Bodhicitta

Açılış sahnesi

Sekizinci yüzyılda, Nālandā manastırında Śāntideva adında bir keşiş yaşar. Tibet'te yazılan tarih kitaplarının anlattığına göre öbür keşişler ondan pek hoşlanmaz. Onlara göre Śāntideva yalnızca üç şey yapar: yer, uyur ve tuvalete gider. Ders çalıştığını, bir şey ezberlediğini gören yoktur. Sonunda onu küçük düşürmek için bir yol bulurlar: herkesin önünde kürsüye çıkıp bir öğreti okuyacaktır.

Kürsüyü bilerek yüksek, merdivensiz yaparlar. Śāntideva gelir, sakince kürsüye yerleşir ve sorar: bildiğiniz bir şeyi mi okuyayım, yoksa daha önce duyulmamış bir şeyi mi? Keşişler alayla yeni bir şey isterler. Śāntideva okumaya başlar ve topluluk susar. Okuduğu metin, uyanış yoluna giriş üzerine dizeler hâlinde yazılmış bir kılavuzdur: Bodhicaryāvatāra.

Anlatıya göre dokuzuncu bölüme, boşluğu anlatan dizelere geldiğinde Śāntideva göğe yükselir ve gözden kaybolur; yalnızca sesi duyulmaya devam eder. Hikâye bir efsanedir. Ama bırakıp gittiği metin gerçektir ve bugün de bu yolun en çok okunan kılavuzlarından biridir.

O kılavuzun sekizinci bölümünde bir öneri vardır ve onu ilk okuyan hemen hiç kimse kayıtsız kalmaz: kendini başkasının yerine koymak yetmez; kendinle başkasının yerini değiştir. Bu ders, bu önerinin arkasındaki kavramı, uyanış zihnini, ve önerinin neden bir tükenmişlik reçetesi olmadığını anlatıyor.

Bu derste ne olacak

Önce kavramın tanımını kuracaksın: bir duygu değil, iki nesneli bir karar. Sonra kararın iki aşamasını ve yeminle nasıl üstlenildiğini göreceksin. Ardından iki geliştirme yöntemini okuyacaksın: yedi adımlı eğitim ve açılıştaki yer değiştirme. Sonra Śāntideva'nın gerekçesine, Pudgalavāda tartışmasından tanıdığın bir soruya dayanan argümanına bakacaksın. En sonda dersin en önemli bölümüne geleceksin: bu öğretinin kendini tüketmeyle nasıl karıştırıldığı ve metnin kendisinin bu karışıklığa karşı ne dediği.

Sıfır noktası

Lisenin son yılında bir genç doktor olmaya karar verir. Karar tek bir anda verilir, ama sonraki on yılı düzenler: hangi derse çalışacağını, hangi sınava gireceğini, nerede yaşayacağını. Karar bir duygu değildir, çünkü genç her sabah hastalara şefkat duyarak uyanmaz. Ama bir duygudan beslenir ve iki nesnesi vardır: iyileştirilecek insanlar ve kazanılacak yetkinlik. Biri olmadan öbürü eksik kalır; yalnız insan sevgisi seni doktor yapmaz, yalnız bilgi de seni hekim yapmaz.

Benzetmenin kırıldığı yer, dersin sonundaki uyarının zeminidir. Doktorun hedefi sınırlıdır: bir meslek, bir hastane, bir ömür boyunca belli sayıda hasta. Uyanış zihninin hedefi ise sınırsızdır: bütün varlıklar. Sınırlı bir hedef bile birçok hekimi tüketir. Sınırsız bir hedef, yanlış okunduğunda, insanı çok daha hızlı tüketebilir.

Mekanizma

Kürsüdeki kılavuz

Açılıştaki anlatı, Śāntideva'dan yüzyıllar sonra Tibet'te yazılmış tarih kitaplarından gelir. Tembel sanılan keşiş, merdivensiz kürsü ve göğe yükseliş, bir ustanın dışarıdan göründüğünden fazlası olduğunu anlatan kutsal hayat hikâyesi kalıplarıdır. Tarihçinin güvenebildiği şey daha azdır: sekizinci yüzyıl dolaylarında yaşamış bir yazar ve ona atfedilen iki eser, bu kılavuz ve bir öğreti derlemesi olan Śikṣāsamuccaya. Kılavuzun farklı uzunlukta sürümleri de vardır; Dunhuang'da bulunan erken bir Tibetçe çeviri, bugün okunan sürümden daha kısadır.

