Piyasa yoğunlaşması ve rekabet

Öğrenme çıktıları

• Hatırlama — Piyasa yoğunlaşmasını ve onu ölçmekte kullanılan Herfindahl-Hirschman endeksini tanımlar.
• Uygulama — Pazar paylarından Herfindahl-Hirschman endeksini hesaplar ve sonucu yorumlar.
• Analiz — Yapay zekâ değer zincirinde dikey bütünleşmenin ve büyük şirketlerle girişimler arasındaki ortaklıkların rekabeti nasıl etkileyebileceğini çözümler.
• Değerlendirme — Yoğunlaşmış bir piyasanın her zaman rekabetsiz olup olmadığını, giriş engelleri ve yeni rakiplerin ortaya çıkışı üzerinden tartışır.

Sezgi

Açılış

27 Ocak 2025 Pazartesi günü Nvidia'nın hissesi yüzde 17 düştü ve şirketin piyasa değerinden bir günde yaklaşık 589 milyar dolar silindi. Bu, ABD borsa tarihinde tek bir şirketin bir günde kaybettiği en büyük değerdi. Düşüşü tetikleyen şey bir hafta önce yayımlanmış bir yapay zekâ modeliydi. Çinli bir girişim olan DeepSeek, önde gelen Amerikan modellerine yakın başarımda bir model duyurmuş ve bunu çok daha az hesaplama gücüyle eğittiğini açıklamıştı.

Şirketin açıkladığı maliyet hesabı sonradan tartışıldı ve eksik bulundu. Ama yatırımcıların tepkisi başka bir şeyi gösteriyordu. Piyasa o güne kadar yapay zekânın dev yatırım gerektiren, dolayısıyla yalnızca birkaç şirketin girebileceği bir alan olduğunu varsayıyordu. Görece küçük bir rakibin sahneye çıkabilmesi, bu varsayımı bir günlüğüne sarstı. Yapay zekâ piyasası birkaç büyük şirketin elinde mi toplanıyor, yoksa yeni gelenlere hâlâ açık mı?

Hikâye — satın almadan bağlanmak

2019'dan başlayarak Microsoft, ChatGPT'yi geliştiren OpenAI'a toplamda on milyarlarca dolarlık yatırım yaptı; yaygın olarak aktarılan toplam 13 milyar dolardı. Karşılığında OpenAI'ın modellerini kendi ürünlerinde kullanma hakkı ve şirketin kârından bir pay aldı. OpenAI ise modellerini eğitmek ve çalıştırmak için Microsoft'un bulut altyapısını kullandı. Bir şirket öbürünü satın almamıştı, ama ikisi birbirine sıkı sıkıya bağlanmıştı.

Rekabet otoriteleri için bu yeni bir soruydu. Birleşme ve devralmaları denetleyen kurallar, bir şirketin öbürünün kontrolünü ele geçirdiği durumlar için yazılmıştı. İngiltere'nin Rekabet ve Piyasalar Otoritesi, ortaklığın bir birleşme sayılıp sayılamayacağını bir yılı aşkın süre inceledi. Mart 2025'teki kararı, Microsoft'un OpenAI'ın ticari politikası üzerinde «yüksek düzeyde maddi etki» sahibi olduğunu, ama bunun kontrol düzeyine ulaşmadığını söyledi. Kontrol olmadığı için de ortaklığı birleşme kuralları kapsamında inceleyecek yetkisi yoktu.

Aynı dönemde başka bir yol da denendi. Mart 2024'te Microsoft, yapay zekâ girişimi Inflection'ın kurucu ortağını ve çalışanlarının büyük kısmını işe aldı ve şirketin modellerini kullanmak için lisans ücreti ödedi. Şirket satın alınmamıştı, ama asıl değeri olan ekip el değiştirmişti. İngiliz otoritesi bu kez işlemi bir birleşme saydı; incelemenin sonunda rekabeti önemli ölçüde azaltmayacağına karar verdi ve Eylül 2024'te onay verdi. İki karar, kuralların yeni ilişki biçimlerine yetişmeye çalıştığını gösteriyordu.

