Pāramitālar

Açılış sahnesi

Pāli doğum hikâyelerinden birinde gelecekteki öğretmen, Benares yakınında bir bahçede yaşayan bir çilecidir. İnsanlar ona "sabrı öğreten" anlamında Khantivādi der. Bir gün kral Kalābu sarhoş olarak bahçeye gelir ve uyuyakalır. Uyandığında saray kadınlarının onu bırakıp çileciyi dinlemeye gittiğini görür ve öfkelenir. Çileciye ne öğrettiğini sorar. Cevap tek sözcüktür: sabır.

Kral cellatı çağırır. Çileciyi önce kırbaçlatır, sonra ellerini ve ayaklarını, sonra burnunu ve kulaklarını kestirir; her seferinde aynı soruyu sorar: şimdi ne öğretiyorsun? Çilecinin cevabı değişmez. Sabrımın kesilen uzuvlarımda olduğunu sanıyorsun; o, yüreğimin derinindedir. Kral onu tekmeleyip çıkar ve anlatıya göre yer yarılıp onu yutar. Çileci ölmeden önce krala kötü bir şey dilemez.

Aynı hikâye bir Mahāyāna metninde, Elmas Sūtrası'nda da anlatılır. Kralın adı farklıdır, olay aynıdır. Ama öğretmenin açıklaması değişmiştir. Artık "sabrım yüreğimdeydi" demez. Şöyle der: o sırada bende bir benlik algısı, bir varlık algısı, bir kişi algısı yoktu. Olsaydı, öfke doğardı.

İki anlatının arasındaki fark bu dersin konusudur. Birincisinde sabır, bir kişinin içinde derinlere kök salmış bir erdemdir. İkincisinde sabır, erdemi taşıyan bir kişi olmadığı görüldüğü için tamamlanmıştır. Erken geleneğin pāramī'leri ile Mahāyāna'nın pāramitā'ları arasındaki mesafe, işte bu iki cümle arasındaki mesafedir.

Bu derste ne olacak

Önce terimi ve bir uygulamayı "mükemmel" yapan ölçütü göreceksin: miktar değil, bir kavrayış. Sonra altı alanı tek tek ve her birinin yeni yolda nasıl genişlediğini okuyacaksın. Ardından dersin merkezine geleceksin: altıncı alanın, bilgeliğin, öbür beşini nasıl dönüştürdüğüne. Sonra on maddelik genişletilmiş sistemi ve her alanın sapma biçimlerini göreceksin. En sonda bu listeyi, Buda öncesi soy anlatısı dersinde tanıdığın Pāli listesiyle yan yana koyacaksın.

Sıfır noktası

Bir müzisyen yıllardır aynı parçayı çalıyor. İlk yıllarda notaları doğru basar ama müzik mekaniktir; her notada "şimdi şunu yapmalıyım" diye düşünür. Sonra ritim oturur, dinamikler yerine gelir ve parça müzik gibi duyulmaya başlar. Bir gün tarif etmesi zor bir şey olur: müzisyen artık parçayı çalmıyor gibidir, parça çalınıyordur. Çalan, çalınan ve çalma arasındaki mesafe kapanmıştır.

Üçüncü aşamada daha çok pratik yapılmaz; hareketler aynıdır. Değişen şey, yapan ile yapılan arasındaki ilişkidir. Benzetmenin kırıldığı yer de burasıdır. Müzikte bu bir akış hâlidir ve geçicidir; metinlerin iddiası ise kalıcı bir kavrayış değişimidir. Ayrıca müzikte üçüncü aşama ilk ikisinin sonucudur. Metinlerde ise kavrayış, uygulamayı en baştan da dönüştürebilir.

Mekanizma

Karşı kıyı

Majjhima Nikāya'yı okuduğun derste sal benzetmesini görmüştün: adam dallardan bir sal yapar, karşı kıyıya geçer ve salı orada bırakır. Pāramitā sözcüğünün ikinci açıklaması aynı imgeyi taşır, ama bir farkla. Burada yalnızca kişinin karşıya geçmesi değil, uygulamanın kendisinin karşıya geçmesi söz konusudur. Bir verme eylemi de "karşıya geçebilir", yani sıradan bir iyilik olmaktan çıkıp başka bir şeye dönüşebilir.

Bu dönüşümün ölçütünü en açık biçimde yedinci yüzyılda yaşamış bir Madhyamaka düşünürü koyar.

Candrakīrti vermeyi iki türe ayırır. Verilen şeye, alana ve verene tutunma varsa, bu verme dünyevi bir mükemmelliktir. Üçünün de özden boş olduğu görülerek yapılan verme ise dünyayı aşan mükemmellik adını alır.

