Aṅguttara Nikāya — Sayısal Söylemler

Açılış sahnesi

Bhagga ülkesinde, Suṃsumāragira yakınındaki geyik parkında yaşlı bir çift öğretmenin yanına gelir: ev sahibi Nakulapitā ve eşi Nakulamātā. Selam verip otururlar ve Nakulapitā söze başlar. Efendim, Nakulamātā bana genç bir kızken, ben de genç bir adamken getirildi. O günden beri ona düşüncede bile ihanet ettiğimi hatırlamıyorum, bedenle hiç etmedim. Bu hayatta birbirimizi görmek istiyoruz; gelecek hayatta da birbirimizi görmek istiyoruz.

Nakulamātā da aynı şeyi söyler: bu adama genç bir kızken getirildim; ona düşüncede bile ihanet ettiğimi hatırlamıyorum. Bu hayatta da, gelecek hayatta da birbirimizi görmek istiyoruz.

Öğretmen onlara ne bir yemin önerir ne de bir tören. Bir karı koca, der, bu hayatta da gelecek hayatta da birbirini görmek istiyorsa, güvenleri aynı olsun, ahlakları aynı olsun, cömertlikleri aynı olsun, bilgelikleri aynı olsun.

Aṅguttara Nikāya'nın dördüncü kitabında, dörtlü öğretiler arasında duran bu kısa söylem, bir koleksiyonun ne kadar farklı bir dünyaya kapı açtığını gösteriyor. Burada keşişlerin yanında evli çiftler, borçlu tüccarlar, yaşlanan anne babalar ve parasını nasıl harcayacağını soran ev sahipleri konuşur.

Bu derste ne olacak

Önce koleksiyonun sayıya göre kurulan düzenini ve bu düzenin bellek işlevini göreceksin. Sonra bu seviyede zaten okuduğun sayılı söylemlerin haritasını çıkaracaksın. Ardından Nakula çiftinin hikâyesinin ikinci bölümüne, bir hastalık gecesine geçeceksin. Sonra ev sahibi hayatına dair en somut öğütlere bakacaksın: kazanmak, korumak ve dengeli harcamak. En sonda herkesin her gün hatırlaması istenen beş cümleyi okuyacaksın.

Sıfır noktası

Bir telefon numarasını hatırlamaya çalış: 5324178962. On rakam art arda gelince zorlanırsın. Şimdi aynı numarayı gruplayarak yaz: 532 417 89 62. Birden kolaylaşır. Rakamlar değişmedi; değişen, belleğe sunuluş biçimi. Bir de şunu düşün: grubun birinde bir rakam eksik kalırsa hemen fark edersin, çünkü grubun kaç rakamdan oluştuğunu bilirsin.

Benzetmenin kırıldığı yer önemli. Telefon numarasında gruplama keyfidir; rakamların kendisi gruplara bölünmüş olarak gelmez. Burada ise öğretilerin çoğu zaten sayılı listeler hâlinde söylenmiştir: dört gerçek, beş küme, sekiz bileşen. Düzen, malzemenin kendi biçimini izler.

Mekanizma

Birden on bire

Koleksiyon on bir kitaba ayrılır: birli öğretiler, ikili öğretiler, üçlü öğretiler ve on birli öğretilere kadar. Her kitap kendi içinde onar söylemlik bölümlere ayrılır. Toplam söylem sayısı, kısaltılmış tekrarların nasıl sayıldığına göre sayımdan sayıma değişir ve binlerle ifade edilir.

Koleksiyonun ilk iki söylemi bu düzenin nasıl işlediğini gösterir. Birincisinde öğretmen, bir erkeğin zihnini bir kadının biçimi kadar saran başka bir biçim görmediğini söyler. İkincisinde aynı cümle tersinden kurulur: bir kadının zihnini bir erkeğin biçimi kadar saran başka bir biçim yoktur. Birli kitabın açılışı, simetrik bir çiftle başlar. Sayı düzeni, içeriği sıkıştırmaz; tersine, aynı düşünceyi iki yönden söyleyen çiftleri yan yana getirir.

Kanon kavramı dersinde sayıların eksik aktarıma karşı birer sayaç olduğunu görmüştün. Bu koleksiyon, o sayacı bütün bir düzenin ilkesine dönüştürür: bir öğreti dört maddeliyse dörtlüler kitabındadır ve dört maddesi eksiksiz sayılmalıdır.

