Yogācāra yorum gelenekleri

Açılış sahnesi

Nālandā, yedinci yüzyılın ilk yarısı. Çinli keşiş Xuanzang yıllardır buradadır. Hocası Śīlabhadra manastırın en yaşlı ve en saygın ustasıdır; Yogācāra'yı, bir önceki derste okuduğun kardeşlerin sistemini, Dharmapāla'dan öğrenmiş ve öğrencisine aktarmıştır. Şimdi Xuanzang dönmeye hazırlanır. Yükü ağırdır: yüzlerce el yazması, yıllarca süren derslerin notları.

Bir öğretinin yükü ise daha da ağırdır. Xuanzang'ın ülkesinde, Tathāgatagarbha metinleri dersinde gördüğün gibi, her varlığın uyanabileceği görüşü iki yüzyıldır yerleşiktir. Nālandā'da öğrendiği sistem ise başka bir şey söyler: bazı varlıklar uyanışa götürecek tohumu hiç taşımaz.

Geleneğe göre Xuanzang Çin'e dönmeden önce hocası Śīlabhadra ondan, varlıkları beş türe ayıran ve bir türün hiçbir uyanışa ulaşamayacağını söyleyen öğretiyi de yaymasını istemiştir.

Anlatının tarihselliği doğrulanamaz; Śīlabhadra'nın bu sözü nasıl söylediğini bilmiyoruz. Ama anlatının kendisi bir şeyi doğru yansıtır: Xuanzang'ın taşıdığı sistemin Çin'de bir sorunla karşılaşacağı, daha yola çıkmadan belliydi. Bu ders, bir sistemin yorumcular ve çevirmenler aracılığıyla nasıl dallandığını anlatıyor. Aynı sistem Hindistan'da iki şerh çizgisine, Çin'de iki çeviri geleneğine, Japonya'da dört yıl süren bir yazışmaya dönüştü. Bu dallanma yalnızca aktarım kazası mıdır, yoksa sistemin kendi içindeki bir gerilimin dışa vurumu mu?

Bu derste ne olacak

Önce Hindistan'daki iki şerh çizgisini, Sthiramati ile Dharmapāla'yı tanıyacaksın. Sonra Çin'e ilk ulaşan sürümü, Paramārtha'nın aktarımını ve onun dokuzuncu bilincini göreceksin. Ardından Xuanzang'ın çeviri programını ve onun merkezindeki şerh derlemesini inceleyeceksin. Sonra beş tür öğretisini kaynağından okuyacaksın. En sonda bu öğretinin Japonya'da nasıl bir tartışmaya dönüştüğünü ve okulun neden gerilediğini göreceksin.

Sıfır noktası

Bir aile tarifi düşün: büyükannenin yaptığı bir yemek. Tarif iki kızına geçer. Biri onu olduğu gibi korur ve ölçüleri değiştirmez. Öbürü başka bir şehre taşınır; orada bazı malzemeler bulunmaz, yerine yenilerini koyar, bir adımı sadeleştirir. İki kuşak sonra iki şehirde aynı adı taşıyan iki yemek vardır ve iki aile de kendi yemeğinin "büyükannenin tarifi" olduğunu söyler. İkisi de haklıdır; ikisi de eksiktir.

Benzetmenin kırıldığı yer şudur. Tarifte değişikliği çoğu zaman koşullar dayatır; malzeme yoksa yenisi konur. Yogācāra'nın dallanmasında ise koşulların yanında kaynağın kendisi de iş görür. Sistem, kendi içinde çözülmemiş sorular taşıyordu: taban bilinç arındığında ne kalır? Uyanma kapasitesi bir tohum mudur, yoksa bilincin doğası mı? Her yorum çizgisi bu sorulardan birine bir cevap seçti.

Mekanizma

Hindistan'da iki çizgi

Vasubandhu'nun Otuz Dize'si o kadar yoğundu ki, sonraki iki yüzyılda ona pek çok şerh yazıldı. İki isim öne çıkar. Sthiramati, batı Hindistan'daki Valabhī'de yaşar ve öğretir; Otuz Dize şerhi Sanskritçe olarak korunmuştur. Bu şerhin Sanskritçe el yazması Nepal'de bulunmuş ve Sylvain Lévi tarafından 1925'te yayımlanmıştır. Dharmapāla ise Nālandā'da öğretir; yorumları Sanskritçe korunmamıştır, ama Xuanzang'ın çevirileri aracılığıyla Doğu Asya'da en etkili Yogācāra yorumu olur.

