Vimalakīrtinirdeśa

Açılış sahnesi

Vesālī'de zengin bir ev sahibi, Vimalakīrti, hasta yatmaktadır. Öğretmen öğrencilerine döner ve Śāriputra'dan onu ziyaret etmesini ister. Śāriputra özür diler: gidemem, der. Bir gün ormanda bir ağacın altında yoğunlaşmaya oturmuştum. Vimalakīrti geldi ve dedi ki: Śāriputra, böyle oturulmaz. Gerçek oturma, bedeni ve zihni hiçbir yerde göstermemektir; bulanıklıkları kesmeden nirvāṇa'ya girmektir. Ona bir cevap veremedim. Bu yüzden onu ziyaret etmeye cesaret edemem.

Öğretmen sırayla öbür öğrencilere döner. Maudgalyāyana gidemez: ev sahiplerine öğreti anlatırken Vimalakīrti onu düzeltmişti. Mahākāśyapa gidemez: dilencilik ederken yalnızca yoksul evleri seçtiği için düzeltilmişti. Subhūti, Ānanda ve öbürleri de aynı şeyi söyler. Sonra bodhisattva'lara sıra gelir ve onlar da reddeder. Aralarında önceki derste Sudhana'yı kulesine götüren gelecekteki uyanmış olan, Maitreya da vardır.

Sonunda Mañjuśrī görevi kabul eder. Arkasından binlerce bodhisattva, keşiş ve tanrı yola çıkar; hepsi, bu iki usta karşılaştığında büyük bir tartışma olacağını düşünür.

Kurgunun cesaretine bak. Geleneğin en saygın keşişleri, çözümlemenin ustası, doğaüstü güçlerin sahibi, çileciliğin önderi, tek tek sahneye çıkar ve bir ev sahibi karşısında nasıl sustuklarını anlatır. Bu ders, bu kurgunun ne yaptığını ve ne yapmadığını soruyor.

Bu derste ne olacak

Önce metni ve kahramanını tanıyacaksın: dünyanın her köşesinde bulunan ama hiçbirine kapılmayan bir ev sahibi. Sonra hastalığının anlamına ve bir araç becerisi olarak hastalanmaya bakacaksın. Ardından metnin en keskin iki sahnesini okuyacaksın: Śāriputra'yı kadın bedenine dönüştüren tanrıça ve ikiliğin olmadığı yere nasıl girildiği sorusuna verilen son cevap. En sonda bu metnin Doğu Asya'da nasıl bir ev sahibi idealine dönüştüğünü göreceksin.

Sıfır noktası

Atölyesinde elinde talaşla çalışan usta bir marangozu düşün. Sonra bir konferans salonunda marangozluk tarihi üzerine sunum yapan bir akademisyeni düşün. Hangisi daha iyi bilir? Kolay cevap marangozdur, ama tam doğru değildir; akademisyen tarihi ve karşılaştırmaları bilir. Asıl soru başka: bilgi bir konuma mı aittir? Önlük giymek de kürsüde durmak da bilgiyi kanıtlamaz.

Benzetmenin kırıldığı yer, bu metni okurken hep akılda tutulması gereken yerdir. Marangozun yetkinliği ürettiği masayla sınanabilir. Metnin kahramanının yetkinliği ise anlatının kendisi tarafından kurulur: metin kahramanını yazar ve onu her tartışmada haklı çıkarır. Bu bir kurgu avantajıdır ve bir tarihsel tanıklık gibi okunmamalıdır.

Mekanizma

Metin ve kahraman

Bu söylem büyük Mahāyāna metinlerinin yanında kısa ve derli topludur; bir oyun gibi sahneleri, girişleri ve çıkışları vardır. Kahramanı bir keşiş değil, Vesālī'nin zengin bir ev sahibidir. Metin onu şöyle tanıtır: ev sahibinin giysilerini giyer ama keşişlerin disiplinini korur; bir eşi ve çocukları vardır ama tutkudan uzaktır. Kumarhanelere girer, oradaki insanları olgunlaştırmak için; meyhanelere girer, ama aklını yitirmez; bir öğretmen gibi okullara, bir yurttaş gibi meclislere girer.

Metin uzun süre yalnızca çevirilerden biliniyordu: üçüncü yüzyılda Zhi Qian'ın, 406'da Kumārajīva'nın ve yedinci yüzyılın ortasında Xuanzang'ın Çince çevirilerinden ve Tibetçe çevirisinden. 1999'da Japon araştırmacılar Potala Sarayı'nın koleksiyonunda metnin Sanskritçe bir nüshasını belirledi ve nüsha sonradan yayımlandı. Böylece yüzyıllardır yalnızca çevirilerle okunan bir metin, ilk kez kendi dilinde okunabilir oldu.

Kahramanın tanıtımı bilinçli bir kışkırtmadır. Etik dersinde gördüğün eğitim maddeleri ve Vinaya dersinde gördüğün keşiş disiplini düşünüldüğünde, kumarhaneye ve meyhaneye giren bir uygulayıcı rahatsız edicidir. Metnin iddiası şudur: bu yerlerde bulunmak sorun değildir; onlara kapılmak sorundur. Ama bu bir kişinin tarifidir, bir kural değişikliği değil. Aynı geleneğin önceki seviyenin son dersinde gördüğün ayrıntılı bir etik sistem ürettiğini unutma.

