Başlıca erken okullar

Açılış sahnesi

Yedinci yüzyılın başında Çinli keşiş Xuanzang, yasaklara rağmen ülkesinden gizlice çıkar ve Orta Asya üzerinden Hindistan'a yürür. On altı yıl sürecek bu yolculuğun ardından geri döndüğünde imparator ondan gördüklerini yazmasını ister. Ortaya çıkan kitap, "Batı Diyarları Kaydı", geçtiği her bölge için aynı soruları sorar: kaç manastır var, kaç keşiş yaşıyor ve hangi okulun öğretisini izliyorlar?

Kayıtta bir ad tekrar tekrar karşına çıkar: Sammatīya. Hindistan'ın batısında ve ortasında, birçok bölgede, bu okulun keşişleri kalabalık topluluklar hâlinde yaşamaktadır. Aynı dönemde Hindistan'da bulunan başka bir Çinli keşiş, Yijing, dönemin başlıca dört okulundan birini Sammatīya olarak sayar.

Şimdi bugüne gel. Sammatīya okulunun kendi metinlerinden elimizde neredeyse hiçbir şey kalmamıştır: Çinceye çevrilmiş kısa bir inceleme ve birkaç dağınık iz. Okulun ne düşündüğünü büyük ölçüde onu reddeden metinlerden öğreniriz. Yedinci yüzyılda Hindistan'ın en kalabalık topluluklarından birine ait olan bir külliyat, bugün neredeyse sessizdir.

Bu ders erken okulları tek tek tanıtıyor. Ama baştan sona bir soruyu açık tutuyor: elimizde bol malzeme olan okul gerçekten daha önemli miydi, yoksa yalnızca metinleri daha şanslı mıydı?

Bu derste ne olacak

Önce okulları, onlar hakkında elimizdeki kanıtın miktarına göre dört basamağa ayıracaksın; dersin çatısı bu. Sonra iki ana koldan çıkan başlıca hatları tanıyacaksın. Ardından okulların hangi konularda ayrıştığının bir haritasını çıkaracaksın. Sonra bugün yaşayan disiplin soylarının erken okullarla bağına bakacaksın. En sonda bir okulu yalnızca rakiplerinin ağzından tanımanın sınırlarını göreceksin.

Sıfır noktası

Bir arkeolojik kazı düşün. Bir bölgede taş yapılar bulunur, bol bol; kataloglanır, incelenir, yayımlanır. Aynı bölgede ahşap yapılar da vardı, ama ahşap çürüdü. Yüz yıl sonra bir okur, o bölgenin bir "taş mimarisi kültürü" olduğunu okur. Yanlış mı? Kısmen. Taş yapılar gerçekten vardı. Ama ahşabın yokluğu bir yokluk kanıtı değil, bir koruma farkıdır.

Benzetmenin kırıldığı yer önemli. Arkeolojide dayanıklılık fizikseldir; ahşap çürür, taş kalır. Metinlerde ise koruma bir tercihtir: bir topluluk bir metni aktarmayı sürdürür ya da sürdürmez. Yanlılık rastgele değil, kurumsaldır; hangi topluluğun yüzyıllar boyunca ayakta kaldığına bağlıdır.

Mekanizma

Kanıta göre dört basamak

Birinci basamakta tek bir okul durur: Theravāda. Kanonu, sistematik çözümleme sepeti ve yüzyıllara yayılan yorum geleneği Pāli dilinde bir arada korunmuştur; önceki seviyede çalıştığın külliyat budur. İkinci basamakta Sarvāstivāda vardır: söylem koleksiyonlarının büyük kısmı, kendi Abhidharma'sının yedi kitabı ve devasa bir yorum ansiklopedisi olan Mahāvibhāṣā Çince çeviride, bir kısmı da Sanskritçe parçalarda korunmuştur. Mahāvibhāṣā'yı Çinceye çevirenlerden biri, açılıştaki Xuanzang'dır.

Üçüncü basamakta disiplin külliyatları korunmuş ama öğreti metinleri kısmen korunmuş ya da hiç korunmamış okullar durur: Dharmaguptaka, Mahīśāsaka, Mahāsāṃghika ve Mūlasarvāstivāda. Dördüncü basamakta ise kendi metni neredeyse hiç kalmamış okullar vardır: Sammatīya, Sautrāntika ve Mahāsāṃghika kolunun birçok alt hattı. Bunları rakip metinlerdeki özetlerden ve okul listelerinden tanırız.

Bu basamaklar okulların önemini değil, bizim bilgimizin sınırını gösterir. Bu dersin geri kalanında her okul adının yanında görünmez bir not durmalı: bu okul hakkında ne kadar biliyoruz ve bunu kimden öğreniyoruz?

