Erken metin paralelleri

Açılış sahnesi

Uyanıştan sonraki haftaları okuduğun dersi hatırla. Öğretmen ağacın altında oturmuş, bulduğu şeyin ne kadar derin olduğunu düşünmektedir: bu öğreti ince ve zor, tutkuya gömülmüş insanlar onu anlamaz; anlatsam yalnızca yorulurum. Tam o sırada tanrı Brahmā Sahampati belirir, diz çöker ve yalvarır: öğret, efendim; gözlerinde az toz olan varlıklar da var. Öğretmen dünyaya bakar, suyun içinde farklı yüksekliklerde duran nilüferleri görür ve öğretmeye karar verir. Sahne, Budist sanatının ve anlatısının en sevilen anlarından biridir.

Majjhima Nikāya'nın 26. söylemi, öğretmenin kendi arayışını birinci ağızdan anlattığı "Soylu Arayış", bu sahneyi içerir. Ama aynı söylemin başka bir sürümü de var: Sarvāstivāda okulunun aktardığı ve Çinceye çevrilmiş orta uzunluktaki söylemler koleksiyonunda, Madhyama Āgama'da, aynı arayış anlatısı birinci ağızdan anlatılır. Araştırmacı Anālayo iki sürümü satır satır karşılaştırdığında şunu fark eder: Çince sürümde Brahmā'nın ricası yoktur. Öğretmen tereddüt etmez; doğrudan kime öğreteceğini düşünmeye geçer.

Bu fark ne anlama gelir? Pāli sürümüne sonradan bir sahne mi eklendi, yoksa Çince sürümden bir sahne mi düştü? Bu ders, bu tür soruların nasıl sorulacağını öğretiyor: aynı metnin iki bağımsız kopyasını yan yana koymanın yöntemini ve sınırlarını.

Bu derste ne olacak

Önce elimizdeki malzemeyi tanıyacaksın: dört koleksiyonun başka okullara ait karşılıkları ve el yazması parçaları. Sonra yöntemin mantığını ve onun dayandığı tek varsayımı göreceksin. Ardından en kritik ayrıma, bir benzerliğin üç ayrı açıklamasına geçeceksin. Sonra somut bir karşılaştırmayı adım adım okuyacaksın. En sonda yöntemin neyi gösterebildiğini ve neyi asla gösteremeyeceğini tartacaksın.

Sıfır noktası

Çocukken ayrılmış ve elli yıl hiç görüşmemiş iki kardeş düşün. Şimdi ikisi de aynı aile hikâyesini anlatıyor. İki anlatıda da aynı olan kısımlar, bir evin adı, bir olayın günü, bir cümle, ayrılmadan önceki ortak bilgiden geliyor olmalı, çünkü ikisi sonradan haberleşmedi. Farklı olan kısımlar ise sonradan oluşmuştur: hatırlama, yorum, yaşanılan çevrenin etkisi.

Benzetmenin kırıldığı yer, dersin yarısıdır. Ya kardeşler elli yıl boyunca gerçekten hiç görüşmediyse? Ya biri öbürünün anlattığını üçüncü bir kişiden duyduysa? Ya ikisi de aynı filmi izleyip aynı ayrıntıyı sonradan kendi hikâyesine kattıysa? Yöntemin tamamı bağımsızlık varsayımına dayanır ve o varsayım her durumda geçerli değildir.

Mekanizma

Elimizdeki malzeme

Kanon kavramı dersinde tek bir kanon olmadığını görmüştün. O bilgi burada bir çalışma aracına dönüşür.

Pāli'deki dört büyük söylem koleksiyonunun her birinin Çince çeviride korunmuş bir karşılığı vardır. Uzun söylemler Dharmaguptaka okuluna, orta uzunluktakiler Sarvāstivāda okuluna, bağlantılı söylemler Sarvāstivāda ya da Mūlasarvāstivāda çevresine atfedilir; sayılı söylemlerin hangi okula ait olduğu ise tartışmalıdır. Dört koleksiyon tek bir külliyatın parçası değildir; dört ayrı hattan gelir.

Bu dağınıklık bir zorluk gibi görünür ama aslında bir kazançtır. Farklı okulların hatları, birbirinden bağımsız tanıklar sağlar. Önceki derslerde bu paralellerin her birine değindin: Madhyama Āgama'nın 222 söylemini, Ekottarika Āgama'nın Pāli'den en çok ayrılan paralel olduğunu. Bunlara Orta Asya'da bulunmuş Sanskritçe el yazması parçaları, Tibetçe çeviriler ve Gandhāra bölgesinden çıkan, bilinen en eski Budist el yazmaları arasındaki huş kabuğu rulolar eklenir; bu rulolara ileriki bir seviyede ayrıntısıyla döneceksin.

