Diğer büyük sūtra dosyaları

Açılış sahnesi

Japonya, 680. İmparator Tenmu'nun eşi ağır hastadır. İmparator bir yemin eder: eşi iyileşirse, Şifa Budası'na, Yakushi'ye adanmış bir tapınak kuracaktır. Tapınağın yapımı uzun sürer; imparator onu bitiremeden ölür ve işi, iyileşip tahta çıkan eşi tamamlar. Bugün Nara'daki Yakushiji'nin ana salonunda, iki yanında iki bodhisattva ile oturan bronz bir Yakushi hâlâ ziyaretçileri karşılar.

Yakushi'nin kaynağı bir Mahāyāna söylemidir: Şifa Budası'nın yeminlerini anlatan kısa bir metin. Bu metin Doğu Asya'da ve Tibet'te yüzyıllardır hastalık, doğum, ölüm ve zor günlerde okunur. Pek çok evde, pek çok hastane odasında bir ses onu bugün de mırıldanır.

Şimdi bu seviyede okuduğun metinlerin listesine bak: bilgeliğin mükemmelliği, Lotus, Avataṃsaka, Vimalakīrti, Yogācāra söylemleri. Hepsi büyük düşünce metinleridir ve hepsi üzerine kütüphaneler dolusu araştırma yazılmıştır. Şifa Budası'nın söylemi bu listede yoktu.

Bu ders o eksikliği hem gösteriyor hem kısmen kapatıyor. Asıl sorusu da şu: bir geleneğin "önemli" metinlerini kim seçer ve neye göre?

Bu derste ne olacak

Önce seçim ölçütü sorusunu kuracaksın: bir metni önemli kılan nedir? Sonra bu seviyenin atladığı metinlerin bir kısmını tanıyacaksın: bir yoğunlaşma söylemi, uygulayıcı hayatını anlatan ve eleştiren söylemler, şifa ve koruma metinleri. Ardından bağımsız metinleri bir çatı altında toplayan iki büyük derlemeyi göreceksin. En sonda bu seviyenin kendi seçiminin hangi ölçütü izlediğini açıkça adlandıracaksın.

Sıfır noktası

Bir müzik tarihi kitabı düşün: besteciler, eserler, dönemler. Şimdi sor: o dönemlerde insanlar gerçekte ne dinliyordu? Sokakta çalınan, düğünde söylenen, tarlada mırıldanan müzik kitapta büyük olasılıkla yoktur. Kitap yazıya geçmiş ve sonraki kuşakların önemsediği müziği anlatır. Yani müzik tarihi, müziğin değil, kaydedilen ve önemsenen müziğin tarihidir.

Başlıca erken okullar dersinde koruma yanlılığını gördün: hangi metnin bugüne ulaştığını kurumsal süreklilik belirliyordu. Burada seçen başkasıdır: sonraki araştırmacı. Benzetmenin kırıldığı yer de buradadır. Sokak müziği kaydedilmediği için kayboldu. Bu metinlerin çoğu ise kaydedildi, korundu, her gün okunuyor; eksik olan onları okuyan insanlar değil, onlara bakan araştırmacılardır. Bu yanlılık düzeltilebilir.

Mekanizma

Dört ölçüt

Bir külliyatın haritası dört ayrı ölçütle çizilebilir. Birincisi düşünsel etkidir: hangi metin bir felsefi sistem doğurdu? İkincisi kurumsal etkidir: hangi metin bir okul ya da uygulama geleneği kurdu? Üçüncüsü kullanım yaygınlığıdır: hangi metin bugün en çok okunuyor, kopyalanıyor, ezberleniyor? Dördüncüsü araştırma ilgisidir: hangi metin üzerine en çok yazıldı?

Dört ölçüt dört ayrı liste üretir. Bu seviye ağırlıklı olarak birinci ve dördüncü ölçütü izledi. Üçüncü ölçütle çizilen bir listede, Yakushi'nin söylemi, Lotus'un Avalokiteśvara bölümü ve koruma metinleri en üstte yer alırdı. Dinleri çalışmanın yöntemleri dersinde metin merkezciliği görmüştün: bir geleneğin gerçek yüzünün en eski ve en düşünsel metinlerde durduğu varsayımı. Bu dersin sorusu, aynı varsayımın bu serinin kendi seçimine de sızıp sızmadığıdır.

