Weimar Almanyası

Öğrenme çıktıları

• Hatırlama — Hiperenflasyonun yaygın ölçütünü söyler: aylık fiyat artışının yüzde 50'yi aşması.
• Anlama — Almanya'da 1923'te fiyatların neden bu kadar hızlı yükseldiğini para basmayla açıklar.
• Analiz — Hiperenflasyonun borçluları kazandırıp tasarruf sahiplerini neden yoksullaştırdığını çözümler.
• Değerlendirme — Weimar enflasyonunun sebebine dair iki açıklamayı, savaş tazminatı ile bütçenin para basarak finansmanını, karşılaştırır.

Sezgi

Açılış

1922'nin sonunda Berlin'de bir somun ekmek yaklaşık 160 mark ediyordu. On bir ay sonra aynı somunun fiyatı 200 milyar marktı. Bu bir yazım hatası değil. Bir yıldan kısa sürede ekmeğin fiyatı bir milyar katından fazla artmıştı.

Dönemin tanıklıklarına göre o yıl Almanya'da bazı işçiler maaşlarını günde iki kez almaya başladı ve eşleri öğle arasında fabrika kapısında bekleyip parayı alır almaz dükkâna koştu. Akşama kadar beklemek, aynı paranın yarım somuna yetmesi demekti. Bir para nasıl olur da bir yıldan kısa sürede bu kadar değersizleşir? Ve o yıl kaybedenlerin listesinde kimler vardı?

Hikâye — bir savaşın faturası

Hikâye bir savaşın faturasıyla başlıyor. Almanya Birinci Dünya Savaşı'nı büyük ölçüde borçla finanse etmişti; savaş başladığında bir dolar 4,2 mark ediyordu ve markın değeri savaş yıllarında aşınmaya başlamıştı. Yenilgiden sonra müttefikler Almanya'dan savaş tazminatı istedi. Mayıs 1921'de Londra'da kararlaştırılan ödeme planı, ülkenin yıllar boyunca altın ya da döviz cinsinden büyük ödemeler yapmasını gerektiriyordu.

Ocak 1923'te Almanya ödemelerde geri kalınca Fransız ve Belçika birlikleri ülkenin sanayi kalbi Ruhr havzasını işgal etti. Alman hükümeti işçilere işgalcilere çalışmama, yani pasif direniş çağrısı yaptı ve grevdeki işçilerin maaşlarını ödemeye söz verdi. Üretim durmuştu, vergi gelmiyordu, ama maaşlar ödenecekti. Hükümet bu parayı bulmanın tek yolunu seçti: daha çok banknot bastırdı.

Bundan sonrası bir kartopuydu. Basılan para arttıkça fiyatlar yükseldi, fiyatlar yükseldikçe devletin harcaması büyüdü ve açığı kapatmak için daha çok para basıldı. İnsanlar markın değerini kaybedeceğini bildikleri için onu ellerinde tutmamaya, aldıkları anda harcamaya başladı ve bu kaçış fiyatları daha da hızlandırdı. Kasım 1923'te bir dolar 4,2 trilyon mark ediyordu: savaş öncesindeki kurun tam bir trilyon katı.

Son, bir yeni parayla geldi. Kasım 1923'ün ortasında rentenmark piyasaya sürüldü; bir rentenmark bir trilyon eski marka eşitti. Daha önemlisi, merkez bankası aynı günlerde devlet harcamalarını yeni para basarak finanse etmeyi bıraktı ve yeni paranın miktarı sıkı biçimde sınırlandı. İnsanlar yeni paraya güvendi ve enflasyon birkaç hafta içinde durdu.

Kavram — para basmanın sınırı

Weimar'ın mekanizması, önceki derslerde kurduğumuz iki fikri birleştiriyor. Paranın değeri, onunla alınabilecek mallara göre ne kadar bol olduğuna bağlıdır; mal üretimi dururken para miktarı katlanırsa her bir markın aldığı mal payı küçülür. İkincisi, para aynı zamanda bir değer saklama aracıdır ve insanlar ona güvenmeyi bıraktığında onu elden çıkarmak için yarışır. Bu yarış, fiyatları para basma hızından da hızlı artırabilir.

Cagan'ın ölçütü ilk bakışta keyfi görünebilir, ama bir eşiği işaret eder. Ayda yüzde 50 artış, bir yılda fiyatların yaklaşık 130 katına çıkması demektir. Bu hızda para, günlük alışverişin aracı olmaktan bile çıkmaya başlar: insanlar malları başka mallarla takas eder, fiyatları dövizle ya da buğdayla anmaya başlar. Weimar'da 1923 sonbaharında tam olarak bu yaşandı.