İki kolun başlıca hatları

Okul oluşumu dersinde iki ana kolu, "yaşlılar" ve "büyük topluluk" kollarını görmüştün. Yaşlılar kolundan birkaç büyük hat çıkar. Sri Lanka'ya yerleşip oradan Güneydoğu Asya'ya yayılan hat, bugünkü Theravāda'dır. Kuzeybatı Hindistan'da ve Orta Asya'da yaygınlaşan büyük hat Sarvāstivāda'dır; adı, geçmiş, şimdi ve gelecekteki ögelerin hepsinin bir anlamda var olduğu görüşünden gelir. Bu hattın içinden bir grup, söylemlere dönmeyi savunarak ayrılır ve adını bu tercihten alır: Sautrāntika, "söylemlere dayananlar". Üçüncü sepetin statüsünü anlatan derste bu okulun o sepeti kanonik saymadığını görmüştün.

Aynı koldan disiplin külliyatları bugüne ulaşan iki hat daha çıkar, Dharmaguptaka ve Mūlasarvāstivāda; bir de kümelerle ne aynı ne başka olan bir "kişi" kavramını savunan grup vardır, açılıştaki Sammatīya bu grubun en kalabalık kolu olarak bilinir. Bu grubun görüşüne bu seviyede ayrı bir ders ayrılmıştır.

Büyük topluluk kolundan çıkan hatların ortak bir eğilimi vardır: uyanmış kişinin niteliklerine dair daha yüksek bir konum. Öğretmen öldükten sonraki Buda imgesini anlatan derste Lokottaravāda'yı, "dünyaüstücüleri", ve onların Mahāvastu'sunu görmüştün: uyanmış olanın dünyadaki görünüşü bir uyum gösterisidir, gerçek doğası dünyanın ötesindedir. Başka alt hatlar öğretinin bir kısmının açık, bir kısmının yorum gerektiren olduğunu savunur; Güney Hindistan'da, Nāgārjunakoṇḍa yazıtlarında adları geçen bölgesel çevreler de bu koldandır.

Kaynaklardan okuma

Bir hacının sayımları

Açılıştaki yolcuya dön, çünkü onun kaydı bu dersin temel sorusuna metin dışından bir cevap verir.

Xuanzang, geçtiği her ülke ve kent için manastır ve keşiş sayılarını, izlenen okulu ve kimi zaman halkın gelenekleriyle kralların tutumunu kaydeder. Kayıtta Sarvāstivāda, Mahāyāna toplulukları ve "yaşlılar" kolunun hatlarıyla birlikte Sammatīya okulu birçok bölgede, özellikle batıda ve ortada, kalabalık topluluklar olarak geçer.

Kayıt bir tanıklık olarak değerlidir ama kendi sınırları da vardır: sayılar yuvarlaktır, gezgin her yeri aynı dikkatle görmemiştir ve kendisi bir Mahāyāna keşişidir. Yine de metin mirasından bağımsız bir kaynak olarak kayıt, koruma yanlılığını ölçülebilir kılar: yedinci yüzyılda kalabalık olan bir okul ile bugün rafında neredeyse hiç kitap kalmamış bir okul, aynı okuldur.

Yıkık bir stupadan çıkan disiplin

Koruma yanlılığı kalıcı değildir; yeni buluntular tabloyu değiştirebilir.

Bugün Pakistan'ın kuzeyinde kalan Gilgit yakınlarında, 1931'de, yıkık bir stupanın içinde, çoğu huş kabuğu üzerine yazılmış büyük bir el yazması topluluğu ortaya çıkar. Buluntunun en büyük parçalarından biri, o güne kadar yalnızca Tibetçe ve Çince çevirilerden bilinen Mūlasarvāstivāda disiplin külliyatının Sanskritçe metnidir.

Bu buluntu, bir okulun kanıt basamağını tek bir kazıyla değiştirdi: çevirilerden tanınan bir külliyat, kendi dilinde okunabilir hâle geldi. Yeni buluntular hâlâ geliyor ve bazı okullar hakkındaki bilgimiz son on yıllarda önemli ölçüde arttı. Bu yüzden dördüncü basamaktaki bir okul hakkında "bilmiyoruz" demek, "bilinemez" demek değildir.

Bir disiplin soyu, başka bir öğreti

Okul oluşumu dersinde "okul" sözcüğünün üç anlamını ayırmıştın: aktarım soyu, metin külliyatı ve görüş. Bugün yaşayan geleneklerde bu ayrımın en somut örneği Doğu Asya'dır.

Dharmaguptaka okulunun disiplin külliyatı beşinci yüzyılın başında Çinceye çevrilir ve dört bölümden oluştuğu için "Dört Bölümlü Disiplin" diye anılır. Yedinci yüzyılda keşiş Daoxuan bu külliyatı temel alan bir disiplin okulu kurar ve zamanla Çin'de, Kore'de ve Vietnam'da keşiş ve rahibe kabulünün standart kural kitabı bu külliyat olur.