Karar ve iki aşaması

Buda öncesi soy anlatısı dersinde Sumedha'nın Dīpaṅkara'nın önünde çamura uzanıp gelecekte uyanmış biri olmaya karar verdiğini görmüştün. Erken gelenekte bu karar tek bir kişinin, gelecekteki öğretmenin kararıydı; bodhisatta sözcüğü de yalnızca onu anlatıyordu. Yeni metinlerde aynı karar herkese açılır. Uyanış zihnini doğuran herkes bir bodhisattva'dır ve bu kararın doğuşu, yolun başlangıç noktası sayılır.

Śāntideva kılavuzunun ilk bölümünde kararı ikiye ayırır. Birincisi dilek aşamasıdır: bütün varlıklar için uyanmayı istemek. İkincisi yola koyulma aşamasıdır: o isteğe göre yaşamaya, uygulamalara fiilen girişmeye başlamak. Benzetmesi basittir: gitmek isteyen biri ile yola çıkmış biri arasındaki fark. İkisi de değerlidir, ama aynı şey değildir.

Karar bir törenle, bir yeminle üstlenilir. Doğu Asya manastırlarında bugün de okunan dört büyük yemin kararın ölçüsünü gösterir: varlıklar sayısızdır, hepsini kurtaracağım; bulanıklıklar tükenmez, hepsini keseceğim; öğreti kapıları sınırsızdır, hepsini öğreneceğim; uyanış yolu eşsizdir, ona ulaşacağım. Dört madde de imkânsız görünür ve bu bilinçlidir. Yemin bir performans hedefi değil, bir yön ölçüsüdür; sınırsız formüle edilir ki hiçbir noktada "yeterince yaptım" denip durulmasın.

Kaynaklardan okuma

Yedi adım

Tibet geleneği bu kararın nasıl geliştirileceğine dair iki yöntem aktarır. Birincisi kademeli bir zincirdir.

Zincir şöyle ilerler. Önce bütün varlıkların, sayısız hayat boyunca bir noktada senin annen olduğunu düşünürsün. Sonra bir annenin iyiliğini, seni besleyip koruyuşunu hatırlarsın. Üçüncü adımda bu iyiliğe karşılık verme isteği doğar. Onu sevecenlik ve şefkat izler. Altıncı adım olağanüstü niyettir: yalnızca dilemek değil, sorumluluğu üstlenmek. Yedinci adım uyanış zihninin kendisidir.

Duygular ve erdemler dersinde Karaṇīya Metta Sutta'nın tek çocuğunu koruyan anne imgesini görmüştün. Yedi adım o imgeyi tersine çevirir: sen anne değilsin; herkes senin annendir. Zincirin ilk halkası sayısız hayat varsayımına dayanır. Karma ve yeniden doğuş dersinde kurduğun tutum burada da geçerlidir: metin bu çerçeveyle kurulmuştur ve bugünkü uyarlamalar aynı zinciri "herkes birinin çocuğudur" gibi başka bir zemine taşımaya çalışır. Bu uyarlama metnin kendisi değil, modern bir yorumdur.

Yer değiştirme

İkinci yöntem açılıştaki kılavuzdan gelir ve daha radikaldir.

Śāntideva önce eşitlemeyi öğütler: acıdan kaçınmak ve mutluluk istemek bakımından ben ile başkası eşittir; öyleyse neden yalnızca kendimi koruyayım? Sonra bir itirazı ele alır: başkasının acısı bana acı vermez, neden onu korumalıyım? Cevabı keskindir: gelecekteki acın da şu an sana acı vermez, ama ondan kaçınmak için çabalarsın. Sonra "akış" ve "topluluk" dediğimiz şeylerin bir sıra ya da bir ordu gibi kurgu olduğunu söyler; acının sahibi diye biri yoktur. En sonda yer değiştirmeyi önerir ve bir dizeyle bağlar: dünyadaki bütün mutluluk başkasının mutluluğunu istemekten, bütün acı kendi mutluluğunu istemekten doğar.

Bu argümanı Pudgalavāda dersinden tanıyorsun. Orada "on yıl önceki ben ile bugünkü ben aynı kişi mi?" diye sormuştun. Śāntideva aynı soruyu tersinden kullanır: yarınki kendini, aslında şu an hissetmediğin bir acıdan koruyorsan, sınır zaten "ben" ile "başkası" arasında değil, bir alışkanlık ile başka bir alışkanlık arasındadır. Benliksizlik öğretisi burada bir etik sonuca dönüşür: kendini kayırmanın metafizik dayanağı yoksa, kayırmanın kendisi bir tercihtir.