Bir yoğunlaşma söylemi

Söylem, uygulayıcının birkaç gün ve gece boyunca kesintisiz bir yoğunlaşmayla Amitābha'yı düşündüğünde onu karşısında, sanki gözleriyle görür gibi görebileceğini anlatır. Sonra bir adım daha atar: görülen uyanmış olan zihinden ayrı değildir; zihin uyanmış olanı yapar, zihin uyanmış olanı görür. Uygulamanın asıl noktası, görülen şeyin bu doğasını kavramaktır.

Tarihsel oluşum dersinde Lokakṣema'ya atfedilen, Amitābha'yı anan en eski çevirilerden birini görmüştün; o çeviri bu söylemdir. Saf Toprak dersinde görselleştirme uygulamasının kökünü ararken bu metne varırsın. Yogācāra bağlantılı sūtralar dersinde Maitreya'nın, meditasyonda görülen imgenin zihinden ayrı olup olmadığını sorduğunu okumuştun. Bu erken söylem, aynı soruyu çok önce sormuştur. Bir görselleştirme öğretir ve hemen ardından o görüntünün statüsünü sorgular.

Uygulayıcıyı eleştiren söylemler

Tarihsel oluşum dersinde Ugra'nın sorusunu okumuştun: ev sahibi bir bodhisattva'nın nasıl yaşaması gerektiğini soran ve manastır hayatını üstün tutan söylem. Vimalakīrti dersinde ise ev sahibi kahramanın keşişleri alt ettiğini gördün. İki söylem aynı gelenektedir ve ev sahibi hayatı konusunda zıt vurgular taşır. Tek bir "Mahāyāna'nın laik ideali" yoktur.

Söylemde öğretmen, gelecekte ortaya çıkacak kötü keşişleri uzun uzun betimler: kazanç ve ün peşinde koşan, mülk biriktiren, birbirini kıskanan, disiplini yalnızca görünüşte koruyan keşişler. Buna karşılık ormanda yaşayan, az şeyle yetinen bodhisattva'yı över.

Bu metin bir öz eleştiri belgesidir. Vinaya dersinde disiplin kurallarının, yasakladıkları davranışların varlığına tanıklık ettiğini görmüştün; burada da bir eleştiri, eleştirdiği davranışın yaygınlığına dair bir ipucu verir. "Gelecekte" diye anlatılan kötü keşişler, büyük olasılıkla metni yazanların kendi zamanında gördükleridir.

Kaynaklardan okuma

Şifa Budası'nın yeminleri

Şimdi açılıştaki metne dön.

Japonya'nın resmî vakayinamesi, İmparator Tenmu'nun eşinin hastalığı üzerine Yakushi'ye bir tapınak adamaya karar verdiğini kaydeder. Tapınak imparatorun ölümünden sonra, tahta çıkan eşinin döneminde tamamlandı; başkent Nara'ya taşınınca tapınak da yeni başkente yeniden kuruldu. Bir söylemin yemini, bir imparatorun yeminine dönüşmüştür.

Söylem, doğuda bir diyarı olan Şifa Budası'nın bodhisattva iken ettiği on iki yemini anlatır. Yeminler arasında şunlar vardır: hastalığı olan ve bakımsız kalan herkesin adını duyunca iyileşmesi; eksik bedenle doğanların tamlığa kavuşması; açların doyması, giysisizlerin giyinmesi; hapiste olanların ve cezalandırılmayı bekleyenlerin kurtulması.

Yeminlerin yapısı Saf Toprak dersindeki Dharmākara'nın ve Akṣobhyavyūha dersindeki sarsılmaz keşişin yeminleriyle aynıdır. Ama bakış yönü farklıdır: bu yeminler bir diyarın niteliklerine ya da uygulayıcının davranışına değil, bu dünyadaki acıya, hastalığa, açlığa ve hapse bakar. Söylemin yaygınlığı da buradan gelir.

Bir uyarı gerekir. Bu metin bugün hastalık ve ameliyat günlerinde okunur ve okuyanlar için büyük bir teselli ve dayanak olabilir. Ama bir tedavi yerine konduğunda, bilgi nedir dersinde gördüğün tür karışıklığı doğar. Bu ders tıbbi bir iddia taşımaz: metnin söylediğini aktarır, bir sağlık önerisinde bulunmaz.

Başka koruma ve şefkat metinleri de aynı listededir. Lotus Sūtrası dersinde Avalokiteśvara bölümünün ayrı bir metin olarak dolaştığını görmüştün; bu bölüm büyük olasılıkla dünyada en çok okunan Budist metinlerden biridir. Ölülerin arasında yardım yemini eden Kṣitigarbha'nın söylemi ise Doğu Asya'daki cenaze törenlerinin merkezindedir; onun kökenine Çin kökenli metinler dersinde döneceksin.