Ölçüt bir davranış ölçütü değil, bir kavrayış ölçütüdür ve beş küme dersindeki çözümlemeden doğrudan çıkar: veren diye kalıcı bir öz yoksa, "ben verdim" düşüncesi neye dayanıyor? Bu yüzden liste bir erdem sıralaması değildir. Her maddesi, aynı kavrayışın farklı bir hayat alanındaki uygulamasıdır.

Altı alan

Birinci alan vermedir. Etik dersinde ev sahibi uygulamasının merkezinde görmüştün. Yeni yolda üç türe ayrılır: maddi şeyleri vermek, korkudan korumak ve öğreti vermek. Buda öncesi soy anlatısı dersindeki Vessantara'yı hatırla: o hikâye vermenin sınırsızlığını anlatıyordu; yeni metinler ise vermenin kime ve nasıl yapıldığını ölçmeye başlar.

İkinci alan ahlaki disiplindir ve üç boyuta genişler: zarardan kaçınmak, iyiyi biriktirmek ve varlıkların yararına etkin olarak çalışmak. Üçüncü boyut yenidir ve uyanış zihninden çıkar: kaçınmak yetmez, etkin olmak gerekir. Üçüncü alan sabırdır. Duygular ve erdemler dersinde üç anlamını görmüştün: zorluğa dayanmak, incitilince karşılık vermemek ve henüz anlaşılmamış bir öğretiyi taşıyabilmek. Śāntideva sabır bölümünü sert bir uyarıyla açar: bin çağ boyunca biriktirilen bütün iyiliği tek bir öfke anı yok edebilir.

Dördüncü alan çabadır. Uyanış zihni dersinde Śāntideva'nın çabanın dört gücünü saydığını görmüştün; burada çabanın üç engeli de sayılır: erteleme, değersizlik duygusu ve boş işlerle oyalanma. İkincisi dikkat çekicidir, çünkü "ben yapamam" hissi, tembellik değil, çabanın önündeki bir engel olarak tanımlanır. Beşinci alan yoğunlaşmadır, zihin eğitimi dersinde gördüğün aşamalar. Burada bir hedef değil, altıncının koşuludur. Altıncı alan bilgeliktir, prajñā; ve öbür beşini dönüştüren alan odur.

Kaynaklardan okuma

Kılavuzsuz körler

Tarihsel oluşum dersinde sekiz bin dizelik bilgeliğin mükemmelliği metnini tanıdın. Metin, altı alanın ilişkisini bir benzetmeyle kurar.

Metne göre bilgeliğin mükemmelliği olmadan öbür beş mükemmellik, kılavuzu olmayan körler gibidir: yola çıkarlar ama nereye gittiklerini bilemezler. Bilgelik onlara göz olur; ancak onunla birlikte "mükemmellik" adını hak ederler. Bu yüzden metin bilgeliğin mükemmelliğini öbür beşinin önünde yürüyen olarak över.

Somut olarak ne değişir? Vermede "ben veriyorum, o alıyor" düşüncesi çözülür. Disiplinde "ben ahlaklıyım" düşüncesi çözülür; aydınlanma aşamaları dersinde kendini beğenmenin en son kopan bağlardan biri olduğunu görmüştün. Sabırda "bana yapıldı" düşüncesi çözülür; açılıştaki çilecinin ikinci cevabı tam olarak budur. Çabada "yapmam gereken sonsuz iş var" yükü hafifler, yoğunlaşmada ise yoğunlaşan ile yoğunlaşılan ayrımı incelir.

Ama ilişki tek yönlü değildir. Bilgelik tek başına kalırsa uygulanacak bir zemin bulamaz; beş alan olmadan kavrayış havada asılı bir görüşe dönüşür. Bu yüzden altı alan bir merdiven değil, bir ağ olarak okunmalıdır. Önce vermeyi tamamlayıp sonra disipline geçen bir sıra kurulmaz.

Mükemmellik, mükemmellik değildir

Açılıştaki hikâyeye dön ve iki sürümünü ayrı ayrı oku.

Pāli sürümünde hikâyenin çekirdeği dizelerdir; olayları anlatan düzyazı, dizelere sonradan yazılmış yorum katmanına aittir. Anlatı sabrın bir erdem olarak ne kadar derine kök salabileceğini gösterir: kral bedeni parça parça keser, ama sabrın yeri beden değil yürektir. Buda öncesi soy anlatısı dersinde gördüğün on pāramī listesinde bu hikâye sabır pāramī'sinin örneği olarak okunur.

Elmas Sūtrası aynı olayı bir paradoksun hemen ardından anlatır.