Hiperenflasyonun en az konuşulan yanı, serveti kimden kime taşıdığıdır. Borçlular kazanır, çünkü borçlarını değersizleşmiş parayla öder; bir yıl önce bir ev değerindeki borç, 1923 sonunda bir tramvay biletine denk gelebiliyordu. Alacaklılar, tasarruf sahipleri ve sabit gelirliler kaybeder: banka hesabındaki birikim, devlet tahvili, emekli maaşı ya da kira geliri eriyip gider. Almanya'da devletin iç savaş borcu bu yolla büyük ölçüde eridi ve bunun bedelini birikimlerini marka yatırmış orta sınıf ödedi.

Veri ve kanıt — tazminat mı, matbaa mı?

Weimar enflasyonunun sebebi yüz yıldır tartışılıyor ve iki açıklama öne çıkıyor. Dönemin Alman yetkilileri, sorunun savaş tazminatı olduğunu savundu: ödemeleri yapmak için döviz satın almak zorunda kalınıyor, bu markı düşürüyor, markın düşüşü de fiyatları artırıyordu. Bu görüşe göre enflasyon dışarıdan dayatılmış bir yükün sonucuydu.

İngiliz ve Fransız uzmanlar ise tersini söyledi: Alman yönetimi bütçeyi dengelemek ve vergileri artırmak yerine para basmayı seçmiş, hatta tazminatı ödeyemez görünmek için enflasyonu bilerek körüklemişti. Bu ikinci görüşü destekleyen önemli bir ayrıntı var: 1923'e kadar nakit olarak gerçekten yapılan tazminat ödemeleri oldukça sınırlı kalmıştı.

Bugün iktisatçıların çoğu iki açıklamayı bir arada okuyor. Tazminat ve Ruhr işgali bütçeye büyük bir delik açtı; ama o deliğin para basarak kapatılması, bir bütçe sorununu bir para çöküşüne çevirdi. Kanıtın en güçlü parçası sonun kendisi: tazminat yükü bir gecede ortadan kalkmadığı hâlde, merkez bankası para basmayı durdurduğu anda enflasyon da durdu. Bu yüzden Weimar, enflasyonun kaynağı tartışılırken bütçe ile merkez bankası arasındaki sınırın neden önemli olduğunu gösteren klasik örnek sayılıyor.

Neden önemli? — yüksek enflasyon ile hiperenflasyon arasında

Türkiye'de fiyatlar hızlı yükseldiğinde «hiperenflasyon» kelimesi sık duyulur. Cagan'ın ölçütü bu kelimeyi ölçülebilir kılıyor. TÜİK'e göre Ekim 2022'de Türkiye'de yıllık enflasyon yüzde 85,51'e çıktı ve bu son yirmi yılın en yüksek düzeyiydi. Aynı ayın aylık artışı ise yüzde 3,54 idi.

Aylık yüzde 3,54 ile aylık yüzde 50 arasındaki fark, iki farklı hastalığın farkıdır. Yıllık yüzde 85'lik bir enflasyon hanelerin bütçesini, tasarruflarını ve planlarını ağır biçimde bozar; ama para hâlâ hesap birimi olarak kullanılır, maaşlar hâlâ ayda bir ödenir, fiyatlar hâlâ lirayla yazılır. Weimar'da ise para bu işlevlerin hepsini kaybetmişti. Kelimeyi yerinde kullanmak, bir sorunu olduğundan küçük göstermemek kadar olduğundan büyük de göstermemek demek.

Weimar'ın Türkiye için asıl dersi rakamlarda değil mekanizmada. Yüksek enflasyonun bedeli bu dizideki öbür bölümlerde de karşımıza çıkacak: borçlunun kazancı, tasarrufçunun kaybı, dövize ve altına kaçış, ve paraya güvenin geri kazanılmasının ne kadar zor olduğu. Weimar bu zincirin en uç ve en iyi belgelenmiş hâli.

