Dijital Türk lirası ve merkez bankası dijital paraları

Öğrenme çıktıları

• Hatırlama — Perakende ve toptan merkez bankası dijital parası ayrımını, elde tutma sınırını ve kademeli faizlendirmeyi tanımlar.
• Anlama — Merkez bankası dijital parasının ödemelerde sağlayabileceği verimlilik ile bankaların mevduat tabanına yaratabileceği baskı arasındaki ödünleşimi açıklar.
• Analiz — Elde tutma sınırı ve kademeli faizlendirme gibi tasarım tercihlerinin bankalardan kaçış riskini nasıl sınırlamaya çalıştığını çözümler.
• Değerlendirme — Dijital Türk lirasının tasarımında verimlilik, finansal istikrar ve mahremiyet arasındaki seçimleri tartışır.

Sezgi

Açılış

Cebindeki bir banknot, Merkez Bankası'nın sana olan borcudur. Banka hesabındaki para ise bankanın sana olan borcudur. İkisi de lira, ikisi de aynı alımları yapar; ama aralarında temel bir fark vardır. Banka batarsa hesabındaki para mevduat sigortası sınırına kadar korunur; Merkez Bankası'nın banknotu ise bir bankaya bağlı değildir. Bugün sıradan bir kişinin elinde, Merkez Bankası'na karşı doğrudan bir alacak olan tek para biçimi nakittir.

Merkez bankası dijital parası bu tabloyu değiştirir: nakdin güvencesini, dijital ödemenin kolaylığıyla birleştirir. Bu dosyanın önceki derslerinde, özel kripto varlıkların ve sabit değerli varlıkların vaatlerinin arkasında ne olduğunu sorduk. Dijital Türk lirası gibi bir merkez bankası parasında vaadin arkasında devlet vardır. Ama bu güvence, yeni bir soruyu doğurur: herkes parasını bankadan çekip Merkez Bankası'nın dijital parasına koyarsa, bankalar kredi vermeye nereden kaynak bulur?

Hikâye — Ankara'da ilk ödeme

29 Aralık 2022'de Merkez Bankası kısa bir basın duyurusu yayımladı: Dijital Türk Lirası Projesi'nin birinci faz çalışmaları kapsamında, Dijital Türk Lirası Ağı üzerindeki ilk ödeme işlemleri başarıyla gerçekleştirilmişti. Testler dar kapsamlı ve kapalı devre bir pilot uygulamaydı; Merkez Bankası teknoloji paydaşlarıyla birlikte testlere 2023'ün ilk çeyreğinde de devam edeceğini, ardından seçili bankaların ve finansal teknoloji şirketlerinin katılımıyla daha geniş testlere geçileceğini duyurdu.

Duyurunun en dikkat çekici cümlesi teknik değil, hukukiydi. Merkez Bankası, dijital Türk lirasının hukuki boyutuna yönelik çalışmaların, dijital kimliklendirmenin proje için kritik öneme sahip olduğunu gösterdiğini yazdı. Bu yüzden 2023 boyunca, teknolojik gereksinimlerin yanında iktisadi ve hukuki çerçeveye de öncelik verilecekti.

Bu cümle, merkez bankası dijital parasının asıl zor sorularına işaret ediyordu. Bir dijital para kimin cüzdanında, ne kadar tutulabilecek? Kullanıcının kimliği nasıl doğrulanacak ve harcamaları kim görebilecek? Bankalarla nasıl bir ilişki kurulacak? Teknoloji çalıştırılabilir; ama bu soruların cevabı, bir paranın topluma nasıl bir düzen getireceğini belirler.

Kavram — kimin için, ne kadar?

Merkez bankası dijital parası tek bir tasarım değil, bir tasarım ailesidir. İlk ayrım, paranın kimin kullanımına açık olduğudur.

Asıl tartışma perakende dijital para üzerinedir. Todd Keister ve Daniel Sanches, böyle bir paranın bir ödünleşim yarattığını gösterdi. Bir yandan dijital para, nakitten daha kullanışlı, banka transferinden daha ucuz olabilir ve alışverişlerde verimliliği artırır. Öbür yandan, insanlar paralarını bankadan dijital paraya kaydırırsa bankaların mevduatı azalır, kredi vermek için kullandıkları fonların maliyeti artar ve yatırımlar düşebilir.

Bu ödünleşim, tasarım tercihlerinin neden bu kadar önemli olduğunu açıklar. Merkez bankaları, dijital paranın nakdin yerini almasını ama banka mevduatının yerini fazla almamasını istiyorsa, iki araç kullanabilir.

