Madhyamaka–Yogācāra ilişkisi

Açılış sahnesi

Altıncı yüzyıl, Hindistan. Madhyamaka yorum çizgileri dersinde Buddhapālita'ya itiraz ettiğini gördüğün Bhāviveka, bu kez başka bir rakip arar. Yogācāra'nın en ünlü ustası Dharmapāla'dır: Yogācāra yorum gelenekleri dersinde, Xuanzang'ın getirdiği şerh derlemesinin görüşlerini doğru kabul ettiği yorumcu. Bhāviveka onu sınamak ister ve öğrencilerini, bir tartışma önermeye gönderir.

Dharmapāla reddeder. Gerekçesi kısadır: insan dünyası bir serap gibidir, bu bedende geçen hayat suyun üstündeki bir çöp parçası kadar geçicidir; her gün uygulamaya susamış hâldedir ve tartışmaya ayıracak vakti yoktur.

Xuanzang, güney Hindistan'dan gelen Bhāviveka'nın Dharmapāla'yı tartışmaya çağırdığını, Dharmapāla'nın dünyanın bir serap, hayatın geçici olduğunu ve uygulamadan tartışmaya zaman ayıramayacağını söyleyerek reddettiğini anlatır. Xuanzang'ın anlatısına göre Bhāviveka daha sonra, sorularını gelecek uyanmış olan Maitreya'ya sormak için onun gelişini bir mağarada beklemeye çekilir.

Anlatı yaklaşık bir yüzyıl sonra kaydedilmiş bir gelenek anlatısıdır ve iki ustanın gerçekten karşılaşıp karşılaşmadığını bilmiyoruz. Ama sahnenin kurgusu öğreticidir. İki büyük sistem bir tartışma masasında karşılaşmaz; biri masaya oturmayı reddeder, öbürü cevabı gelecekte bekler. Bu seviyede Madhyamaka ile Yogācāra'yı ayrı ayrı okudun. Şimdi aralarındaki ilişkiyi soracaksın. İkisi birbirini eleştiren rakipler miydi, bir merdivenin iki basamağı mı, yoksa tek bir resmin iki yarısı mı?

Bu derste ne olacak

Önce iki sistemin birbirine yönelttiği gerçek eleştirileri okuyacaksın: Yogācāra'nın "kötü kavranmış boşluk" uyarısını ve iki Madhyamaka ustasının Yogācāra'ya itirazlarını. Sonra ilişkiyi tarif eden üç tabloyu göreceksin: rakipler, merdiven ve sentez. Ardından her tablonun kim tarafından ve ne amaçla çizildiğini soracaksın. En sonda Seviye 9'un projesini, iki ünlü cümlenin yorumlarını ayıran bir tabloyu kuracaksın.

Sıfır noktası

İki harita düşün. Biri bir şehrin metro haritası: hatlar, duraklar, aktarmalar. Öbürü aynı şehrin topoğrafik haritası: tepeler, dereler, yükselti eğrileri. Metro haritasında mesafeler çarpıktır, tepeler yoktur. Topoğrafik haritada metro yoktur. Biri öbürüne "sen yanlışsın" diyebilir mi? Diyebilir, eğer ikisi aynı soruya cevap verdiklerini iddia ederse. Metro haritası "şehir düzdür" derse topoğrafik harita onu yalanlar. Ama iki harita farklı sorulara cevap veriyorsa, yan yana asılabilirler.

Benzetmenin kırıldığı yer şudur. Haritaların hangi soruya cevap verdiği üzerlerinde yazar. Madhyamaka ile Yogācāra'da ise hangi soruya cevap verildiği bizzat tartışma konusudur. Yogācāra "deneyim nasıl kurulur?" sorusunu sorduğunu söyleyebilir; Madhyamaka onun "bilincin akışı gerçekten vardır" cevabını verdiğini ve bunun da bir varlık iddiası olduğunu söyleyebilir.

Mekanizma

Yogācāra'nın uyarısı

Eleştiri yalnızca bir yönden gelmedi. Yogācāra'nın erken sistematik eserinde boşluğun yanlış kavranmasına karşı sert bir uyarı vardır.