Öğretmen, uyanmış olanın sabır mükemmelliğinin aslında bir mükemmellik olmadığını söyler. Sonra örneği verir: Kaliṅga kralı bedenini parça parça keserken, onda benlik, varlık, can ya da kişi algısı yoktu; olsaydı içinde kötü niyet doğardı. Ve beş yüz hayat boyunca, sabrı öğreten bilge olarak yaşadığını ekler.

"Mükemmellik, mükemmellik değildir" cümlesi bir mantık oyunu gibi görünür, ama işlevi açıktır. "Ben sabır mükemmelliğine ulaştım" diyen biri, tam o cümleyle ben ile sabır arasına bir çizgi çekmiştir. Metin bu çizgiyi kurulduğu anda siler. Bu dil biçimini sonraki seviyede, bilgeliğin mükemmelliği metinlerinin ailesini okurken çok daha yakından göreceksin.

Usta katmanı

Bazı sistemler listeyi ona çıkarır. Eklenen dört alan şunlardır: durumlara uygun araç bulma becerisi, dilek, güç ve bilgi. Bu dört alan yeni bir içerik getirmekten çok, altıncı alanın belirli işlevlerini ayrıştırır ve on aşamalı yol şemasının her basamağına bir mükemmellik düşürür. Birincisine, uygun araç becerisine, iki ders sonra ayrıca döneceksin.

Her alanın bir de sapma biçimi vardır ve duygular ve erdemler dersindeki yakın düşman mantığıyla işler. Vermenin sapması karşılık beklemek, gösteriş yapmak ya da alanı küçük düşürmektir. Disiplinin sapması kurallara tutunmaktır; aydınlanma aşamalarının ilk kopan bağlarından biri. Sabrın sapması bastırmaktır: tepki vermemek ile tepkinin çözülmüş olması aynı şey değildir. Çabanın sapması zorlama ve tükenmedir; Soṇa'nın lavtası burada da geçerlidir. Bilgeliğin sapması ise en incesidir: kavrayışı bir görüşe, savunulacak bir teze dönüştürmek. Sal benzetmesinin uyarısı en çok buraya bakar.

Son olarak iki listeyi yan yana koy. Pāli geleneğinin on pāramī'si: verme, disiplin, vazgeçme, bilgelik, çaba, sabır, doğruluk, kararlılık, sevecenlik ve denge. Buradaki on pāramitā: verme, disiplin, sabır, çaba, yoğunlaşma, bilgelik, araç becerisi, dilek, güç ve bilgi. Beş madde ortaktır; beşer madde farklıdır. İkisini tek bir "Budist erdemleri" başlığı altında birleştirmek, ikisinin de yapısını bozar. Farklı bağlamlarda, farklı işlevlerle gelişmiş iki listeyi bir üstünlük tartışmasına çevirmek de aynı ölçüde yanıltıcıdır.

Yaygın hatalar

Uygulama

Kilit özet

1. Pāramitā "karşı kıyıya geçmiş olan" diye de açıklanır; bir uygulamayı mükemmel yapan miktar değil, uygulayan, uygulanan ve nesne ayrımına tutunmamaktır.
2. Altı alanın hepsinin erken karşılığı vardır; yeni olan, uyanış zihninden gelen yönelim ve üç çemberin arılığı ölçütüdür.
3. Bilgelik öbür beşini körlere yol gösteren bir kılavuz gibi dönüştürür, öbürleri de bilgeliğe zemin olur; ilişki bir merdiven değil, bir ağdır.
4. Khantivādi hikâyesinin Pāli ve Elmas Sūtrası sürümleri, erdemi taşıyan bir kişiden erdemi taşıyan kimse olmadığının görülmesine geçişi gösterir.
5. On maddelik sistem altıncıyı işlevlerine ayırır; her alanın tanımlı bir sapması vardır ve Pāli listesiyle ancak beş maddede örtüşür.

Sabrımın kesilen uzuvlarımda olduğunu sanıyorsun; o, yüreğimin derinindedir.

Sonraki derse köprü

Mükemmellikler yolun içeriğidir; sonraki ders yolun haritasını çiziyor. Aydınlanma aşamaları dersinde dört aşamalı, bağların sayıldığı bir harita görmüştün. Şimdi ikinci bir harita geliyor: beş yol, on zemin ve sayısız çağa yayılan bir zaman ölçeği. İki haritayı polemik üretmeden yan yana koyacaksın ve orada seni bir kavram bekliyor: artık geri dönülmeyen eşik. İlk haritada da böyle bir eşik vardı; ikincisinde nerede durduğuna ve ne anlama geldiğine bakacaksın.