Avrupa Merkez Bankası'ndan Ulrich Bindseil, kademeli faizlendirmeyi tam da bu iki riske karşı önerdi: bankaların yapısal olarak aracısızlaşması ve kriz anlarında bankalardan dijital paraya sistemik bir hücum. Bir bankanın batacağından korkan mevduat sahipleri bugün parasını başka bir bankaya ya da nakde çevirmek zorundadır; nakit çekmek zahmetlidir. Dijital paraya geçiş ise birkaç saniye sürebilir. Bindseil'in önerisinde, belirli bir tutarın üstündeki dijital paraya düşük faiz uygulanması, panik anında bile büyük kaçışların maliyetini artırır.

Veri ve kanıt — dijital para politikanın aracı olabilir mi?

Herkes dijital parayı tehdit olarak görmüyor. Michael Bordo ve Andrew Levin, iyi tasarlanmış bir merkez bankası dijital parasının para sistemini dönüştürebileceğini savundu. Onlara göre dijital para, neredeyse maliyetsiz bir değişim aracı, güvenli bir değer saklama aracı ve istikrarlı bir hesap birimi olabilir. Bunun için dijital paranın hesap temelli ve faiz getiren bir biçimde tasarlanması gerekir.

Bu iki görüş, aynı aracın iki farklı yüzüne bakar. Bordo ve Levin için faiz getiren dijital para, para politikasının etkisini doğrudan halka taşıyan bir araçtır. Keister ve Sanches ile Bindseil için ise aynı özellik, dijital parayı banka mevduatının güçlü bir rakibi yapar ve bankacılık sistemini zayıflatabilir. Dijital para ne kadar çekici olursa, ödemeler o kadar verimli, ama bankalar o kadar kırılgan hâle gelebilir.

Neden önemli? — cüzdandaki devlet

Dijital Türk lirası, kullanıcıya nakdin güvencesini dijital ödemenin kolaylığıyla sunabilir. Ama Merkez Bankası'nın 2022'deki duyurusunda vurguladığı dijital kimliklendirme, aynı zamanda bir mahremiyet sorusudur. Nakitle yapılan bir alışverişi kimse kaydetmez; dijital bir ödeme ise iz bırakır. Bu izin kimin erişimine açık olacağı, hangi tutarın altındaki işlemlerin anonim kalabileceği ve verilerin nasıl korunacağı, teknik değil, toplumsal kararlardır.

Türkiye için bir soru daha var. Bankacılık sistemi, ekonominin kredi ihtiyacının büyük kısmını karşılıyor. Dijital Türk lirası tasarlanırken, mevduatın ne kadarının dijital paraya kayabileceği, elde tutma sınırının ne olacağı ve dijital paraya faiz verilip verilmeyeceği, bu kredi akışını doğrudan etkiler. İyi bir tasarım, hem ödemelerin verimliliğini hem de bankacılık sisteminin istikrarını gözetmek zorundadır.

Özet kartı

1. Merkez bankası dijital parası, nakdin merkez bankasına karşı doğrudan alacak olma güvencesini dijital ödemenin kolaylığıyla birleştirir; perakende biçimi herkese, toptan biçimi finansal kurumlara açıktır.
2. Merkez Bankası 29 Aralık 2022'de, Dijital Türk Lirası Ağı üzerindeki ilk ödeme işlemlerinin dar kapsamlı ve kapalı devre bir pilot uygulamada başarıyla gerçekleştirildiğini ve dijital kimliklendirmenin proje için kritik öneme sahip olduğunu duyurdu.
3. Keister ve Sanches'e göre dijital para alışverişte verimliliği artırır ama banka mevduatını dışlayarak bankaların fonlama maliyetini yükseltebilir ve yatırımı azaltabilir.
4. Bindseil, aracısızlaşma ve kriz anında bankalardan dijital paraya hücum risklerine karşı kademeli faizlendirmeyi önerdi; elde tutma sınırı da aynı amaca hizmet eder.
5. Bordo ve Levin'e göre faiz getiren, hesap temelli bir dijital para para politikasını güçlendirebilir; ama aynı çekicilik, bankalarla rekabeti artırır.

Kavram sözlüğü

Kendini sına

1. (Çıktı 1) Perakende ve toptan merkez bankası dijital parası arasındaki fark nedir? Hangisi bankacılık sistemi için daha büyük bir değişiklik anlamına gelir?
2. (Çıktı 2) Keister ve Sanches'in gösterdiği ödünleşimi kendi cümlelerinle açıkla. Dijital para neden hem faydalı hem de riskli olabilir?
3. (Çıktı 3) Bir kişi 200.000 lira birikimini bankadan dijital paraya taşımak istiyor. Elde tutma sınırı 50.000 lira ise ne olur? Kademeli faizlendirmede 50.000 liranın üstüne sıfır faiz uygulanırsa bu kişinin tercihi nasıl değişebilir?
4. (Çıktı 3) Bindseil'e göre bir bankacılık krizinde dijital para hücumu neden nakit hücumundan daha hızlı ve tehlikeli olabilir?
5. (Çıktı 4) Dijital Türk lirasının tasarımında dijital kimliklendirme neden hem gerekli hem de tartışmalıdır?