Yöntemin mantığı ve tek varsayımı

Karşılaştırma üç adımda işler. Önce aynı söylemin iki sürümü eşleştirilir; bu her zaman kolay değildir, çünkü bazı söylemler farklı koleksiyonlarda ve farklı başlıklarla durur. Sonra ortak ve farklı kısımlar ayrılır. En sonda farkların türü belirlenir ve her tür için neyin çıkarılabileceğine karar verilir.

Yöntemin ilkesi basittir: iki bağımsız sürümde ortak olan, okulların ayrılmasından önce vardı; ayrışan, büyük olasılıkla ayrılıktan sonra oluştu. Ama bu ilke tek bir varsayıma dayanır: hatların gerçekten bağımsız kalmış olması.

Bir benzerliğin üç açıklaması

İki metin birbirine benziyorsa bunun üç ayrı açıklaması olabilir. Birincisi ortak atadır: ikisi de daha eski bir ortak kaynaktan gelir; karşılaştırmanın aradığı durum budur. İkincisi temastır: hatlardan biri öbüründen bir şey almış ya da ikisi bir noktada uyumlaştırılmıştır; bu durumda benzerlik bir erkenlik kanıtı değildir. Üçüncüsü bağımsız benzeşmedir: iki gelenek aynı soruna benzer bir çözüm bulmuştur.

Karşılaştırma matrisi dersinde Jain ve Budist çerçeveler arasındaki benzerlikler için de aynı üç açıklamayı düşünmen gerekmişti. Metin karşılaştırmasında kural aynıdır: bir benzerlik, kendi başına hiçbir şey kanıtlamaz; önce hangi açıklamanın geçerli olduğu sorulur.

Kaynaklardan okuma

Brahmā'sız bir arayış

Açılıştaki karşılaştırmaya dön ve onu yöntemin gözüyle oku.

Anālayo, "Soylu Arayış" söylemini Çince paraleliyle karşılaştırır. İki sürüm arayışın ana çizgisinde, evden ayrılışta, iki öğretmende, uyanışta ve beş eski yoldaşa gidişte örtüşür. Ama Pāli sürümdeki tereddüt ve Brahmā'nın ricası sahnesi Çince sürümde yoktur. Anālayo bu farkı, Brahmā sahnesinin bu söyleme sonradan eklenmiş olabileceğinin bir işareti olarak değerlendirir.

Yöntemin nasıl çalıştığını burada görebilirsin. Ortak olan, yani arayışın iskeleti, ayrılıktan önceye aittir. Farklı olan sahne için ise iki açıklama mümkündür: Pāli hattında sonradan eklenmiş ya da Çince hatta düşmüş olabilir. Karar, başka tanıklara bakarak verilir: Brahmā'nın ricası kanonda başka yerlerde de, bağlantılı söylemlerde ve disiplin sepetinin başında da geçer. Yani sahne eski olabilir ve yine de bu söyleme sonradan taşınmış olabilir. Yöntem, bir sahnenin varlığını değil, onun belirli bir metne ne zaman girdiğini sorar.

Aynı hattın içinde bir paralel

Paralel yalnızca okullar arasında aranmaz. Pāli külliyatının kendi içinde de aynı söylemin iki sürümü bulunabilir.

Zihin eğitimi dersinde okuduğun dört alan söylemi, Majjhima Nikāya'da orta uzunlukta bir metindir. Aynı söylem Dīgha Nikāya'da "Büyük" sıfatıyla ikinci kez yer alır ve tek bir farkla ayrılır: olguların gözlemi bölümünde dört gerçek uzun uzun açılır; acının, kaynağının, sona ermesinin ve yolun her biri ayrıntılı tanımlarla verilir. Madhyama Āgama'daki paralelde ise olguların gözlemi daha kısadır ve dört gerçeğin açılımı yer almaz.

Bu örnek iki şey öğretir. Birincisi, bir söylem aynı hattın içinde bile genişleyebilir: uzun sürüm, kısa sürüme bir açıklama katmanı eklenerek oluşmuş gibi görünür. İkincisi, çekirdek ile genişleme ayrılabilir: üç sürümde ortak olan dört alanın kendisidir; ayrışan, bazı alanların içindeki ayrıntılardır. Dersin başındaki kardeşler gibi: evin adı ortak, ayrıntılar farklı.

