Enerji dönüşümünün kazananları ve kaybedenleri

Öğrenme çıktıları

• Hatırlama — Adil geçişi, atıl varlığı, yeşil işi ve yerel istihdam çarpanını tanımlar.
• Anlama — Fosil yakıt üretiminin azalmasının bir bölgenin yalnızca maden ve santral işlerini değil, öbür işlerini de neden etkilediğini açıklar.
• Analiz — Yeşil işlerin nerede ve hangi mesleklerde ortaya çıktığını, kaybedilen fosil yakıt işleriyle karşılaştırarak çözümler.
• Değerlendirme — Enerji dönüşümünün yükünü hafifletmek için piyasaya bırakma, sosyal güvenlik ağını güçlendirme ve bölgeye dayalı politikalar arasındaki seçimleri değerlendirir.

Sezgi

Açılış

Türkiye'de 2024 yılında üretilen elektriğin yüzde 45,69'u yenilenebilir kaynaklardan geldi. Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı'nın kesinleşmemiş verilerine göre yerli kaynakların elektrik üretimindeki payı yüzde 60,11, doğal gazın payı yüzde 18,92 oldu. Yenilenebilir enerjinin kurulu güç içindeki oranı yüzde 60'a ulaştı.

Bu sayılar bir dönüşümü anlatıyor. Ama dönüşümün bir haritası da var. Güneş panelleri ve rüzgâr türbinleri bazı bölgelere iş ve gelir getirirken, kömür madenleri ve fosil yakıtla çalışan santraller başka bölgelerin ekonomisinin bel kemiğidir. Bir ülke bütün olarak daha temiz enerjiye geçerken, bu geçişin bedelini belirli kasabalar, belirli meslekler ve belirli aileler öder. Bu dersin sorusu, enerji dönüşümünden kimin kazandığı, kimin kaybettiği ve kaybedenlerin yükünün nasıl hafifletilebileceğidir.

Hikâye — kömür bölgesinin iniş ve çıkışı

1970'lerde petrol fiyatları sert biçimde yükselince, ABD'de kömüre olan talep patladı. Kentucky, Ohio, Pennsylvania ve Batı Virginia'nın kömür bölgelerinde madenler genişledi, ücretler arttı, yeni işçiler geldi. 1980'lerde enerji fiyatları düşünce bu kez tersi yaşandı: madenler kapandı, işçiler işini kaybetti.

İktisatçılar Dan Black, Terra McKinnish ve Seth Sanders, bu iniş ve çıkışın yalnızca madenciliği değil, bölgenin öbür işlerini nasıl etkilediğini incelediler. Bir maden kasabasında madencilerin harcadığı para, berberlere, lokantalara, marketlere ve inşaat işlerine gider. Madencilik daralınca bu işler de daralır mı?

Buldukları cevap ikiye ayrılıyordu. Yerel olarak satılan mal ve hizmetleri üreten sektörlerde, madencilikteki değişimlere eşlik eden ılımlı bir istihdam etkisi vardı. Ama ülke çapında satılan malları üreten sektörlerde böyle bir etki görülmedi. Bir maden kasabasındaki bir mobilya fabrikası, ürünlerini ülkenin her yerine satıyorsa, kasabadaki madencilerin cebindeki paradan pek etkilenmez; ama aynı kasabanın lokantası doğrudan etkilenir.

Kavram — kaybın haritası

Bu iki kavram, enerji dönüşümünün bir bölgeye etkisinin neden maden ya da santral işleriyle sınırlı kalmadığını açıklar. Bir kömür santrali kapandığında yalnızca santralin işçileri değil, onlara hizmet veren işletmeler de etkilenir. Üstelik bölgenin vergi gelirleri azalır; okullar, hastaneler ve yollar için ayrılan kaynak daralır.

Kayıp yalnızca işçilerin değildir. Santraller, madenler ve boru hatları, onlarca yıl çalışmak üzere kurulmuş yatırımlardır. Karbon fiyatı yükseldiğinde ya da yenilenebilir enerji ucuzladığında, bu tesisler beklenen ömürlerini doldurmadan kârlı olmaktan çıkabilir.

Gordon Hanson, enerji dönüşümünün bu yerel etkilerinin, son on yıllarda küreselleşmenin ve otomasyonun imalat bölgelerinde yarattığı acı uyum sürecinin tekrarlanmaması gerektiğini vurguladı. O dönemde iş kayıpları belirli bölgelerde yoğunlaşmış ve uzun süreli ekonomik sıkıntılara yol açmıştı.

Veri ve kanıt — kazananlar nerede?

Dönüşümün öbür yüzünde yeni işler var. Ama bu işler nerede ve kimler için? E. Mark Curtis ve Ioana Marinescu, ABD'de internette ilan edilen neredeyse bütün iş ilanlarını kullanarak güneş ve rüzgâr işlerini ölçtüler. Güneş ve rüzgâr iş ilanları 2010'dan bu yana üç katından fazla artmıştı.