Bir araç olarak hastalık

Metnin ikinci bölümü şaşırtıcı bir ayrıntı verir: Vimalakīrti hastalığını, kendisini ziyarete gelenlere öğreti anlatabilmek için gösterir. Upāya-kauśalya dersinde öğretinin dinleyene göre uyarlanmasını gördün; burada uyarlama kahramanın bedenine kadar uzanır. Hastalık bir araçtır ve metin bunu gizlemez.

Mañjuśrī geldiğinde hastalığın nedenini sorar. Vimalakīrti'nin cevabı metnin en çok alıntılanan cümlelerinden biridir: varlıklar hasta olduğu için ben de hastayım; onların hastalığı geçtiğinde benimki de geçecek. Bir benzetme ekler: tek çocuğu hastalanan anne baba da hastalanır, çocuk iyileşince onlar da iyileşir. Uyanış zihni dersindeki uyarıyı hatırla: bu cümle bir tükenmişlik reçetesi gibi okunabilir. Ama metin aynı konuşmada bodhisattva'nın hastalığı kavradığını, ona kapılmadığını söyler. Duygular ve erdemler dersindeki yakın düşman ayrımı burada da işler: başkasıyla birlikte çökmek şefkat değil, onun taklididir.

Kaynaklardan okuma

Neden gitmediler

Üçüncü bölüm, öğretmenin on büyük öğrencisini sırayla çağırır ve her biri bir geçmiş karşılaşmayı anlatarak ziyareti reddeder. Śāriputra'nın hikâyesi ormandaki oturuştur; Mahākāśyapa'nınki yalnızca yoksul evlerden dilenmesi, Ānanda'nınki ise hasta öğretmenine süt aramaya çıkmasıdır. Dördüncü bölümde aynı sahne bodhisattva'larla tekrarlanır ve ilk reddeden Maitreya'dır. Her hikâyede aynı yapı işler: bir uygulama anlatılır ve Vimalakīrti o uygulamaya yüklenen anlamı düzeltir.

Yapıya dikkat et, çünkü polemik ile öğreti burada iç içedir. Düzeltilen hiçbir uygulama yasaklanmaz: Śāriputra'ya oturmaması, Mahākāśyapa'ya dilenmemesi söylenmez. Söylenen, oturmanın bedenin bir yerde durması, dilenmenin de verenin zenginliğine ya da yoksulluğuna bakmak olmadığıdır.

Tanrıçanın çiçekleri

Vimalakīrti'nin evinde bir tanrıça yaşar. Konuşmalar sürerken gökten çiçekler serper.

Çiçekler bodhisattva'ların üstünden kayıp düşer, ama keşişlerin üstüne yapışır. Śāriputra çiçekleri üstünden atmaya çalışır ve beceremez; keşişe çiçek yakışmaz, der. Tanrıça cevap verir: çiçeklerin bir ayrımı yoktur, ayrımı yapan sensin; ayrımı bırakan kişiye çiçek yapışmaz. Śāriputra sonra ona neden kadın bedenini değiştirmediğini sorar. Tanrıça, on iki yıldır kadınlığın doğasını aradığını ve bulamadığını söyler. Sonra bir gösteri yapar: Śāriputra'yı kendi bedenine, kendisini Śāriputra'nın bedenine dönüştürür ve sorar: sen neden kadın bedenini değiştirmiyorsun? Śāriputra nasıl dönüştüğünü bilmediğini söyler. Tanrıça açıklar: bütün kadınlar da kadın olmadan kadın görünür; bütün şeyler ne erkektir ne kadın.

Lotus Sūtrası dersindeki nāga kızını hatırla. Orada da itiraz eden Śāriputra'ydı ve uyanış bir erkek bedenine dönüşümden geçiyordu. Burada dönüşüm tersine çevrilir: dönüşen Śāriputra'dır ve dönüşüm bir argüman olarak kullanılır, sabit bir kadınlık ya da erkeklik doğası olmadığını göstermek için. İki metin aynı ögeyi zıt işlevlerle kullanır. Bu sahne cinsiyet sorununu çözmez, ama nāga kızının sahnesini tek başına okumayı da imkânsız kılar.

Śāriputra'nın bu dersteki rolüne de dikkat et. Bilgeliğin mükemmelliği metinlerinde, Lotus Sūtrası'nda ve burada aynı kişi aynı işlevi görür: eski anlayışı temsil eden, soran, itiraz eden ve düzeltilen. Başlıca öğrenciler dersinde bu rol değişimini önceden görmüştün. Bir geleneğin en saygın figürünü tekrar tekrar bu konuma koymak, bir edebi tercihtir; tarihteki Sāriputta hakkında bir bilgi değildir.

İkiliğin olmadığı yer

Metnin doruk noktası dokuzuncu bölümdedir. Vimalakīrti orada bulunan bodhisattva'lara sorar: bir bodhisattva ikiliğin olmadığı yere nasıl girer?