Yöntem neyi gösterir, neyi gösteremez?

Sujato ve Brahmali, bağımsız hatlarda örtüşen erken söylem katmanının büyük ölçüde öğretmenin kendi dönemine ve öğretisine kadar geri gittiğini savunur ve bunun için dilsel, tarihsel ve karşılaştırmalı kanıtlar sıralar. Başka araştırmacılar daha temkinlidir: ortak katmanın okulların ayrılmasından önceye ait olduğunu kabul eder, ama o katman ile bir kişinin sözleri arasındaki mesafenin kapatılamayacağını düşünür.

Karşılaştırmalı çalışmaların geniş ölçüde kabul gören bir bulgusu vardır: dört gerçek, sekiz bileşenli yol, koşullanma, kümeler ve duyu alanları gibi temel formüller bağımsız hatlarda büyük ölçüde örtüşür. Seviye 4'te "metinler şöyle der" derken aslında "bağımsız hatlarda örtüşen bir katman şöyle der" diyordun; o cümle burada gerekçesine kavuşur. Tartışma bundan sonrasıyla ilgilidir: ortak katman, bir kişinin sözlerine ne kadar yakındır?

Usta katmanı

Farklar türlerine göre farklı şeyler söyler. Bir söylemin bir hatta bulunup öbüründe bulunmaması güçlü ama tek yönlü bir işarettir: ya sonradan eklenmiştir ya da öbür hatta kaybolmuştur. Yerleşim farkları, yani aynı söylemin farklı koleksiyonlarda durması, bağlantılı söylemler dersinde gördüğün gibi düzenin bir düzenleme katmanı olduğunu gösterir. Ad ve yer gibi ayrıntı farkları çoğu zaman aktarım gürültüsüdür. En değerli ve en dikkat isteyen tür ise öğreti farklarıdır: bir sürümde bulunan bir öğretinin öbüründe olmaması, okulların ayrışmasından sonraki bir gelişmeye işaret edebilir.

Çeviri bir katman ekler. Çince metinler çeviridir ve çevirmenin tercihleri metne girer; bir farkın kaynak metinden mi yoksa çeviriden mi geldiği her zaman ayırt edilemez. Ortak olmak da erken olmak demek değil, yalnızca ayrılıktan önce olmak demektir ve ayrılığın tarihi de kesin değildir. Yöntem göreli bir sıralama verir, mutlak bir tarih vermez.

Bir eğilime karşı da dikkatli olmak gerekir: karşılaştırmalı çalışmada farkları vurgulayıp örtüşmeyi arka plana atmak kolaydır. Oysa örtüşmenin büyüklüğü de bir bulgudur ve çoğu zaman farklardan daha önemlidir. Kanon kavramı dersindeki "Pāli en eskidir" iddiası da burada sınanır: bazı söylemlerde Pāli sürümü daha arkaiktir, bazılarında paralel; sonuç metinden metne değişir.

Yaygın hatalar

Uygulama

Kilit özet

1. Dört Pāli koleksiyonunun farklı okullardan gelen Çince karşılıkları, el yazması parçaları ve Tibetçe çeviriler bağımsız tanıklar sağlar.
2. Yöntemin ilkesi basittir, ortak olan ayrılıktan önceye, ayrışan sonraya aittir; ama bütünüyle hatların bağımsızlığı varsayımına dayanır.
3. Bir benzerliğin üç açıklaması vardır: ortak ata, sonraki temas ve bağımsız benzeşme; hangisi olduğu sorulmadan sonuç çıkarılamaz.
4. MN 26 ile MĀ 204'ün karşılaştırması ve MN 10 ile DN 22'nin farkı, bir söylemin sahne ekleyerek ya da açıklama katmanlarıyla genişleyebildiğini gösterir.
5. Temel formüller bağımsız hatlarda örtüşür; ama bu ortak katmanın bir kişinin sözlerine ne kadar yakın olduğu tartışmalıdır.

Yöntem bizi bir katmana götürür, bir kişiye değil.

Sonraki derse köprü

Bu seviye boyunca külliyatın bütün parçalarını tanıdın: sepetleri, koleksiyonları, düzenleri, katmanları ve paralelleri. Seviyenin son dersi pratik bir soruya ayrılıyor: bu raf dolusu metinle ne yapacaksın, nereden başlayacaksın? Orada okumaya ilk söylemden başlamanın neden çoğu zaman işe yaramadığını ve bir okuma programının neye göre kurulması gerektiğini göreceksin.