İki büyük derleme

Külliyatta bağımsız metinleri bir çatı altında toplayan iki büyük derleme vardır: Ratnakūṭa, "mücevher yığını", ve Mahāsaṃnipāta, "büyük toplantı". Ratnakūṭa'nın Çince derlemesi kırk dokuz metin içerir; Akṣobhyavyūha dersinde okuduğun söylem ve Ugra'nın sorusu da bu derlemenin içindedir. Bu metinlerin bazıları çok erkendir; derlemenin kendisi ise çok daha geçtir.

Buradan bir okuma kuralı çıkar: bir derlemenin tarihi, içindeki metinlerin tarihi değildir. Avataṃsaka dersinde aynı olguyu görmüştün: bağımsız dolaşan söylemler sonradan tek bir büyük metnin bölümleri hâline gelmişti. Bir metnin "geç bir derlemede" bulunması, o metnin geç olduğunu göstermez.

Usta katmanı

Şimdi bu seviyenin kendi seçimini açıkça adlandır. Bu seviye büyük ölçüde düşünsel etkiyi ve araştırma ilgisini izledi: boşluk, tek araç, karşılıklı nüfuz, buda doğası, algının yapısı. Bu bir hata değildir; sonraki seviyenin felsefi sistemleri bu metinlere dayanır. Ama bir tercihtir ve söylenmezse eksik kalır. Kullanım yaygınlığıyla çizilen bir haritada Şifa Budası'nın yeminleri, Avalokiteśvara'nın bölümü ve cenaze metinleri en üstte olurdu ve o harita yaşayan geleneklere çok daha yakın dururdu.

İki harita birbirini yanlışlamaz. Bir düşünce tarihi ile bir uygulama tarihi farklı sorulara cevap verir; Lalitavistara dersinde bir hayatın tarihi ile anlamı için gördüğün ayrım burada bir külliyata uygulanır. Ama iki harita birbirinin yerine de geçmez. Bir geleneği yalnızca düşünce metinleriyle tanıyan biri, o geleneğin bir hastane odasında nasıl yaşandığını bilmez.

Bir de dürüst bir kabul gerekir: bu ders bir listedir ve her liste eksiktir. Külliyatta yüzlerce söylem vardır ve burada onlarcasına bile değinilmedi. Dersin amacı eksiksiz bir katalog değil, katalog yaparken sorulması gereken soruyu öğretmektir: bu listeyi hangi ölçüt çizdi?

Yaygın hatalar

Uygulama

Kilit özet

1. Bir külliyatın haritası bir seçimin sonucudur; düşünsel etki, kurumsal etki, kullanım yaygınlığı ve araştırma ilgisi dört ayrı liste üretir.
2. Bu seviye ağırlıklı olarak düşünsel etkiyi ve araştırma ilgisini izledi; kullanım yaygınlığıyla çizilen bir harita yaşayan geleneklere daha yakındır.
3. Pratyutpanna Samādhi Sūtra görselleştirmeyi öğretir ve görülen imgenin zihinden ayrı olmadığını kavramayı asıl amaç sayar; Amitābha'yı anan en eski çevirilerden biridir.
4. Şifa Budası'nın on iki yemini bu dünyadaki hastalığa, açlığa ve hapse bakar; metin teselli verir, ama bir tedavinin yerine konamaz.
5. Ratnakūṭa gibi derlemeler bağımsız metinleri sonradan toplar; bir derlemenin tarihi içindeki metinlerin tarihi değildir.

Müzik tarihi, müziğin değil, kaydedilen ve önemsenen müziğin tarihidir.

Sonraki derse köprü

Bu derste Kṣitigarbha'nın söyleminin kökenine döneceğini gördün. Sonraki derste bir kategoriyle yüzleşeceksin: Hindistan'da değil, Çin'de ya da Orta Asya'da yazılmış, ama kendini öğretmenin sözü olarak sunan metinler. Kalp Sūtrası, Kontemplasyon Sūtrası ve Doğu Asya'nın bodhisattva ilkeleri metni önceki derslerde bu kategorinin kıyısından geçti. Bu metinlere sıkça verilen "apokrif" adının neyi ima ettiğini ve bir metnin değerinin kökenine mi bağlı olduğunu soracaksın.