Buldukları iki sonuç, dönüşümün yerel etkileri açısından umut vericiydi. Yeşil işler, ortalamadan yaklaşık yüzde 21 daha yüksek ücret ödeyen mesleklerde oluşuyordu ve ücret primi düşük eğitim gerektiren işlerde daha da yüksekti. Ayrıca yeşil işler, fosil yakıt çıkarımında istihdam payı yüksek olan ilçelerde yoğunlaşma eğilimindeydi; yani kaybedecek bölgeler, yeni işlerin de geldiği bölgelerdi.

Bu bulgu tabloyu dengeler, ama sorunu çözmez. Yeni işlerin aynı ilçede olması, kaybedilen işin sahibinin yenisini alabileceği anlamına gelmez. Elli yaşındaki bir madencinin bir güneş paneli satış uzmanına ya da bir türbin bakım teknisyenine dönüşmesi, yeni beceriler, zaman ve çoğu zaman gelir kaybı gerektirir. Kaybedenlerin ve kazananların aynı kişiler olmadığı bir dönüşümde, geçişin nasıl yönetileceği sorusu ortaya çıkar.

Neden önemli? — Türkiye'nin kömür bölgeleri

Türkiye'de elektrik üretimindeki yenilenebilir payı artarken, kömür hâlâ hem elektrik üretiminde hem de bazı bölgelerin ekonomisinde önemli bir yer tutuyor. Zonguldak'ın taş kömürü havzası ya da Kahramanmaraş Afşin-Elbistan'ın linyit sahaları gibi bölgelerde madenler ve santraller, binlerce ailenin geçim kaynağı ve yerel ekonominin merkezidir. 7552 sayılı İklim Kanunu da adil geçişi, iklim değişikliğiyle mücadelede süreçten en çok etkilenebilecek kişileri öncelikli tutan, istihdam sürecinin yönetildiği ve yeni istihdam alanlarının oluşturulduğu politikalar olarak tanımlıyor.

Bu dersin kanıtları, böyle bir politikanın neye dikkat etmesi gerektiğini gösteriyor. Etki yalnızca madencileri değil, bölgenin yerel ekonomisini kapsar. Yeni yeşil işler aynı bölgelere gelebilir, ama eski işçilerin onlara geçişi kendiliğinden olmaz. Ve Hanson'un uyardığı gibi, iş kayıplarının belirli bölgelerde yoğunlaştığı her dönüşüm, uzun süreli bir sıkıntıya dönüşme riski taşır. Enerji dönüşümünün ulusal faydası büyüktür; ama bu faydanın, maliyeti taşıyan bölgelerle paylaşılması gerekir.

Özet kartı

1. Türkiye'de 2024'te elektrik üretiminin yüzde 45,69'u yenilenebilir kaynaklardan geldi; yenilenebilir enerjinin kurulu güç içindeki oranı yüzde 60'a ulaştı.
2. Black, McKinnish ve Sanders, ABD'de kömür patlaması ve çöküşünün yerel hizmet sektörlerine istihdam etkileri yaydığını, ulusal pazara üreten sektörlere ise yaymadığını buldu.
3. Hanson, enerji dönüşümünün karbon yoğun sektörlere bağlı toplulukları sarsacağını ve küreselleşmenin ve otomasyonun imalat bölgelerinde yarattığı uzun süreli sıkıntıların tekrarlanmaması gerektiğini vurguladı.
4. Curtis ve Marinescu, ABD'de güneş ve rüzgâr iş ilanlarının 2010'dan bu yana üç katından fazla arttığını, bu işlerin ortalamadan yaklaşık yüzde 21 daha yüksek ücretli mesleklerde ve fosil yakıt bölgelerinde yoğunlaştığını buldu.
5. Adil geçiş, dönüşümün maliyetini taşıyan işçilerin ve bölgelerin korunmasını ve yeni işlere geçişlerinin desteklenmesini amaçlar; kavram 7552 sayılı Kanun'un tanımları arasında da yer alır.

Kavram sözlüğü

Kendini sına

1. (Çıktı 1) Atıl varlık nedir? Enerji dönüşümünde hangi tesisler atıl varlığa dönüşebilir?
2. (Çıktı 2) Bir kömür santrali kapandığında, santralde çalışmayan bir lokanta sahibi neden etkilenir? Bir mobilya fabrikası neden daha az etkilenir?
3. (Çıktı 3) Curtis ve Marinescu'nun bulgusu, yeşil işlerin kaybedilen fosil yakıt işlerinin yerini alıp alamayacağı hakkında ne söyler, ne söylemez?
4. (Çıktı 3) Bir bölgede bir kömür madeni 1.000 işi ortadan kaldırıyor. Yerel istihdam çarpanı 0,5 ise, bölgedeki toplam iş kaybı ne olur? Aynı bölgede 800 yeşil iş açılırsa ve onların da çarpanı 0,5 ise net etki nedir?
5. (Çıktı 4) Hanson'un sıraladığı üç politika seçeneği nedir? Türkiye'nin bir kömür bölgesi için bunlardan hangisini ya da hangilerini önerirsin, neden?

