası gözünden değerlendirmesi.
• Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu, Bankacılık Sektörü Yeniden Yapılandırma Programı ilerleme raporları (bddk.org.tr). Kriz sonrası reformların ayrıntıları.

Sonraki derse köprü

2001'de kriz, kırılgan bir bankacılık sisteminin içinden patladı ve Türkiye bundan sonra bankalarını sıkı kurallara bağladı. Yedi yıl sonra dünyanın en gelişmiş finans sistemi, çok daha karmaşık bir yoldan çöktü: ev kredilerinin paketlenip menkul kıymete dönüştürüldüğü, riskin kimde olduğunu kimsenin tam bilemediği ve büyük bir yatırım bankasının batışıyla bütün dünyaya yayılan bir kriz. Dosyanın dördüncü bölümü, 2008 küresel finans krizini açıyor.