Cevaplar

1. Perakende dijital para herkesin günlük ödemelerde kullanabileceği biçimdir; toptan dijital para ise yalnızca bankalar ve finansal kurumlar arasında büyük ödemelerde ve mutabakatta kullanılır. Bankalar bugün de merkez bankasında hesap tuttuğu için toptan dijital para mevcut düzenin yeni bir teknolojiyle işlemesidir. Perakende dijital para ise sıradan kişilere ilk kez merkez bankasına karşı dijital bir alacak tutma imkânı verdiği için, banka mevduatıyla rekabet ederek bankacılık sistemi için çok daha büyük bir değişiklik anlamına gelir.
2. Dijital para, nakitten daha kullanışlı ve banka transferinden daha ucuz olabileceği için alışverişlerde verimliliği artırır. Ama insanlar paralarını bankadan dijital paraya kaydırırsa bankaların mevduatı azalır; bankalar fon bulmak için daha yüksek faiz ödemek zorunda kalır, bu da kredilerin pahalanmasına ve yatırımın azalmasına yol açabilir. Fayda ödemelerde, risk kredi tarafındadır.
3. Elde tutma sınırı 50.000 lira ise kişi cüzdanında en fazla 50.000 lira tutabilir; kalan 150.000 lira bankada kalır ya da sınırı aşan ödemeler banka hesabına aktarılır. Kademeli faizlendirmede 50.000 liranın üstüne sıfır faiz uygulanırsa, bankadaki mevduat faiz getirdiği sürece büyük tutarları dijital parada tutmak cazip olmaz; kişi büyük olasılıkla günlük ödemeleri için gereken kısmı dijital parada, birikimin geri kalanını bankada tutar.
4. Bir bankanın batacağından korkan mevduat sahibi bugün parasını ya başka bir bankaya taşır ya da şubeden nakit çeker; nakit çekmek zaman alır ve zahmetlidir, bu da hücumu yavaşlatır. Dijital paraya geçiş ise bir telefonla birkaç saniyede yapılabilir ve merkez bankası parası olduğu için en güvenli liman gibi görünür. Bu yüzden kriz anında çok sayıda mevduat sahibi aynı anda ve çok hızlı biçimde bankalardan dijital paraya kaçabilir; Bindseil kademeli faizlendirmeyi bu hızı ve ölçeği sınırlamak için önerir.
5. Dijital kimliklendirme, dijital paranın kara para aklama ve suç gelirlerinin aktarılması için kullanılmasını önlemek, cüzdanları güvenle açmak ve elde tutma sınırları gibi kuralları uygulamak için gereklidir. Ama kimliği bilinen kişilerin bütün dijital ödemeleri iz bırakır; nakitle yapılan alışverişlerin aksine, harcamalar kayıt altına girer. Bu kayıtlara kimin erişebileceği, hangi tutarların altındaki işlemlerin anonim kalabileceği ve verilerin nasıl korunacağı, mahremiyet ile devletin denetim gücü arasında bir denge kurmayı gerektirir.

İleri okuma

• Todd Keister, Daniel R. Sanches (2023). «Should Central Banks Issue Digital Currency?». Review of Economic Studies 90(1). Dijital paranın verimlilik ve mevduat üzerindeki etkilerine dair kuramsal çözümleme.
• Ulrich Bindseil (2020). «Tiered CBDC and the Financial System». Avrupa Merkez Bankası Çalışma Tebliği 2351. Kademeli faizlendirme önerisi ve tavan uygulamasıyla karşılaştırması.
• Michael D. Bordo, Andrew T. Levin (2017). «Central Bank Digital Currency and the Future of Monetary Policy». NBER Çalışma Tebliği 23711. Faiz getiren dijital paranın para politikasına etkisi.

Sonraki derse köprü

Merkez bankası dijital paraları, devletin güvencesini dijital dünyaya taşımaya çalışıyor; özel kripto varlıklar ise bu dosyanın önceki derslerinde gördüğümüz gibi, çoğu zaman hiçbir güvence olmadan büyüdü. FTX'te müşteri fonları ayrı tutulmamıştı, Terra'nın vaadinin arkasında rezerv yoktu, USDC'nin rezervinin yüzde sekizi Silicon Valley Bank'in kapanan kasasında kalmıştı. Devletler bu piyasayı nasıl düzenlemeli: yasaklamalı mı, bankalar gibi denetlemeli mi, yoksa yeni kurallar mı yazmalı? Sıradaki ders, kripto düzenlemesini ele alıyor.