Sarvāstivāda kaynakları

Açılış sahnesi

Altıncı yüzyılda Çin'e gelen Hintli keşiş Paramārtha, bir yüzyıl kadar önce yaşamış ünlü bir öğretmenin hayatını yazar. Anlattığına göre Vasubandhu, bugünkü Peşaver'de, Puruṣapura'da doğmuştur ve Sarvāstivāda okulunun Kaşmir'de yaşayan büyük yorum geleneğini çok iyi bilir. Her gün bu geleneğin öğretisini anlatır ve günün sonunda anlattıklarını tek bir dizede özetler. Böylece yaklaşık altı yüz dize birikir.

Vasubandhu dizeleri Kaşmir'e gönderir. Oradaki ustalar sevinir: öğretimiz ne güzel yayılıyor! Ama dizelerin bazı ifadeleri onları kuşkulandırır ve Vasubandhu'dan dizelere bir açıklama yazmasını isterler. Vasubandhu yazar. Açıklamada dizelerin anlattığı sistemi yer yer eleştirir, "onlar böyle söylüyor" diye mesafe koyar ve rakip bir çizginin görüşlerini savunur. Kaşmirli ustalar bu kez üzülür.

Hikâyenin bir devamı da vardır ve Xuanzang onu kaydeder. Kaşmirli usta Saṅghabhadra on iki yıl boyunca bir cevap kitabı yazar ve Vasubandhu'yu tartışmaya çağırmak için yola çıkar. Vasubandhu yaşlandığını söyleyerek tartışmaktan kaçınır; Saṅghabhadra ise karşılaşma gerçekleşmeden ölür. Anlatıya göre Vasubandhu onun kitabını okuyunca över ve ona "doğru akıl yürütmeye uygun olan" anlamında bir ad verir.

Bu, bir gelenek anlatısıdır ve ayrıntılarına temkinle yaklaşmak gerekir. Ama anlattığı yapı gerçektir: sistemin ders kitabı olarak yüzyıllarca okunan eser, aynı sayfalarda o sistemin eleştirisini de taşır. Bu ders o külliyatı ve o eseri açıyor.

Bu derste ne olacak

Önce Sarvāstivāda'nın yedi kitaplık Abhidharma'sını ve onun merkez ile çevre yapısını göreceksin. Sonra büyük yorum ansiklopedisine ve onun etrafındaki kuruluş efsanesine bakacaksın. Ardından dizeler ve açıklamadan oluşan iki katlı esere geçeceksin. Sonra o esere yazılan cevaba ve bütün bu külliyatın nasıl korunduğuna bakacaksın. En sonda bu seviyenin projesine, bir tartışmayı iki taraftan da savunmaya hazırlanacaksın.

Sıfır noktası

Bir mahkeme salonu düşün. İki taraf var ve her biri kendi savını sunuyor. Bir tartışmayı öğrenmek istesen hangi metinden öğrenirsin? Birinci seçenek savcının iddianamesidir: savunmanın konumu orada özetlenir, ama en zayıf hâliyle, çürütülmek üzere. İkinci seçenek savunmanın kendi dosyasıdır: konum en güçlü hâliyle. Üçüncü seçenek, her iki tarafı da onların kabul edeceği biçimde eksiksiz sunan bir incelemedir. Üçüncüsü en değerlisidir ve en nadiridir.

Benzetmenin kırıldığı yer önemli. Mahkemede taraflar aynı salonda, aynı gün konuşur. Metin geleneğinde cevap yıllar sonra gelir, bazen hiç gelmez; Saṅghabhadra'nın cevabı bile hedefine ulaşmadan yazarını kaybetmiştir. Başlıca okulları anlatan derste gördüğün koruma yanlılığı burada da işler: hangi tarafın sesinin bize ulaşacağı, hangi metnin korunduğuna bağlıdır.

Mekanizma

Bir merkez ve altı ayak

Üçüncü sepeti anlatan derste Theravāda'nın yedi kitabını görmüştün ve o derste Sarvāstivāda'nın da yedi kitabı olduğunu, ama bunların bambaşka metinler olduğunu öğrenmiştin. Şimdi bu yedi kitaba bakıyorsun.

Külliyatın merkezinde Kātyāyanīputra'ya atfedilen Jñānaprasthāna, "bilginin çıkış noktası", durur. Çevresinde altı "ayak" metni vardır. Bunlardan biri, Saṅgītiparyāya, Sāriputta'nın birden ona sayılı listeleri okuduğu söyleme yazılmış bir yorumdur; öbürleri öğretinin kümelerini, kavramlarını, bilinç türlerini, ögeleri ve konuları çözümler.