Kavram — kaç şirket, ne kadar pay?

Bir piyasanın satışlarının ne kadarının birkaç şirkette toplandığına piyasa yoğunlaşması denir. Yoğunlaşmayı ölçmenin yaygın yolu, her şirketin yüzde olarak pazar payının karesini alıp bu kareleri toplamaktır. Buna Herfindahl-Hirschman endeksi denir.

Kare almak, büyük payların ağırlığını artırır. Beş şirketin her biri yüzde 20 pay tutuyorsa endeks 5 × 400 = 2.000 olur. Bir şirket yüzde 60, dört şirket yüzde 10'ar tutuyorsa endeks 3.600 + 4 × 100 = 4.000 olur: aynı sayıda şirket, iki kat yoğunlaşma. ABD'nin 2023 birleşme kılavuzu, endeksi 1.800'ün üstünde olan piyasaları yüksek yoğunlaşmış sayıyor.

Yapay zekâ zincirinin bulut katmanına bakalım. Synergy Research Group'un verisine göre 2025'in üçüncü çeyreğinde bulut altyapı hizmetlerinde Amazon'un payı yüzde 29, Microsoft'un yüzde 20, Google'ın yüzde 13'tü; üçü birlikte harcamanın yüzde 63'ünü alıyordu. Yalnızca bu üç şirketin karelerinin toplamı 841 + 400 + 169 = 1.410 eder. Geri kalan yüzde 37'lik payın nasıl bölündüğüne göre toplam endeks bunun biraz üstündedir.

Yoğunlaşmanın rekabete etkisi, piyasaya girmenin ne kadar zor olduğuna bağlıdır. Yeni bir rakibin girmesini zorlaştıran her şeye giriş engeli denir: dev sabit yatırımlar, hesaplama gücüne ve veriye erişim, deneyimli araştırmacıların azlığı, kullanıcıların alıştığı ürünleri bırakmanın maliyeti. Yapay zekâ zincirinde bu engellerin çoğu bir arada bulunuyor.

Engelleri güçlendiren bir başka yapı da dikey bütünleşmedir. Aynı şirket grubu hem yonga tasarlıyor, hem bulut hizmeti satıyor, hem model geliştiriyor, hem de o modeli milyonlarca kullanıcıya ulaşan ürünlerine yerleştiriyorsa, zincirin bir halkasındaki gücünü öbür halkalara taşıyabilir. Örneğin rakip bir model geliştiricisine hesaplama gücünü daha pahalıya ya da daha geç verebilir.

Veri ve kanıt — iki okuma

Aynı tablo iki farklı biçimde okunabiliyor. Birinci okumaya göre yapay zekâ zincirinin hemen her katmanında birkaç büyük şirket öne çıkıyor; bu şirketler birbirine yatırım ve bulut sözleşmeleriyle bağlanıyor ve en umut verici girişimler ya onlara ortak oluyor ya da ekipleri onlara geçiyor. Bu okuma, piyasanın zamanla birkaç oyuncunun elinde kalıcı olarak toplanacağından endişe ediyor.

İkinci okuma aynı dönemin başka olaylarına bakıyor. Bulut katmanında en büyük şirketin payı bir yılda iki puan geriledi, daha küçük uzman sağlayıcılar pay kazandı. Model katmanında yeni gelenler, DeepSeek örneğinde olduğu gibi, kısa sürede ön sıralara çıkabildi ve açık kaynaklı modeller yaygınlaştı. Model kullanımının fiyatı hızla düştü. Bu okuma, rekabetin sürdüğünü ve erken müdahalenin yeniliği yavaşlatabileceğini savunuyor.