Otuzdan fazla bodhisattva sırayla cevap verir. Her biri bir karşıtlık çifti seçer, doğuş ve yok oluş, kir ve arınma, benlik ve benliksizlik, ve ikisinin gerçekte ayrı olmadığını göstererek ikilikten nasıl çıkıldığını anlatır. Sonra Mañjuśrī konuşur: bütün bu cevaplar hâlâ sözle kuruluyor; bütün şeylerin söz ve anlatım ötesinde olduğunu kavramak, ikiliğin olmadığı yere girmektir. Sonra Mañjuśrī sırayı Vimalakīrti'ye verir. Vimalakīrti hiçbir şey söylemez. Mañjuśrī onu över: ne harf ne söz; ikiliğin olmadığı yere gerçek giriş budur.

Sahne bir merdiven gibi kurulmuştur. Otuzdan fazla cevap değersiz değildir; bir dizi oluştururlar. Mañjuśrī dizinin sözle yapılabilecek son adımını atar ve sessizlik ancak ondan sonra gelir. Çin geleneği bu ana sonradan "gök gürültüsü gibi bir sessizlik" diyecektir. Cevaplanmamış sorular dersinde Vacchagotta'ya verilen sessizliği hatırla: orada soru yanlış kurulduğu için cevap verilmemişti. Burada soru meşrudur; cevap dilin sınırındadır. Pudgalavāda dersindeki "söylenemez olan" kavramı ise başka bir şeydi: bir şeyin statüsünü adlandıran bir kategori. Buradaki sessizlik bir kategori değil, bir jesttir.

Bu jestin bir tehlikesi de vardır. Sessiz kalan kişi, metin boyunca sayfalarca konuşmuş biridir; sessizliği konuşmanın yerine değil, sonuna gelir. Bir açıklama yapamayan birinin sessizliği derinlik gibi sunması kolaydır. Upāya-kauśalya dersindeki üç soru burada da işe yarar.

Usta katmanı

Bu metin kolayca bir keşiş karşıtı polemik olarak okunur. Üslubu gerçekten polemiktir: isimler tek tek anılır ve her biri yenilir. Ama yukarıda gördüğün gibi düzeltilen şey uygulamanın kendisi değil, ona yüklenen anlamdır; bilgeliğin mükemmelliği dersinde gördüğün tutunma çözümlemesi aynı yapıyla işler. Metin keşişleri değil, keşişliğin bir kanıt sayılmasını hedef alır.

Bir ev sahibinin kahraman olması, tarihsel oluşum dersinde gördüğün laik köken tezini de desteklemez. O tez başka kanıtlarla zayıflatılmıştı. Bu metin bir laik ideal sunar, ama bir laik hareketin belgesi değildir; bir manastır ortamında yazılmış olması da pekâlâ mümkündür.

Metin Doğu Asya'da ev sahibi uygulayıcının en güçlü dayanağı oldu. Çin'de dünyevi işlerin içinde yaşayıp öğretiye bağlı kalan eğitimli ev sahibi idealine bir yüz verdi; sekizinci yüzyılın şairi ve ressamı Wang Wei, kendine Vimalakīrti'nin Çince adından türetilmiş bir lakap seçti. Sessizlik sahnesi ise Chan geleneğinde en çok başvurulan kaynaklardan biri oldu; ona Chan dersinde yeniden rastlayacaksın.

Yaygın hatalar

Uygulama

Kilit özet

1. Vimalakīrtinirdeśa, geleneğin en saygın keşişlerinin bir ev sahibi karşısında nasıl sustuklarını anlatan bir kurgudur; kahramanın yetkinliğini anlatının kendisi kurar.
2. Kahraman her ortamda bulunur ama hiçbirine kapılmaz; hastalığı bile bir araç becerisidir ve bodhisattva hastalığı kavrar, ona kapılmaz.
3. Tanrıçanın sahnesi beden dönüşümünü sabit cinsiyet doğasını çürütmek için kullanır ve Lotus Sūtrası'ndaki sahnenin tersine işler.
4. İkiliğin olmadığı yere giriş sorusuna otuzdan fazla cevap, Mañjuśrī'nin sözle yapılan son adımı ve Vimalakīrti'nin sessizliği bir merdiven oluşturur.
5. Dolu sessizlik ile boş sessizlik dışarıdan aynı görünür; metin Doğu Asya'da ev sahibi ideali ve Chan geleneği üzerinde derin iz bırakmıştır.

Varlıklar hasta olduğu için ben de hastayım; onların hastalığı geçtiğinde benimki de geçecek.

Sonraki derse köprü

Açılıştaki ilk düzeltmeyi hatırla: Vimalakīrti, ormanda yoğunlaşmaya oturan Śāriputra'ya böyle oturulmayacağını söylemişti. Sonraki derste adı başlı başına bir iddia taşıyan bir metinle karşılaşacaksın: yoğunlaşmaların kralı. Bir yoğunlaşma durumunu öbürlerinden üstün kılan nedir? Zihin eğitimi dersinde yoğunlaşmanın derinleşen aşamalarını görmüştün; bu metin üstünlüğün ölçüsünü başka bir yerde arayacak.