Yapı Theravāda'nınkinden farklıdır. Orada yedi kitap birbirine eşdeğerdi; burada bir merkez ve onun çevresi vardır. Bu, sistemin bir çekirdek metin etrafında büyüdüğünü gösterir. Ayak metinlerinden birinin bir söylem yorumu olması da ayrıca dikkat çekicidir: Uzun Söylemler dersinde Jain bölünmesine karşı okunan sayılı listeleri görmüştün. Aynı listeler burada bir çözümleme kitabının malzemesine dönüşür ve böylece sistematik çözümlemenin söylemlerden nasıl doğduğu somut olarak görünür.

Büyük yorum ansiklopedisi

Merkez metne devasa bir yorum yazılır: Mahāvibhāṣā, "büyük açıklama". Önceki derste zaman sorusuna dört ustanın dört ayrı cevabını bu ansiklopediden okumuştun; eserin yöntemi tam olarak budur. Her sorunda farklı ustaların görüşleri adlarıyla sıralanır, tartışılır ve sonunda bir görüş tercih edilir.

Gelenek, Mahāvibhāṣā'nın Kuṣāṇa kralı Kaniṣka'nın desteğiyle Kaşmir'de toplanan bir mecliste, beş yüz ustanın katılımıyla derlendiğini anlatır. Xuanzang bu anlatıyı kaydeder ve eseri yedinci yüzyılda iki yüz ciltlik bir çeviriyle Çinceye aktarır.

Meclis anlatısının tarihselliği tartışmalıdır; ama eserin kendisi bir tarih kaynağı olarak paha biçilmezdir. Farklı görüşleri adlarıyla kaydettiği için, kendi metinleri korunmamış bazı konumlar hakkında da bilgi verir. Bir uyarı yine geçerlidir: bu bir taraf kaynağıdır ve tercih edilen görüş bellidir. Bu yorumu izleyen kol da adını ondan alır: Vaibhāṣika, "büyük açıklamaya bağlı olanlar". Okul oluşumu dersinde gördüğün gibi, ad yine bir konum bildirir.

Dizeler ve açıklaması

Paramārtha, Vasubandhu'nun Puruṣapura'da doğduğunu, Sarvāstivāda'nın Kaşmir'deki yorum geleneğini öğrettiğini, her günün dersini bir dizede özetlediğini ve bu dizeleri Kaşmir'e gönderdiğini anlatır. Kaşmirli ustaların isteği üzerine yazılan açıklamanın, dizelerin sunduğu sistemi eleştirdiğini de ekler.

Hikâye bir gelenek anlatısıdır ve Vasubandhu'nun ölümünden yaklaşık bir yüzyıl sonra yazılmıştır. Ama eserin yapısı hikâyeyi doğrular: dizeler ile açıklama gerçekten farklı sesler taşır.

Açılıştaki eser, Abhidharmakośa, iki katmandan oluşur. Birinci katman sistemi özetleyen dizelerdir. İkinci katman, aynı yazarın bu dizelere yazdığı açıklamadır, bhāṣya. Eser dokuz bölümdür: ögeler, yetiler, dünya, eylem, gizli eğilimler, yol, bilgi ve meditatif kazanımlar üzerine sekiz bölüm ve kişinin var olmadığını savunan ayrı bir dokuzuncu bölüm. O dokuzuncu bölümün tartıştığı görüşe bu seviyede ayrı bir ders ayrılmıştır.

Dizeler sistemi sunar; açıklama onu sorgular. Vasubandhu, katılmadığı bir Vaibhāṣika görüşünü aktarırken çoğu zaman "böyle söylüyorlar" anlamına gelen küçük bir sözcük, kila, kullanır. Önceki derste okuduğun iki tartışma, "her şey vardır" konumunun dört kanıtı ve yok oluşun nedensizliği, bu açıklamanın içindendir: Vasubandhu önce karşı konumu en güçlü hâliyle kurar, sonra onu sorgular.

Kaynaklardan okuma

Cevap

Kaşmirli ustalar bu eleştiriye sessiz kalmaz.

Saṅghabhadra, Vasubandhu'nun dizelerini ve açıklamasını satır satır ele alan kapsamlı bir cevap yazar. Dizelerin çoğunu kabul eder, ama açıklamadaki eleştirilere Vaibhāṣika konumunu savunarak karşılık verir ve bazı dizeleri de kendi okulunun öğretisine daha sadık biçimde yeniden yazar. Eser Sanskritçe aslıyla kaybolmuş, yalnızca Xuanzang'ın Çince çevirisiyle günümüze ulaşmıştır.

Bu cevabın varlığı sıfır noktasındaki üçüncü seçeneği tamamlar. Elimizde yalnızca bir eleştirmenin özeti değil, eleştirilen tarafın kendi savunması da vardır. Tartışma etiği dersinde bir görüşü en güçlü hâliyle kurmanın önemini görmüştün; bu tartışmada iki taraf da bunu yapmaya çalışır ve bu yüzden okulun konumunu, rakibinin özeti yerine kendi savunmasından okuyabiliriz.

