1929 Büyük Buhran

Öğrenme çıktıları

• Hatırlama — 1929 borsa çöküşünden 1933'e uzanan dönemin başlıca olaylarını ve büyüklüğünü gösteren sayıları sıralar.
• Anlama — Bir borsa çöküşünün tek başına on yıllık bir bunalıma neden dönüşmediğini, onu büyüten kanalları sayarak açıklar.
• Analiz — Borç deflasyonu, para arzının daralması ve ticaret savaşının birbirini nasıl beslediğini çözümler.
• Değerlendirme — Buhran'a dair farklı iktisadi açıklamaların, bugünkü kriz politikalarına nasıl yansıdığını değerlendirir.

Sezgi

Açılış

3 Eylül 1929'da New York borsasındaki en büyük sanayi şirketlerinin hisselerini izleyen Dow Jones endeksi 381,17 ile tüm zamanların zirvesini gördü. O yaz Amerika'da borsa, berberlerin ve ayakkabı boyacılarının bile konuştuğu bir konu olmuştu. Endeks beş yılda neredeyse dört katına çıkmıştı ve pek çok yatırımcı hisse alırken paranın büyük kısmını aracı kurumdan borç alıyordu.

Ekim'in son haftasında satış dalgası başladı. 24 Ekim Perşembe ve 29 Ekim Salı günleri tarihe «Kara Perşembe» ve «Kara Salı» olarak geçti. Ama asıl şaşırtıcı olan, düşüşün orada durmamasıydı. Endeks, iniş çıkışlarla üç yıl boyunca gerilemeye devam etti ve 8 Temmuz 1932'de 41,22'ye indi. Zirveden kayıp yüzde 89'du. Bir borsa çöküşü, modern tarihin en derin ve en uzun ekonomik bunalımına dönüşmüştü.

Hikâye — borçla alınan bir gelecek

1920'lerde Amerika yeni teknolojilerin çağını yaşıyordu. Evlere elektrik giriyor, otomobil sıradan bir tüketim malına dönüşüyor, radyo her salona yerleşiyordu. Bu şirketlerin gelecekteki kârına dair beklentiler hisse fiyatlarını yukarı taşıdı. Fiyatlar yükseldikçe daha fazla insan borsaya girdi; girenler fiyatları daha da yükseltti.

Bu yükselişin önemli bir yakıtı borçtu. Bir yatırımcı hissenin fiyatının yalnızca küçük bir kısmını kendi cebinden ödeyip gerisini aracı kurumdan borç alabiliyordu. Fiyatlar yükselirken bu, kazancı katlıyordu. Fiyatlar düşmeye başladığında ise aracı kurum ek teminat istiyor, ödeyemeyen yatırımcının hisseleri zorla satılıyordu. Zorunlu satışlar fiyatları daha da düşürüyor, düşen fiyatlar yeni zorunlu satışları tetikliyordu.

Borsa çöküşü servetleri yok etti ve güveni sarstı. Ama o yıllarda Amerikalıların yalnızca küçük bir kısmı hisse senedine sahipti. Çöküşü bütün ekonomiyi saran bir bunalıma çeviren şey, sonraki üç yılda birbiri ardına devreye giren başka kanallar oldu.

Kavram — bir çöküşü bunalıma çeviren kanallar

Birinci kanal fiyatlardı. 1929'dan 1933'e ABD'de genel fiyat düzeyi yaklaşık dörtte bir düştü. Fiyatların düşmesi ilk bakışta tüketiciye iyi bir haber gibi görünür. Ama borçlular için tersidir: borcun tutarı değişmezken, borçlunun sattığı malın ve kazandığı ücretin fiyatı düşer. Borcu ödemek giderek zorlaşır.

İktisatçı Irving Fisher 1933'te bu süreci adlandırdı. Borçlular borçlarını ödemek için mallarını ve varlıklarını satar; satışlar fiyatları düşürür; düşen fiyatlar borcun gerçek yükünü artırır; daha fazla borçlu satmak zorunda kalır. Fisher'in çarpıcı gözlemine göre, borçlular ne kadar çok öderse, borçlarının gerçek değeri o kadar artabiliyordu.

İkinci kanal bankalardı. Bankacılığın tarihini anlatırken gördüğümüz gibi, 1930–1933 arasında ABD'de dokuz binden fazla banka battı. Her banka çöküşü, mevduatları ve bankanın verdiği kredileri birlikte yok ediyordu. Milton Friedman ve Anna Schwartz 1963'teki klasik çalışmalarında, bu dönemde ABD'de para miktarının üçte birden fazla daraldığını gösterdi ve Buhran'ın derinliğini büyük ölçüde merkez bankasının bu daralmayı durdurmamasına bağladı.