Rekabet otoriteleri iki okuma arasında henüz kesin bir sonuca varmadı; birçoğu önce piyasayı anlamak için geniş kapsamlı sektör incelemeleri başlattı. Bu temkin, otoritelerin ikilemini yansıtıyor: çok erken müdahale henüz şekillenmemiş bir piyasayı yanlış bir biçimde dondurabilir; çok geç müdahale ise yerleşmiş bir gücü dağıtmayı çok zorlaştırır.

Neden önemli? — Türkiye'de sektör incelemesi

Rekabet Kurumu, 7 Nisan 2026'da yapay zekâ ekosistemine yönelik bir sektör incelemesi başlattığını duyurdu. Kurum, incelemenin yapay zekâ ekosisteminin özellikle temel modeller ekseninde nasıl şekillendiğini, değer zincirinin farklı katmanları arasındaki ilişkileri, kritik girdilere erişim koşullarını ve büyük teknoloji şirketleriyle yenilikçi girişimler arasındaki etkileşimi ele alacağını açıkladı.

Duyuruda öne çıkan kavram, bu derste gördüğümüz dikey bütünleşmeydi. Kurum, veriye, hesaplama gücüne, teknik uzmanlığa ve finansmana erken ve yoğun erişimi olan şirketlerin değer zincirinin her katmanında konumlanabildiğini ve bunun rakipler aleyhine pazar gücü yaratabileceğini vurguladı. Türkiye'deki bir girişim için bu soru soyut değil: bir yapay zekâ ürünü geliştiren yerli bir şirket, hesaplama gücünü, temel modeli ve kullanıcıya ulaşan dağıtım kanalını çoğu zaman aynı birkaç büyük şirketten alıyor. O şirketlerin koşulları değiştiğinde, girişimin maliyetleri ve rekabet gücü de değişiyor.

Sektör incelemeleri bir ceza soruşturması değildir; bir piyasanın nasıl işlediğini anlamaya ve gerekirse politika önerisi geliştirmeye yöneliktir. İncelemenin sonuçları, Türkiye'nin yapay zekâ piyasasına hangi araçlarla yaklaşacağının ilk ipuçlarını verecek.

Özet kartı

1. Nvidia 27 Ocak 2025'te DeepSeek'in yeni modelinin ardından bir günde yaklaşık 589 milyar dolar değer kaybetti; yeni bir rakibin sahneye çıkması, giriş engellerine dair varsayımları sarstı.
2. Herfindahl-Hirschman endeksi pazar paylarının karelerinin toplamıdır; ABD'nin 2023 kılavuzu 1.800'ün üstünü yüksek yoğunlaşma sayar.
3. Bulut altyapısında 2025'in üçüncü çeyreğinde Amazon, Microsoft ve Google birlikte yüzde 63 pay aldı; yalnız üçünün karelerinin toplamı 1.410 eder.
4. Microsoft–OpenAI ortaklığı ve Inflection ekip transferi, pazar gücünün satın alma dışındaki yollarla kurulabildiğini ve rekabet kurallarının buna yetişmeye çalıştığını gösterdi.
5. Rekabet Kurumu 7 Nisan 2026'da yapay zekâ ekosistemine yönelik sektör incelemesi başlattı; odakta kritik girdilere erişim ve dikey bütünleşme var.

Kavram sözlüğü

Kendini sına

1. (Çıktı 1) Piyasa yoğunlaşması ile pazar gücü aynı şey midir? Kısaca açıkla.
2. (Çıktı 2) Bir piyasada dört şirketin payları yüzde 40, 30, 20 ve 10. Herfindahl-Hirschman endeksini hesapla. En küçük iki şirket birleşirse endeks ne olur?
3. (Çıktı 3) Bir bulut sağlayıcısının aynı zamanda kendi yapay zekâ modelini geliştirmesi, bulut hizmeti aldığı rakip model geliştiricileri için hangi riski yaratabilir? Bu yapının olası bir faydasını da söyle.
4. (Çıktı 3) Bir büyük şirketin bir girişimi satın almak yerine ekibini işe alması ve teknolojisine lisans ücreti ödemesi, rekabet otoriteleri için neden zor bir soru yaratır?
5. (Çıktı 4) Yapay zekâ piyasasında yoğunlaşmanın kalıcı olacağını düşünen ve düşünmeyen iki kişi hangi kanıtlara dayanır? Her biri için birer kanıt say.