Cevaplar

1. Atıl varlık, karbon fiyatlaması, düzenleme ya da teknolojik değişim nedeniyle beklenen ekonomik ömrünü doldurmadan değer kaybeden ya da kullanılamaz hâle gelen varlıktır. Enerji dönüşümünde kömür santralleri, kömür madenleri, fosil yakıt rezervleri ve boru hatları, karbon fiyatı yükseldiğinde ya da yenilenebilir enerji ucuzladığında, onlarca yıllık ömürleri dolmadan kârlı olmaktan çıkabilir.
2. Lokanta, yerel olarak satılan bir hizmet üretir; müşterilerinin önemli bir kısmı santral işçileri ve onların aileleridir. Santral kapanınca bu müşterilerin gelirleri düşer ve lokantanın satışları azalır. Mobilya fabrikası ise ürünlerini ülkenin her yerine satıyorsa, satışları bölgedeki işçilerin gelirine pek bağlı değildir; Black, McKinnish ve Sanders da kömür şoklarının ulusal pazara üreten sektörlere istihdam etkisi yaymadığını buldu.
3. Bulgu, yeşil işlerin hızla arttığını, ortalamadan yüksek ücretli mesleklerde oluştuğunu ve fosil yakıt bölgelerinde yoğunlaştığını söyler; yani yeni işler coğrafi olarak kaybedilen işlerin yakınında ortaya çıkabilir. Ama bu, işini kaybeden fosil yakıt işçilerinin bu işlere geçebileceğini söylemez: yeni işler farklı beceriler gerektirebilir ve işçilerin geçişi zaman, eğitim ve çoğu zaman gelir kaybı gerektirebilir. Ayrıca bulgu iş ilanlarına dayanır; ilan edilen işlerin kaçının dolduğunu ve kimlerin aldığını doğrudan göstermez.
4. Madenin kapanmasıyla 1.000 doğrudan iş kaybedilir; yerel istihdam çarpanı 0,5 olduğu için yerel hizmet sektörlerinde 1.000 × 0,5 = 500 iş daha kaybedilir; toplam kayıp 1.500 iştir. 800 yeşil iş açılırsa yerel hizmetlerde 800 × 0,5 = 400 ek iş yaratılır; toplam kazanç 1.200 iştir. Net etki 1.200 − 1.500 = 300 iş kaybıdır. Ayrıca kaybedenlerle kazananlar aynı kişiler olmayabilir.
5. Hanson'un seçenekleri, piyasa güçlerinin işlemesine izin vermek, sosyal güvenlik ağını güçlendirmek ve bölgeye dayalı politikaları genişletmektir. Bir Türkiye kömür bölgesi için, örneğin işsizlik ve erken emeklilik desteklerini güçlendirerek işini kaybeden yaşlı işçileri korumak ile bölgeye yeni yatırımlar çekecek ve genç işçileri yeni becerilerle donatacak bölgeye dayalı politikaları birleştirmek savunulabilir. Yalnızca piyasaya bırakmak, iş kayıplarının yoğunlaştığı bölgelerde uzun süreli bir sıkıntı riskini artırır; yalnızca bölgeye para aktarmak ise, Curtis ve Marinescu'nun bulgusunun gösterdiği gibi, işçilerin yeni işlere geçişini kendiliğinden sağlamaz.

İleri okuma

• Gordon Hanson (2023). «Local Labor Market Impacts of the Energy Transition: Prospects and Policies». NBER Çalışma Tebliği 30871. Enerji dönüşümünün yerel işgücü piyasalarına etkileri ve politika seçenekleri.
• E. Mark Curtis, Ioana Marinescu (2022). «Green Energy Jobs in the US: What Are They, and Where Are They?». NBER Çalışma Tebliği 30332. Güneş ve rüzgâr işlerinin ölçümü, ücretleri ve coğrafyası.
• Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı, Faaliyet Raporu (yıllık). Türkiye'nin elektrik üretimi, kurulu güç ve enerji politikasına dair resmî veriler.

Sonraki derse köprü

Enerji dönüşümünün maliyeti bir ülkenin içinde eşit dağılmıyor; dünya ölçeğinde bu eşitsizlik daha da büyük. İklim değişikliğine en az katkı yapan yoksul ülkeler, ısınmanın en ağır sonuçlarıyla karşılaşıyor; bugünkü zengin ülkeler ise sanayileşmelerini geçmişteki salımlarla gerçekleştirdi. Salım azaltımının yükünü kim taşımalı: geçmişte en çok salanlar mı, bugün en çok salanlar mı, yoksa en zenginler mi? Gelecek kuşaklara karşı sorumluluğumuz nedir? Sıradaki ders iklim adaletini ele alıyor.