Metin boşluğu iyi kavranmış ve kötü kavranmış olarak ikiye ayırır. İyi kavranmış boşlukta bir şey, ona yüklenen kavramsal ve sözel eklemelerden boştur, ama orada gerçekten bulunan yalın şeyden boş değildir. Hem eklemeleri hem de yalın şeyin kendisini inkâr eden kişiyi metin en büyük inkârcı sayar ve kötü kavranmış bir boşluğun, bir benlik görüşünden bile daha tehlikeli olduğunu söyler.

Buddha-doğası dersinde okuduğun "orada olmayan ondan boştur, orada kalan vardır" formülü burada yeniden karşına çıkar. Yogācāra'ya göre boşluk bir şeyi geride bırakır: eklemelerden arınmış yalın gerçekliği. Her şeyi inkâr eden okuma, boşluğu bir yokluğa çevirir. Metin kimseyi adıyla anmaz; ama bilgeliğin mükemmelliği söylemlerinin olumsuzlama dilini sonuna kadar götüren okumaların bu uyarının hedefinde olduğu açıktır.

Madhyamaka'nın itirazı

Diğer yönden de eleştiri geldi. Bhāviveka, "Orta Yolun Özü" adlı eserinin beşinci bölümünü baştan sona Yogācāra'ya ayırır: önce Yogācāra'nın görüşlerini ayrıntılı biçimde aktarır, sonra onları çürütmeye girişir. Bir Madhyamaka ustasının Yogācāra'yı adıyla ve sistemli biçimde eleştirdiği bilinen ilk metinlerden biridir.

Daha sonra Candrakīrti eleştiriyi daha da keskinleştirir.

Candrakīrti, Orta Yola Giriş'in altıncı bölümünün uzun bir kısmını Yogācāra'yı çürütmeye ayırır. Nesnesiz bilincin nihai olarak var olduğu görüşünü, bilincin kendini bildiği görüşünü ve rüya örneğinin dış nesnelerin yokluğunu kanıtladığı iddiasını reddeder: rüyada ne dış nesne ne de onu gören bilinç kendi başına vardır. Söylemlerde taban bilincin öğretilmesini ise, doğrudan boşluğu kavrayamayanlar için verilmiş, yorumlanması gereken bir öğreti sayar.

İtirazın özü şudur: Yogācāra dış nesneyi haklı olarak çözmüştür, ama çözümlemeyi bilincin önünde durdurmuştur. Nāgārjuna dersinde gördüğün argüman bilince de uygulanmalıdır: koşullarla ortaya çıkan bilincin de kendinden gelen bir doğası yoktur. Yogācāra dersinde okuduğun sihirli fil benzetmesinde görüntünün gerçekten ortaya çıktığı söylenmişti; Candrakīrti'ye göre görüntü de fil kadar boştur.

Kaynaklardan okuma

Üç tablo

Eleştiriler gerçekse ilişki nasıl tarif edilecek? Gelenekler üç tablo çizdi.

Birinci tablo: rakipler. Bhāviveka'nın ve Candrakīrti'nin bölümleri bu tabloyu destekler. Ama bir tuhaflık vardır: Yogācāra kendi rakip tablosunda sıralamayı ters çizer. Yogācāra'yla bağlantılı söylemler dersinde üç çark şemasını görmüştün: bilgeliğin mükemmelliği söylemleri ikinci çark, yorumlanması gereken öğretidir; kesin anlam, üç doğayı açıklayan üçüncü çarktadır. Her iki taraf da kendini üste koyan bir sıralama kurar.

İkinci tablo: merdiven. Tibet'te "öğreti sistemleri" adlı bir yazın türü gelişir. Bu eserler Hint felsefelerini bir merdivene dizer: önce Budist olmayan okullar, sonra dört Budist sistem sırasıyla: iki Abhidharma çizgisi, ardından Yogācāra, en üstte Madhyamaka. Öğrenci merdiveni aşağıdan yukarıya çıkar. Her basamak bir öncekinin hatasını düzeltir ve bir sonrakine hazırlar. Madhyamaka yorum çizgileri dersinde okuduğun Śāntarakṣita'nın iki atın dizginleri benzetmesi bu merdivenin üst iki basamağını çizer: önce Yogācāra dış dünyanın ağırlığını kaldırır, sonra Madhyamaka zihne yüklenen ağırlığı.