Vasubandhu'nun eleştirilerinin çoğu, Sautrāntika denen çizgiye yakın konumlardan gelir. Başlıca okulları anlatan derste bu çizginin kendi külliyatının korunmadığını görmüştün. Burada tuhaf bir durum ortaya çıkar: bir konumu, o konumu savunan bir metinden öğreniyoruz, ama o metin o konumun kendi okuluna ait değildir. Bilgimiz aracılıdır.

Bir külliyat nasıl korundu

Bu okulun Abhidharma külliyatı Hindistan'da kaybolmuştur. Yedi kitap, büyük yorum ansiklopedisi ve Saṅghabhadra'nın cevabı Çince çevirilerde korunur; Abhidharmakośa ise hem Çince hem Tibetçe çevirilerde yaşar. Çeviri gelenekleri burada bir arşiv işlevi görür.

Hikâyenin bir yirminci yüzyıl bölümü de vardır. Abhidharmakośa'nın Sanskritçe aslı uzun süre kayıp sanılır. 1930'larda Hintli bilgin Rāhula Sāṅkṛtyāyana, Tibet'teki bir manastırın kütüphanesinde eserin Sanskritçe el yazmasını bulur; metin böylece yüzyıllar sonra kendi dilinde yeniden okunabilir hâle gelir. Gilgit buluntusunda gördüğün gibi, koruma yanlılığı kalıcı değildir.

Eserin etkisi de koruma kadar geniştir. Abhidharmakośa Çin'de ve Japonya'da kendi adıyla anılan birer okulun temel metni olur; Tibet manastırlarının ders programında ise bugün de Abhidharma'nın standart ders kitabı olarak okunur. Bir sistemi eleştiren bir eser, o sistemi yüzyıllarca öğreten ders kitabı olmuştur.

Usta katmanı

Seviyenin projesi zaman tartışmasını en az iki sistem açısından savunmaktır ve bu külliyat bunun için gereken bütün malzemeyi verir. Önce her iki konumun kendi gerekçesini çıkar: Vaibhāṣika tarafı dört kanıt kullanır; karşı taraf geçiciliğe ve sadeliğe dayanır. Sonra her konumun bedelini yaz: önceki derste sorduğun "bu sistem bedeli nerede ödüyor?" sorusu burada işe yarar. Sonra her konumu, karşı tarafın en güçlü itirazına cevap verecek biçimde savun. Ve en sonda hangisinin daha iyi olduğunu söyleme; proje bir tercih değil, bir kavrama sınamasıdır.

Vasubandhu'nun kendisi de tek bir çizgiye sabitlenemez. Sonraki bir seviyede onu Yogācāra geleneğinin kurucularından biri olarak göreceksin; gelenek onu kardeşi Asaṅga'nın etkisiyle bu çizgiye geçmiş olarak anlatır. Bazı araştırmacılar Abhidharmakośa'nın yazarı ile Yogācāra eserlerinin yazarının aynı kişi olup olmadığını tartışmıştır. Bir adın arkasında birden çok kişi ya da birden çok dönem bulunabilir.

Yaygın hatalar

Uygulama

Kilit özet

1. Sarvāstivāda'nın Abhidharma'sı bir merkez metin ve altı ayaktan oluşur; ayaklardan biri, Sāriputta'nın sayılı listelerini okuduğu söylemin yorumudur.
2. Mahāvibhāṣā görüşleri adlarıyla kaydeden bir yorum ansiklopedisidir; Kaşmir meclisi anlatısı bir gelenek anlatısıdır, ama eser değerli bir tarih kaynağıdır.
3. Abhidharmakośa dizelerle sistemi sunar, açıklamayla onu sorgular; Vasubandhu katılmadığı görüşleri "böyle söylüyorlar" diye işaretler.
4. Saṅghabhadra'nın Nyāyānusāra'sı eleştirilen tarafın kendi savunmasını verir; bu külliyatın büyük kısmı yalnızca Çince ve Tibetçe çevirilerde korunmuştur.
5. Seviyenin projesi zaman tartışmasını iki taraftan da savunmayı ister; bir tercih değil, bir kavrama sınamasıdır.

Onlar böyle söylüyor.

Sonraki derse köprü

Bu derste Kuzey Hindistan'ın büyük yorum geleneğini gördün. Sonraki derste öbür büyük yorum geleneğine, Sri Lanka'da Pāli dilinde gelişene geçeceksin. Orada yorumcuların yalnızca metni açıklamakla kalmadığını, metnin bıraktığı boşlukları doldurmak için yeni kavramlar ürettiğini göreceksin. Önceki derste bir soru açıkta kalmıştı: zihin her an doğup yok oluyorsa, hiçbir şey algılamadığı derin bir uykuda ne olur? O soruya verilen cevap, bu yorum geleneğinin en ünlü kavramlarından birine götürür.