Zaten okuduğun söylemler

Bu koleksiyon da sana yabancı değil. Kālāmalara verilen öğüt, bu dizinin ilk dersinin açılışıydı ve orada o öğüdün nasıl yarım alıntılandığını görmüştün. Soṇa'nın lavtası, Doṇa'nın "sen bir tanrı mısın?" sorusu ve öğrencilerin kendi alanlarında en önde sayıldığı liste buradandır. Eylemin niyet olduğunu söyleyen tanım, tuz tanesi, beş büyük armağan, dört tür soru, on bağ, boyunduruğa koşulmuş çift ve Bhoganagara'daki dört büyük başvuru da buradandır.

Liste bir şey söylüyor: bu koleksiyon, bir öğretinin en kısa, en ezberlenebilir formülünü taşır. Doktrin çekirdeği orta uzunluktaki söylemlerdeydi; burada o çekirdeğin sayılmış, cebe sığan hâli durur.

Kaynaklardan okuma

Nakula çifti

Açılıştaki yaşlı çift koleksiyonun başka yerlerinde de karşına çıkar. Öğrencilerin kendi alanlarında en önde sayıldığı listede onlar, öğretmenle en içten ve en güvenli ilişkiyi kuran ev sahipleri olarak anılır.

Nakulapitā ve Nakulamātā ayrı ayrı, genç yaşta evlendiklerinden beri birbirlerine düşüncede bile ihanet etmediklerini söyler ve bu hayatta da gelecek hayatta da birbirlerini görmek istediklerini dile getirir. Öğretmenin cevabı dört eşitliktir: güvende, ahlakta, cömertlikte ve bilgelikte eşit olmak.

Cevabın dört maddeli olması, söylemin neden dörtlüler kitabında durduğunu da açıklar. Ama asıl dikkat çeken, evliliğin bir hiyerarşi olarak değil, bir eşitlik olarak tarif edilmesidir: aynı güven, aynı ahlak, aynı cömertlik, aynı bilgelik. Dönemin toplumsal düzeninin eşleri eşit saymadığını toplum ve gündelik hayat dersinde görmüştün; bu söylem o düzenin içinde, ruhsal bir eşitlik dili kurar.

Hikâyenin ikinci bölümü bir hastalık gecesinde geçer.

Nakulapitā ağır hastadır. Nakulamātā onun kaygıyla ölmesinden korkar ve yanına oturup konuşur. Belki, der, benden sonra Nakulamātā çocukları besleyemez, evi çeviremez diye düşünüyorsun; öyle düşünme, pamuk eğirmeyi ve yün taramayı bilirim. Belki başka bir kocaya giderim diye düşünüyorsun; öyle düşünme, on altı yıldır ev içinde birlikte perhizli bir arınma hayatı sürdüğümüzü biliyorsun. Belki öğretmeni ve topluluğu görmeye gitmeyi bırakırım, belki ahlakımı ve iç huzurumu sürdüremem diye düşünüyorsun; öyle düşünme. Nakulapitā iyileşir. Öğretmen onu kutlar: senin şansın, Nakulamātā gibi bir danışmanın ve öğütçünün olması.

Bu söylem, erken metinlerde bir kadının sesinin en sıcak biçimde duyulduğu yerlerden biridir. Nakulamātā'nın konuşması altı maddeden oluşur ve bu yüzden altılılar kitabındadır; ama her madde, bir kocanın ölüm döşeğindeki gerçek kaygılarına, geçim, yalnızlık ve inanç kaygısına, tek tek cevap verir. Sayısal düzen, burada bir aşk konuşmasının iskeletidir.

Kazanmak, korumak, dengeli harcamak

Koleksiyonun en çarpıcı özelliği, gündelik hayata dair metinlerin burada yoğunlaşmasıdır.

Koliya halkından Dīghajāṇu öğretmene şöyle der: biz ev sahipleri duyusal hazlar içinde, çocuklarla dolu evlerde yaşıyoruz; bize bu hayatta ve sonrakinde iyiliğimize olacak şeyleri öğret. Öğretmen bu hayat için dört şey sayar: işinde çalışkan olmak, kazandığını korumak, iyi arkadaşlar edinmek ve dengeli yaşamak. Dengeli yaşamayı bir kuyumcu terazisiyle anlatır: usta teraziyi tutar ve ne kadar indiğini, ne kadar çıktığını bilir; ev sahibi de gelirini ve giderini böyle tartar, ne savurgan ne cimri olur. Servetin dört çıkış kanalını da sayar: kadın düşkünlüğü, içki, kumar ve kötü arkadaşlık.

Söylem, maddi hayatı olumsuzlamaz; onu düzenler. Başka bir söylemde öğretmen Anāthapiṇḍika'ya ev sahibinin dört mutluluğunu sayar: sahip olmanın, kullanmanın, borçsuz olmanın ve kusursuz davranmanın mutluluğu. Sonuncusu öbür üçünden değerli sayılır, ama ilk üçü de mutluluktur. Sigāla'ya verilen öğütte gördüğün ev sahibi etiği, bu koleksiyonda ekonomik bir ayrıntıya kavuşur.