Üçüncü tablo: sentez. Doğu Asya'da sistemler oraya ayrı dönemlerde değil, çevirilerle aşağı yukarı birlikte ulaştı; Hint tartışmalarının sırası görünmüyordu. Buradaki gelenekler sistemleri sıralamak yerine kapsayıcı çerçevelerde birleştirmeye yöneldi. Çin'de oluşturulan metinler dersinde okuduğun, tek bir zihnin değişmeyen ve doğup ölen iki yüzünü anlatan inceleme, bu birleştirmenin ortak ders kitabı oldu. Doğu Asya'da da sıralama yapıldı, ama başka bir biçimde. Yogācāra yorum gelenekleri dersinde Huayan ustası Fazang'ın Faxiang'ı Büyük Araç'ın başlangıç basamağına yerleştirdiğini görmüştün. Fazang'ın şemasında Hint sistemlerinin hiçbiri en üstte durmaz; en üstte, bütün öğretileri içine alan ve Huayan'ın kendi okuması olan "yuvarlak öğreti" durur. Merdiven burada da vardır; yalnızca tepesinde başka bir gelenek oturur.

Usta katmanı

Her tabloya iki soru sor: neyi tarif ediyor ve kim çiziyor?

Rakip tablosu gerçek bir olguya, karşılıklı eleştirilere dayanır. Ama kurumsal ayrılığı abartır. Aynı manastırlarda iki sistem birlikte okunur, aynı ustalar ikisine de şerh yazardı; geleneğe göre Śāntarakṣita'nın kendisi de Nālandā'dan geliyordu. Merdiven tablosu bir öğretim düzenidir: tarihsel bir sıralama değil, bir öğrencinin hangi sırayla öğreneceğinin şemasıdır, ve merdiveni çizen, kendi konumunu en üste koyar. Sentez tablosu ise bir coğrafyanın ürünüdür: tarihsel kronoloji uzaktan düzleşince, rakipler bir bütünün yönleri gibi görünür.

Çağdaş araştırma da bölünmüştür. Gadjin Nagao ve Ian Harris gibi araştırmacılar, Yogācāra'nın Madhyamaka'yı reddetmediğini, onun boşluk öğretisini kabul edip deneyimin yapısına dair sorularla sürdürdüğünü savundu; bu "süreklilik" okumasıdır. Başkaları Bhāviveka ile Candrakīrti'nin itirazlarının gösterdiği gerçek ayrılığın altını çizer. Açılıştaki soru, sıfır noktasındaki soru ayrımına döner. İki sistem aynı soruya cevap verdiği ölçüde rakiptir; farklı sorular sorduğu ölçüde yan yana asılabilir. Bu ölçünün ne kadar olduğu, tartışmanın kendisidir.

Son bir not bu seviyenin kendisi hakkında. Bu seviyede de bir sıra izledin: önce Madhyamaka, sonra Yogācāra, en sonda uyanmış doğa. Bu sıra da bir öğretim kararıdır ve bir merdiven gibi okunmamalıdır.

Yaygın hatalar

Uygulama

Kilit özet

1. İki sistem birbirini açıkça eleştirdi: Bodhisattvabhūmi kötü kavranmış boşluğa karşı uyardı, Bhāviveka ve Candrakīrti Yogācāra'yı sistemli biçimde çürütmeye çalıştı.
2. Candrakīrti'nin itirazının özü, Yogācāra'nın çözümlemeyi bilincin önünde durdurduğudur.
3. Rakip tablosu gerçek eleştirilere dayanır, ama iki taraf da kendini üste koyan ters sıralamalar kurar.
4. Tibet'teki merdiven bir öğretim düzenidir; Doğu Asya'daki sentez aktarım koşullarının ürünüdür.
5. İki öğreti aynı soruya cevap verdiği ölçüde rakip, farklı sorulara cevap verdiği ölçüde yan yanadır; ölçünün kendisi tartışmalıdır.

İnsan dünyası bir serap gibidir; tartışmaya ayıracak vaktim yok.

Sonraki derse köprü

Dharmapāla tartışmayı reddetti, ama Hindistan'da tartışmayı reddetmek kolay değildi. Tartışma bir kurumdu: kralların huzurunda, hakemlerin önünde yapılır, kaybeden taraf kimi zaman öğrencileriyle birlikte kazananın geleneğine geçer, bir manastır desteğini yitirebilirdi. Sonraki seviye bu kurumu ve onun ürettiği bilgi kuramını açıyor. İlk derste bir tartışmanın kurallarını, kimin karar verdiğini, hangi hamlenin geçerli sayıldığını ve hangisinin tartışmayı kaybettirdiğini soracaksın.