Ben Bernanke 1983'te bu açıklamaya bir halka ekledi. Batan bankalar yalnızca para yok etmiyordu; yıllar içinde biriktirdikleri, hangi çiftçinin ya da küçük işletmenin güvenilir olduğuna dair bilgiyi de yok ediyordu. Bu bilgi kaybolunca iyi borçlular bile kredi bulamadı. Bernanke'nin bankaların ekonomideki rolüne dair çalışmaları, 2022'de Nobel iktisat ödülüne konu oldu.

Üçüncü kanal ticaretti. Haziran 1930'da ABD, binlerce ithal malın gümrük vergisini yükselten Smoot-Hawley yasasını çıkardı. Başka ülkeler misillemeyle karşılık verdi ve ticaret engelleri dünyaya yayıldı. Talebin çöktüğü bir dönemde her ülke kendi pazarını korumaya çalıştıkça, hepsinin ihracat pazarı küçüldü.

Veri ve kanıt — bir dünya bunalımı

Sonuçlar dört yıl içinde bütün dünyaya yayıldı. ABD'de gerçek milli gelir 1929'dan 1933'e yaklaşık dörtte bir küçüldü ve işsizlik oranı yaklaşık yüzde 3'ten yüzde 25'e çıktı. İktisatçı Charles Kindleberger, 75 ülkenin toplam ithalatını ay ay çizdiği ünlü grafiğinde, dünya ticaretinin Ocak 1929'da ayda yaklaşık 3 milyar altın dolardan Mart 1933'te 1 milyarın biraz üstüne indiğini gösterdi. Dört yıl içinde dünya ticaretinin yaklaşık üçte ikisi silinmişti.

Toparlanma ülkeden ülkeye farklı zamanlarda başladı. Altın standardını anlatırken gördüğümüz gibi, altından erken çıkan ülkeler para politikasını serbestleştirip daha hızlı toparlandı. ABD'de 1933'te yeni yönetimin bankaları geçici olarak kapatıp yeniden açması, mevduat sigortasını kurması ve dolarla altın arasındaki bağı gevşetmesiyle toparlanma başladı; ama işsizlik on yılın sonuna kadar yüksek kaldı.

Neden önemli? — Türkiye'de Buhran ve bugünün kriz politikaları

Buhran, genç Türkiye Cumhuriyeti'ni de derinden etkiledi. Türkiye'nin ihracatı büyük ölçüde tütün, üzüm, incir ve pamuk gibi tarım ürünlerinden oluşuyordu ve bu ürünlerin dünya fiyatları sert düştü. Üstelik 1929, Lozan Antlaşması'nın gümrük vergilerine getirdiği sınırlamanın sona erdiği ve Osmanlı borçlarının ilk taksitlerinin ödenmeye başlandığı yıldı; ikisi de döviz dengesini zorluyordu.

Hükümetin cevabı birkaç yönde oldu. 20 Şubat 1930'da 1567 sayılı Türk Parasının Kıymetini Koruma Hakkında Kanun çıkarıldı ve döviz işlemleri sıkı denetime alındı. Aynı yıl kurulan Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası, 1931'de faaliyete geçti. 1930'ların başından itibaren devletin sanayiye doğrudan yatırım yaptığı devletçilik politikası benimsendi ve 1934'te Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı uygulamaya kondu. Buhran, Türkiye'nin iktisat politikasının yönünü on yıllarca belirleyecek bir dönemeç oldu.

Buhran'ın dersleri bugünün kriz politikalarının temelini oluşturdu. Merkez bankalarının krizde bankalara bol likidite sağlaması, mevduat sigortası, deflasyondan kaçınma ve ticaret savaşından uzak durma, hep 1930'ların hatalarından çıkarılmış derslerdir. 2008 krizinde ABD Merkez Bankası'nın başında, Buhran üzerine çalışmalarıyla tanınan Bernanke'nin bulunması, bu derslerin sınandığı bir tesadüftü.