Sonraki Tibet geleneği bu alıştırmayı nefese bağlar. On ikinci yüzyılda Chekawa'ya atfedilen zihin eğitimi metninde uygulayıcı nefes alırken başkasının acısını aldığını, verirken kendi mutluluğunu verdiğini düşünür. Tibetçede bu uygulamaya tonglen, "verip alma" denir.

Usta katmanı

Şimdi dersin en önemli bölümüne gel. Bu öğreti bugün kolayca yanlış okunur: "kendini feda et", "başkasını önceleyen ol", "kendi ihtiyacını yok say". Bu cümleler bir psikolojik tükenmeyle ya da kişiyi sömüren bir ilişki örüntüsüyle birebir örtüşebilir. Duygular ve erdemler dersinde bunun eski bir adını görmüştün: yakın düşman. Acı çekenin karşısında onunla birlikte çöken kişi şefkat gösterdiğini sanır; aslında şefkatin yakın düşmanı çalışıyordur.

Metnin kendisi bu tehlikeye karşı şaşırtıcı ölçüde açık konuşur.

Çaba bölümünde Śāntideva kademeli ilerlemeyi öğütler: öğretmen önce sebze gibi küçük şeyleri vermeyi öğretir, kişi buna alıştıkça yavaş yavaş daha büyüklerine geçilir. Aynı bölümde çabanın dört gücünü sayar: istek, kararlılık, sevinç ve bırakma. Güç azaldığında işi bir kenara koymak, sonra yeniden ele almak için dinlenmek, çabanın bir parçasıdır, ona ihanet değil.

Buradan üç ayırt edici işaret çıkar. Birincisi, yer değiştirme bir zihin eğitimidir; gündelik ilişkilerde sınırları kaldırma talimatı değildir. İkincisi, yol kademelidir; kişi taşıyamayacağı yükü bir anda sırtlanmaz. Üçüncüsü, dinlenme ve sevinç yolun güçleri arasında sayılır; tükenmiş bir uygulayıcı metnin tarif ettiği uygulayıcı değildir. Saṃyutta Nikāya'yı okuduğun derste akrobat ile çırağının hikâyesini görmüştün: kendini koruyan başkasını korur. Yeni yol bu dengeyi kaldırmaz; sınırını genişletir.

Bir sınır da koy. Bu ders klinik tavsiye vermez. Kendini tüketen bir örüntünün içinde olduğunu fark eden biri için bu bir öğreti sorusu değil, bir sağlık sorusudur ve bir uzmana danışılmalıdır.

Yaygın hatalar

Uygulama

Kilit özet

1. Bodhicitta bir duygu değil, iki nesneli bir karardır: bütün varlıkların yararı ve tam uyanış; erken gelenekte tek bir kişinin kararı, yeni metinlerde herkesin başlangıç noktası olur.
2. Śāntideva kararı dilek ve yola koyulma diye ikiye ayırır; yemin, sınırsızlığıyla bir performans hedefi değil, bir yön ölçüsüdür.
3. Yedi adımlı eğitim herkesi anne olarak görmekten başlayan kademeli bir zincirdir; yer değiştirme ise eşitlemeden sonra önceliği zihinde tersine çevirir.
4. Śāntideva'nın gerekçesi benliksizlikten çıkar: gelecekteki kendini korumak da bir sınır tercihiyse, ben ile başkası arasındaki sınır da öyledir.
5. Aynı kılavuz kademeliliği ve dinlenmeyi yolun parçası sayar; tükenmek şefkat değil, onun yakın düşmanıdır.

Dünyadaki bütün mutluluk başkasının mutluluğunu istemekten, bütün acı kendi mutluluğunu istemekten doğar.

Sonraki derse köprü

Karar verildi; şimdi yol yürünecek. Sonraki derste bu yolun içeriğine geçeceksin: bodhisattva'nın geliştirdiği altı mükemmellik, vermeden sabra, çabadan bilgeliğe. Duygular ve erdemler dersindeki on maddelik pāramī listesini hatırla; orada geç bir katmana ait olduğunu görmüştün, burada bir yolun iskeletine dönüşüyor. Ve bir soru seni bekliyor: bir uygulamayı "mükemmel" yapan nedir? Miktarı mı, sıklığı mı, yoksa arkasındaki kavrayış mı?