İki çizgiyi ayıran sorulardan biri, bir algı anının kaç yüzü olduğudur. Doğu Asya geleneği sonradan Hint yorumcularını bir merdivende sıralar: bazıları algıyı tek bir yüzle açıklar, bazıları iki, bazıları üç yüzle. Dharmapāla'ya dört yüz atfedilir: görülen yan, gören yan, algının kendini bilen yanı ve bu kendini bilmeyi bilen yan. Soru teknik görünür, ama altında sonraki mantık geleneğinin en büyük sorularından biri durur: bilinç kendini nasıl bilir?

Paramārtha ve dokuzuncu bilinç

Xuanzang'dan bir yüzyıl önce, altıncı yüzyılın ortasında, Hintli keşiş Paramārtha güney Çin'e ulaşır. Bir önceki derste okuduğun Vasubandhu biyografisini yazan kişi odur. Karışık bir siyasal dönemde, bir kentten öbürüne sürüklenerek çalışır ve Asaṅga'nın "Büyük Aracın Özeti"ni çevirir. Bu çevirinin çevresinde bir öğrenci topluluğu oluşur.

Paramārtha'nın aktarımında dikkat çeken bir kavram vardır: sekiz bilincin üstünde, arınmış bir dokuzuncu bilinç, "lekesiz bilinç", amalavijñāna. Taban bilinç kirli tohumları taşır; ama onun altında, hiç kirlenmemiş bir bilinç yüzü durur. Bu kavramın Hint kaynaklarında bu biçimde bulunup bulunmadığı, yoksa Paramārtha'nın yorumu mu olduğu araştırmacılar arasında tartışılır. Etkisi ise açıktır: lekesiz bilinç, Yogācāra'yı Tathāgatagarbha öğretisine, her varlıkta örtülü duran uyanmış doğaya yaklaştırır. Çin'de oluşturulan metinler dersinde Paramārtha'ya atfedilen bir çevirinin, tek bir zihnin değişmeyen yüzünü anlattığını görmüştün. İki kavram aynı iklimde büyür.

Kaynaklardan okuma

Xuanzang'ın programı

Xuanzang 645'te döner ve sarayın desteğiyle bir çeviri bürosu kurar. Yetmişi aşkın eseri Çinceye aktarır; aralarında Yogācārabhūmi'nin tamamı ve Vasubandhu'nun ansiklopedisi vardır. Çevirileri öyle sistemli bir terim dizgesi kurar ki Çin geleneği bundan sonra onun çevirilerine "yeni çeviri", öncekilere "eski çeviri" der.

Xuanzang, Otuz Dize'ye yazılmış on Hint şerhini ayrı ayrı çevirmek yerine, öğrencisi Kuiji'nin önerisiyle onları tek bir eserde birleştirir. Eser farklı yorumları aktarır, ama tartışmalı noktalarda çoğunlukla Dharmapāla'nın görüşünü doğru kabul eder.

Bu kararın bedeli büyüktür. Kitap Doğu Asya Yogācāra'sının temel metni olur; ama öbür dokuz şerhin kendisi Çinceye ayrıca çevrilmez ve Hint çizgilerinin çeşitliliği, Dharmapāla'nın süzgecinden geçmiş bir özet olarak kalır. Kuiji bu eserin çevresinde bir okul kurar; okul, şeylerin niteliklerini ve özelliklerini çözümlediği için "Faxiang", nitelikler okulu, diye anılır. Paramārtha'nın lekesiz bilinci bu okulda yer bulmaz; taban bilinç arınınca dönüşür, altında ayrı bir dokuzuncu bilinç aranmaz.

Beş tür

Xuanzang'ın taşıdığı öğretinin kökü eskidir. Asaṅga'ya atfedilen Bodhisattva aşamaları eserinin ilk bölümü, soy ya da yatkınlık anlamına gelen gotra kavramını ele alır.

Metin, varlıkların taşıdıkları yatkınlığa göre farklı yollara uygun olduğunu söyler. Uyanışa götürecek bir yatkınlığı olmayan varlıklar, ne kadar çaba gösterirlerse göstersinler tam uyanışa ulaşamaz; iyi bir yeniden doğuma ulaşabilirler, ama özgürleşmeye ulaşamazlar.