Özet kartı

1. Dow Jones endeksi 3 Eylül 1929'da 381,17 ile zirve yaptı, 8 Temmuz 1932'de 41,22'ye inerek yüzde 89 değer kaybetti.
2. Borçla hisse alımı yükselişi hızlandırdı; düşüşte zorunlu satışlar çöküşü derinleştirdi.
3. Çöküşü bunalıma çeviren kanallar borç deflasyonu, banka çöküşleriyle para miktarının üçte birden fazla daralması ve dünya ticaretini çökerten korumacılıktı.
4. ABD'de işsizlik yüzde 25'e çıktı; dünya ticareti Ocak 1929 ile Mart 1933 arasında yaklaşık üçte iki küçüldü.
5. Türkiye 1930'da döviz denetimini sıkılaştırdı, 1931'de Merkez Bankası'nı faaliyete geçirdi ve 1930'larda devletçiliğe yöneldi.

Kavram sözlüğü

Kendini sına

1. (Çıktı 1) Dow Jones endeksinin 1929 zirvesi ile 1932 dibi arasındaki düşüşünü yüzde olarak hesapla.
2. (Çıktı 2) Bir yatırımcı 1.000 dolarlık hisseyi 100 dolar kendi parası ve 900 dolar borçla alıyor. Hisse yüzde 10 düşerse yatırımcının kendi parası ne olur? Aracı kurum ne yapar?
3. (Çıktı 3) Fisher'in borç deflasyonu sürecini üç adımda anlat. Bir çiftçinin borcu 1.000 dolar, buğdayın fiyatı 1 dolar iken 0,5 dolara düşerse, borcunu ödemek için gereken buğday miktarı nasıl değişir?
4. (Çıktı 3) Smoot-Hawley yasası gibi korumacı bir önlem, onu çıkaran ülkenin kendisine nasıl zarar verebilir?
5. (Çıktı 4) 2008 krizinde merkez bankaları bankalara geniş likidite sağladı ve fiyatların düşmesini önlemeye çalıştı. Bu politika, Buhran'a dair hangi açıklamalardan beslenir?

Cevaplar

1. (381,17 − 41,22) ÷ 381,17 ≈ 0,89; yaklaşık yüzde 89'luk bir düşüş.
2. Hisse 900 dolara düşer; borç 900 dolar olduğu için yatırımcının kendi parası sıfıra iner. Aracı kurum ek teminat ister; yatırımcı ödeyemezse hisseyi zorla satar. Bu satışlar fiyatı daha da düşürebilir.
3. Borçlular borçlarını ödemek için varlık ve mal satar; satışlar fiyatları düşürür; düşen fiyatlar borcun gerçek yükünü artırır ve daha fazla satışa yol açar. Buğday 1 dolarken 1.000 kilo, 0,5 dolara düştüğünde 2.000 kilo buğday satmak gerekir; borç tutarı aynı kaldığı hâlde gerçek yükü iki katına çıkar.
4. Başka ülkeler misillemeyle kendi gümrük vergilerini yükseltir ve korumacı ülkenin ihracat pazarları daralır. Ayrıca ithal girdiler pahalılaştığı için yerli üreticilerin maliyeti artar ve tüketiciler daha pahalı mal alır.
5. Friedman ve Schwartz'ın, merkez bankasının para miktarının daralmasını durdurmamasının Buhran'ı derinleştirdiği görüşünden; Bernanke'nin banka çöküşlerinin krediyi kurutarak bunalımı büyüttüğü görüşünden; ve Fisher'in deflasyonun borç yükünü artırarak krizi kendi kendini besleyen bir sürece dönüştürdüğü görüşünden.

İleri okuma

• Charles P. Kindleberger (1973). The World in Depression, 1929–1939. Buhran'ın dünya çapındaki yayılışını ve uluslararası liderlik boşluğunu anlatan klasik.
• John Kenneth Galbraith (1955). The Great Crash 1929. Borsa balonunun ve çöküşünün kısa ve okunaklı bir hikâyesi.
• Milton Friedman, Anna J. Schwartz (1963). A Monetary History of the United States, 1867–1960, 7. bölüm «The Great Contraction». Paranın Buhran'daki rolüne dair temel metin.

Sonraki derse köprü

1929'da kriz bir borsa çöküşüyle başladı ve banka panikleri, deflasyon ve ticaret savaşıyla bütün dünyaya yayıldı. Yaklaşık yetmiş yıl sonra, 1997'de, başka bir kriz bambaşka bir yoldan geldi: yabancı sermayenin hızla girdiği, sabit kurla büyüyen Doğu Asya ekonomilerinde, Tayland'ın parasının çöküşüyle başlayan ve birkaç ay içinde komşularına sıçrayan bir döviz ve bankacılık krizi. Sermaye aniden geri döndüğünde ne olur? Dosyanın ikinci bölümü bunu anlatıyor.