Cevaplar

1. Aynı şey değildir. Yoğunlaşma, satışların birkaç şirkette toplanmasını ölçer. Pazar gücü, bir şirketin müşterilerini kaybetmeden fiyatı rekabetçi düzeyin üstüne çıkarabilme yeteneğidir. Giriş engelleri düşük ve şirketler birbirine karşı sert rekabet ediyorsa, yoğunlaşmış bir piyasada bile pazar gücü sınırlı kalabilir.
2. 1.600 + 900 + 400 + 100 = 3.000. Yüzde 20 ve yüzde 10'luk şirketler birleşirse yüzde 30'luk bir şirket doğar: 1.600 + 900 + 900 = 3.400. Endeks 400 puan artar ve piyasa zaten yüksek yoğunlaşmış olduğu için bu birleşme yakından incelenir.
3. Risk: sağlayıcı kendi modelini kayırmak için rakiplere hesaplama gücünü daha pahalıya, daha geç ya da daha kötü koşullarla verebilir; rakiplerin kullanım verilerinden kendi modeli için yararlanabilir. Olası fayda: donanım, bulut ve model birlikte tasarlandığında maliyetler düşebilir ve hizmetler daha verimli çalışabilir.
4. Birleşme kuralları çoğunlukla bir şirketin öbürünün kontrolünü ele geçirmesine bakar. Ekip transferi ve lisans anlaşmasında şirketin kendisi el değiştirmez, ama değerini oluşturan insanlar ve teknoloji el değiştirir. Otorite, işlemin kurallar kapsamında bir birleşme sayılıp sayılmayacağına ve sonucunun bir satın almadan farklı olup olmadığına karar vermek zorunda kalır.
5. Kalıcı olacağını düşünen: hesaplama gücünün, verinin ve bulut altyapısının birkaç şirkette toplanması ve büyük şirketlerin önde gelen girişimlerle yatırım ortaklıkları kurması. Kalıcı olmayacağını düşünen: DeepSeek gibi yeni gelenlerin kısa sürede ön sıralara çıkabilmesi ve bulutta en büyük şirketin payının bir yılda iki puan gerilemesi.

İleri okuma

• Competition and Markets Authority (2023, 2024). AI Foundation Models: Initial Report ve güncelleme raporu. Temel model piyasalarının yapısı ve rekabet riskleri üzerine bir otorite değerlendirmesi.
• Rekabet Kurumu, yapay zekâ sektör incelemesi duyurusu ve Rekabet Dergisi yazıları (rekabet.gov.tr). Türkiye'de konuya resmî yaklaşımın ilk adımları.
• ABD Adalet Bakanlığı ve Federal Ticaret Komisyonu (2023). Merger Guidelines. Herfindahl-Hirschman endeksi eşiklerinin ve birleşme incelemesinin güncel çerçevesi.

Sonraki derse köprü

Rekabet hukuku, yapay zekâya kural koymanın yalnızca bir yolu ve yalnızca bir soruyu soruyor: şirketler arasında rekabet sürüyor mu? Oysa devletlerin bu teknolojiye dair kaygıları daha geniş: güvenlik, kişisel veriler, ayrımcılık, telif, kimin sorumlu tutulacağı. Bu kaygılar farklı ülkelerde farklı kurallara dönüşüyor ve her kuralın bir maliyeti, bir de faydası var. Yapay zekâya özgü düzenlemelerin iktisadi mantığı, dizinin sıradaki bölümünün konusu.