Faxiang geleneği bunu beş türlük bir şemaya dönüştürür: bodhisattva yoluna yatkın olanlar, tek başına uyananların yoluna yatkın olanlar, dinleyicilerin yoluna yatkın olanlar, hangi yola gideceği belirlenmemiş olanlar ve hiçbir uyanışa yatkınlığı olmayanlar. Mantık bir önceki dersteki tohum kuramından çıkar. Kapasite bir tohumsa ve tohumlar bir akışta taşınıyorsa, bir akışta o tohumun hiç bulunmaması da düşünülebilir. Beceriyle yol gösterme dersinde Lotus Sūtra'dan okuduğun "tek araç" öğretisi ise bütün yolların sonunda aynı uyanışa çıktığını söylüyordu. İki konum kaynaklarına sadık kalarak birbirine zıt sonuçlara varır.

Usta katmanı

Çatışma en açık biçimini Japonya'da aldı. Faxiang, Japoncada Hossō, sekizinci yüzyılda Nara'nın büyük tapınaklarına yerleşmişti; diğer büyük sūtra dosyaları dersinde gördüğün Yakushiji bugün de bu geleneğin baş tapınaklarından biridir.

817'nin başında Hossō keşişi Tokuitsu, uyanmış doğa üzerine bir inceleme yazar ve beş tür öğretisini savunur. Tendai geleneğinin kurucusu Saichō, Lotus Sūtra'nın tek araç öğretisine dayanan bir cevapla karşılık verir. İkisi dört yıl boyunca birbirine karşı inceleme yazar; tartışma Japon Budizminin en önemli öğreti tartışmalarından biri sayılır.

Uzun vadede tek araç görüşü Doğu Asya'da baskın hâle geldi. Ama bu sonucu bir "doğrunun kazanması" olarak okumadan önce etkenlere bak. Çin'de Huayan geleneğinin ustası Fazang, öğretileri sınıflarken Faxiang'ı Büyük Araç'ın başlangıç basamağına yerleştirdi; bir okulun başka bir okulun şemasında alt basamağa konması, kurumsal bir sonuç da doğurur. Sistemin teknik yoğunluğu, yeni ve daha erişilebilir uygulama geleneklerinin yükselişi ve dokuzuncu yüzyılın ortasında Çin'de bütün manastır kurumlarını sarsan baskı da payını aldı. Bir okulun gerilemesi, öğretisinin çürütüldüğünü tek başına kanıtlamaz.

Bu dersin asıl dersi de buradadır. Beş tür öğretisi hoş bir veri değildir: bazı varlıkları kalıcı olarak dışarıda bırakır. Onu gizlemek geleneği olduğundan daha kapsayıcı gösterir; yalnızca onu anlatmak, ona karşı çıkan yüzyıllık itirazı siler. İkisini birlikte aktarmak gerekir. Açılıştaki soruya da bir cevap verebilirsin: dallanma yalnızca aktarım kazası değildi. Tohum kuramı dışlamaya, lekesiz bilinç kapsayıcılığa açılan iki kapıydı ve ikisi de sistemin içinde duruyordu.

Yaygın hatalar

Uygulama

Kilit özet

1. Otuz Dize'nin şerhçileri ayrıştı: Sthiramati'nin şerhi Sanskritçe korundu, Dharmapāla'nın yorumu Xuanzang aracılığıyla Doğu Asya'ya taşındı.
2. Paramārtha'nın aktarımındaki lekesiz dokuzuncu bilinç, Yogācāra'yı Tathāgatagarbha öğretisine yaklaştırdı; Hint kaynaklarındaki yeri tartışmalıdır.
3. Xuanzang ile Kuiji on şerhi Dharmapāla'nın görüşünü öne çıkaran tek bir kitapta birleştirdi ve Faxiang okulu bu kitap üzerine kuruldu.
4. Beş tür öğretisinin kökü Bodhisattvabhūmi'dedir; bazı varlıkların hiçbir uyanışa yatkınlığı olmadığını söyler.
5. Japonya'da Saichō ile Tokuitsu dört yıl tartıştı; tek araç görüşü baskın hâle geldi, ama okulun gerilemesi birden çok etkene bağlıdır.

Aynı tariften iki yemek çıkabilir; ikisi de malzemesini aynı kaptan almıştır.

Sonraki derse köprü

Paramārtha'nın lekesiz bilinci bir soruyu gündeme getirdi: her şey boşsa, varlıkların içinde örtülü duran uyanmış doğa da boş mudur? Sonraki derste bu soru Tibet'te keskin bir biçim alıyor. Bir tarafa göre nihai gerçeklik de her şey gibi kendi doğasından boştur. Öbür tarafa göre nihai gerçeklik kendi doğasından değil, yalnızca ona dışarıdan bulaşan kirlerden boştur. Bu iki formül arasındaki farkın neden bir sözcük farkından çok daha büyük olduğunu ve bir metnin neden bir dönem yasaklandığını soracaksın.