Bugün bir Kore ya da Tayvan manastırındaki keşiş, Mahāyāna söylemlerini okur, bodhisattva idealini benimser ve öğreti bakımından bir Mahāyāna geleneğine bağlıdır. Ama topluluğa, bir erken okulun, Dharmaguptaka'nın, disiplin kurallarıyla kabul edilmiştir. Yijing'in yedinci yüzyılda gözlemlediği şey bugün de sürer: disiplin soyu kurumsaldır, görüş entelektüeldir ve ikisi birbirinden bağımsız olabilir.

Rakibin ağzından

Dördüncü basamaktaki okulları çoğu zaman onları reddeden metinlerden tanırız. Ama bu metinler bile sandığımız kadar açık değildir.

Tartışmalı görüşleri ele alan Kathāvatthu, reddettiği görüşlerin sahiplerini adlarıyla anmaz; yalnızca "karşı görüş" der. Hangi görüşün hangi okula ait olduğunu söyleyen, kitabın yüzyıllar sonra yazılmış yorumudur. Yani bir okula atfedilen bir görüş, çoğu zaman iki süzgeçten geçerek bize ulaşır: önce bir rakibin özetinden, sonra bir yorumcunun eşleştirmesinden.

Bunun sonucu açıktır: böyle bir özete dayanarak "şu okul şunu savunuyordu" demek, düşük güvenli bir çıkarımdır. Üç düzeltme yolu vardır: birden çok rakip kaynağı karşılaştırmak, yeni buluntulara açık kalmak ve gerektiğinde "bilmiyoruz" demek. Cevapsız sorular dersinde bu tutumu görmüştün; bir okulun görüşü hakkında da geçerlidir.

Usta katmanı

Okullar birkaç konuda ayrışır ve bu seviyenin sonraki dersleri bu ayrışmaları tek tek açacak. Geçmiş ve gelecekteki ögeler var mıdır? Kümelerle ne aynı ne başka olan bir kişi gerekir mi? Uyanmış kişi sıradan bir insan mıdır, dünyaüstü müdür, bilgisinde sınır var mıdır? Ölümle yeniden doğum arasında bir ara hâl var mıdır? Kaç tane koşullanmamış öge vardır? Nirvāṇa dersinde bu son soruya okulların farklı cevaplar verdiğini görmüştün.

Bir adlandırma uyarısı da gerekir. Bu okulların hepsini birden anlatmak için sık kullanılan "Hīnayāna" sözcüğü, tartışma etiği dersinde gördüğün gibi "aşağı araç" anlamına gelir ve Mahāyāna metinlerinin rakiplerine verdiği bir addır. Bu dizi bu okulları "erken okullar" diye anar; bir tarafın polemik adını nötr bir etiket gibi kullanmak, o tarafın çerçevesini benimsemek olur.

Koruma yanlılığının kendisi de ölçülebilir bir olgudur. Seyahat kayıtlarında bazı okullar için verilen keşiş sayıları, o okulların bize kalan metin mirasıyla orantılı değildir. Bir okulun tarihsel ağırlığını ölçmek için metinlerin yanında yazıtlara, seyahat kayıtlarına ve kazılara bakmak gerekir.

Yaygın hatalar

Uygulama

Kilit özet

1. Erken okullar hakkındaki bilgimiz dört basamaklıdır: tam külliyat, çeviride geniş külliyat, yalnızca disiplin külliyatı ve yalnızca dolaylı bilgi.
2. Basamaklar okulların önemini değil, bilgimizin sınırını gösterir; Xuanzang'ın kaydındaki Sammatīya, az metin ile geniş varlığın bir arada olabildiğini gösterir.
3. İki ana koldan başlıca hatlar çıkar: Theravāda, Sarvāstivāda, Sautrāntika, Dharmaguptaka, Mūlasarvāstivāda ve kişi kavramını savunanlar bir yanda, Lokottaravāda ve bölgesel çevreler öbür yanda.
4. Gilgit buluntusu kanıt basamaklarının değişebildiğini, Doğu Asya'daki Dharmaguptaka disiplini ise disiplin soyu ile görüşün birbirinden bağımsız olduğunu gösterir.
5. Kathāvatthu karşı görüşlerin sahiplerini adlandırmaz; okullara atfedilen görüşler çoğu zaman bir rakip özeti ile bir yorumcu eşleştirmesinden geçerek gelir.

Az metin, az varlık demek değildir.

Sonraki derse köprü

Bu derste okulların hangi konularda ayrıştığının bir listesini çıkardın. Sonraki derste bu tartışmaların en büyüğüne gireceksin: zaman. Üç işaret dersinde her koşullu şeyin geçici olduğunu öğrenmiştin. Şimdi o cümleye tek bir soru sorulacak ve o sorunun peşinden gidildiğinde bütün bir sistem ortaya çıkacak: geçmişte kalan bir şey hâlâ var mıdır, ve yoksa, onu nasıl hatırlarız?