Özet kartı

1. Cagan'ın ölçütüne göre hiperenflasyon, aylık fiyat artışının yüzde 50'yi aştığı dönemdir; bu yılda kabaca 130 kat demektir.
2. Almanya'da 1923'te Ruhr işgali ve pasif direniş, bütçe açığının para basarak finanse edilmesiyle bir para çöküşüne dönüştü.
3. Kasım 1923'te bir dolar 4,2 trilyon mark ediyordu; rentenmark bir trilyon eski marka eşitlendi ve para basma durunca enflasyon durdu.
4. Hiperenflasyon bir servet aktarımıdır: borçlular kazanır, tasarruf sahipleri ve sabit gelirliler kaybeder.
5. Türkiye'nin Ekim 2022'deki yüzde 85,51'lik yıllık enflasyonu çok yüksektir ama aylık yüzde 3,54 ile hiperenflasyon eşiğinin çok altındadır.

Kavram sözlüğü

Kendini sına

1. (Çıktı 1) Aylık enflasyon yüzde 50 olan bir ülkede bir ürünün fiyatı üç ayda kaç katına çıkar?
2. (Çıktı 1) Aylık yüzde 3,54'lük bir enflasyon Cagan'ın ölçütüne göre hiperenflasyon sayılır mı?
3. (Çıktı 2) Ruhr işgalinden sonra Alman hükümeti grevdeki işçilere ödeyeceği maaşları nasıl finanse etti ve bu neden fiyatları artırdı?
4. (Çıktı 2) Rentenmark neden işe yaradı? Yalnızca yeni bir isim miydi?
5. (Çıktı 3) 1922'de 10.000 marklık ev kredisi çeken biri ile aynı yıl 10.000 markı bankaya yatıran biri 1923 sonunda hangi durumdaydı?
6. (Çıktı 4) Tazminat yükü sürerken para basma durunca enflasyonun durması, iki açıklama hakkında ne söyler?

Cevaplar

1. 1,5 × 1,5 × 1,5 ≈ 3,4 kat. Üç ayda fiyat üç katından fazlasına çıkar.
2. Hayır. Cagan'ın eşiği aylık yüzde 50; aylık yüzde 3,54 bunun çok altında. Bu çok yüksek bir enflasyondur ama hiperenflasyon değildir.
3. Daha çok banknot bastırarak. Üretim ve vergi geliri dururken para miktarı katlandı; her markın alabileceği mal payı küçüldü ve insanlar markı ellerinden çıkarmak için yarıştıkça fiyatlar daha da hızlandı.
4. Yalnızca isim değildi. Yeni paranın miktarı sıkı biçimde sınırlandı ve merkez bankası devlet harcamasını para basarak finanse etmeyi bıraktı. İnsanlar yeni paranın çoğaltılmayacağına güvendi.
5. Krediyi çeken kazançlıydı: 10.000 mark borç 1923 sonunda neredeyse hiçbir şey etmiyordu ve kolayca ödenebilirdi. Parayı bankaya yatıranın birikimi ise tamamen erimişti.
6. Enflasyonun doğrudan sebebinin para basma olduğunu güçlü biçimde destekler. Tazminat bütçe sorununu doğurdu, ama sorunu bir para çöküşüne çeviren şey açığın para basarak kapatılmasıydı.

İleri okuma

• Phillip Cagan (1956). «The Monetary Dynamics of Hyperinflation». Milton Friedman (ed.), Studies in the Quantity Theory of Money. Hiperenflasyon ölçütünün ve dinamiğinin klasik kaynağı.
• Adam Fergusson (1975). When Money Dies: The Nightmare of the Weimar Hyper-Inflation. Dönemin tanıklıklarına dayanan okunaklı bir anlatım.
• Stanley Fischer, Ratna Sahay ve Carlos Végh (2002). «Modern Hyper- and High Inflations». Journal of Economic Literature 40(3). Yüksek enflasyon ile hiperenflasyonu karşılaştıran geniş bir inceleme.
• TÜİK'in aylık enflasyon açıklamaları. Her bültende hem aylık hem yıllık oran yer alır; ikisini yan yana okumak, bu dersteki eşik farkını kendi verinle görmeni sağlar.

Sonraki derse köprü

Weimar'da para basmayı başlatan bir savaşın ve bir işgalin faturasıydı. Dizinin sıradaki bölümü yaklaşık seksen yıl sonra başka bir kıtaya gidiyor: çiftliklerin el değiştirdiği, üretimin çöktüğü ve rakamların Weimar'ı bile geride bıraktığı bir ülke. Zimbabve'de fiyatları o düzeye taşıyan neydi, ve bir ülke kendi parasını bütünüyle bırakınca ne olur?