Beş hatırlama

Koleksiyonun en çok okunan söylemlerinden biri, kadın ya da erkek, ev sahibi ya da keşiş, herkese yöneliktir.

Söylem beş cümle sayar: yaşlanmaya tabiyim; hastalanmaya tabiyim; ölmeye tabiyim; sevdiğim ve hoşuma giden her şey değişecek, her şeyden ayrılacağım; eylemlerimin sahibiyim, mirasçısıyım ve yaptığım iyinin ya da kötünün varisi olacağım. Gerekçesi de söylenir: bu hatırlamalar gençlik, sağlık ve hayat sarhoşluğunu azaltır ve kötü davranışı zayıflatır.

Beşinci cümle öbür dördünden farklıdır. İlk dördü kaçınılmaz olanı hatırlatır; beşincisi sorumluluğu. Karma dersinde Subha'ya verilen "varlıklar eylemlerinin sahibi ve mirasçısıdır" cevabını görmüştün; aynı formül burada gündelik bir hatırlama alıştırmasına dönüşür. Nakula çiftinin hikâyesiyle yan yana okunduğunda söylem başka bir anlam da kazanır: sevilen her şeyden ayrılmayı her gün hatırlamak, o sevgiyi azaltmak için değil, onu bir yanılsamaya dönüştürmemek içindir.

Usta katmanı

Sayısal düzen bir yan etki üretir: aynı öğreti farklı sayılarla söylenmişse iki ayrı yerde bulunur. Bu bir tekrar değildir; farklı formüller farklı vurgular taşır ve karşılaştırılmaları verimlidir. Eylemin niyet olduğunu söyleyen söylem, altılılar kitabında bir çözümleme şablonu kurar: duyusal hazlar, duyumlar, algılar, akıntılar, eylem ve acı için aynı altı soru sorulur: nedir, kaynağı ne, çeşitleri ne, sonucu ne, sona ermesi ne, sona erişe götüren yol ne? Bu şablon, sonraki derste göreceğin sistematik çözümleme sepetinin habercisidir.

Koleksiyonun Çince paraleli, Ekottarika Āgama, dört büyük koleksiyon arasında Pāli metinden en çok ayrılan paraleldir. İçerik örtüşmesi düşüktür, hangi okula ait olduğu kesin değildir ve bazı bölümlerinde sonraki Mahāyāna düşüncesinin izleri görülür. Bu fark, aktarım hatlarının ne kadar farklı yollardan geçebildiğini gösterir.

Erken Budizmi yalnızca manastır çerçevesinde okuyan bir yaklaşım bu koleksiyonu görmemiş demektir. Ekonomi, borç, evlilik, yaşlılık ve hastalık burada, keşişlerin meditasyon talimatlarıyla aynı raflarda durur.

Yaygın hatalar

Uygulama

Kilit özet

1. Koleksiyon öğretileri birden on bire kadar madde sayısına göre gruplar; düzen bir ezber anahtarı ve eksik madde denetimidir ve malzemenin zaten sayılı biçimini izler.
2. Bu seviyede okuduğun birçok kısa formül buradadır; koleksiyon öğretinin en ezberlenebilir hâlini taşır.
3. AN 4.55 ve AN 6.16'daki Nakula çifti, evliliği ruhsal bir eşitlik olarak tarif eder ve bir kadının sesini en sıcak biçimde duyurur.
4. AN 8.54 kazanmayı, korumayı, iyi arkadaşlığı ve dengeli harcamayı sayar; maddi hayat olumsuzlanmaz, düzenlenir.
5. AN 5.57'deki beş hatırlama kaçınılmaz olanı ve sorumluluğu birlikte hatırlatır; amacı sarhoşluğu azaltmaktır.

Güvenleri aynı olsun, ahlakları aynı olsun, cömertlikleri aynı olsun, bilgelikleri aynı olsun.

Sonraki derse köprü

Dört büyük koleksiyonun ölçütleri netti: uzunluk, konu ve sayı. Söylemler sepetinin beşinci külliyatı ise hiçbir ölçüte uymayan metinlerin toplandığı bir yer. Orada en erken olabilecek şiirlerle en geç düzenlemeler yan yana durur ve külliyatın sınırı, kanon kavramı dersinde gördüğün gibi, ülkeden ülkeye değişir. En önemlisi, orada uygulayıcılar hakkında yazılmış metinlerin yanında uygulayıcıların, özellikle de rahibelerin, kendi ağızlarından söyledikleri dizeler vardır.