Vinaya Piṭaka

Açılış sahnesi

Vesālī yakınında, Kalandaka köyünde varlıklı bir tüccar ailesinin oğlu olan Sudinna, öğretmeni dinledikten sonra keşiş olmak ister. Anne babası izin vermez. Sudinna yere uzanır ve izin alana kadar yemek yemeyeceğini söyler; sonunda aile boyun eğer. Birkaç yıl sonra Vajji ülkesinde kıtlık başlar. Sudinna, varlıklı akrabaları keşişlere bağışta bulunsun ve iyilik kazansın diye doğduğu bölgeye döner ve Büyük Orman'da kalır.

Ailesi onu bulur ve önce eve dönmesini ister; Sudinna reddeder. Bunun üzerine annesi başka bir ricada bulunur. Ailenin mirasçısı yoktur; bir mirasçı olmazsa bütün servet Licchavilere geçecektir. Madem dönmüyorsun, der, bari soyumuz sürsün: eski eşinden bir çocuk. O güne kadar böyle bir durum için konmuş bir kural yoktur. Sudinna kabul eder; bir oğul doğar ve adını "Tohum" koyarlar. Sonra Sudinna'yı bir pişmanlık sarar: zayıflar, solar, içine kapanır. Arkadaşları sorunca her şeyi anlatır.

Keşişler durumu öğretmene iletir. Öğretmen Sudinna'yı çağırır, sorar, Sudinna kabul eder. Öğretmen onu sert sözlerle kınar ve sonra keşişleri toplayıp topluluğun ilk ağır kuralını koyar: cinsel ilişkiye giren keşiş topluluktan düşer. Hikâye burada bitmez. Kısa süre sonra başka bir olay çıkar ve kurala bir ek yapılır; ardından bir başkası. Metin, kuralın nasıl konduğunu ve nasıl genişlediğini adım adım kaydeder.

Bu hikâye disiplin sepetinin, Vinaya'nın, ilk kuralının köken öyküsüdür. Bu ders o sepetin nasıl kurulduğunu ve bir tarihçinin onu neden bu kadar sevdiğini açıyor.

Bu derste ne olacak

Önce sepetin yapısını ve kuralların ağırlığa göre sınıflanışını göreceksin. Sonra metnin kendi kural koyma kuramına bakacaksın: kurallar ne zaman konur? Ardından köken öyküsü ile kural metnini ayırmayı öğreneceksin; dersin yöntemsel merkezi bu. Sonra topluluk hayatının takvimine ve anlaşmazlık çözümüne geçeceksin. En sonda bugün yaşayan üç ayrı disiplin külliyatını karşılaştıracaksın.

Sıfır noktası

Bir binada "Kapıyı çarpmayın" yazısı gördün. Bu yazı sana iki şey söyler ve ikincisi daha ilginçtir. Birincisi: kapıyı çarpmaman isteniyor. İkincisi: birileri kapıyı çarpıyordu. Yazı, bir davranışın varlığının kanıtıdır. Şimdi o binada asılı bütün uyarıları topladığını düşün. Elinde o binada gerçekte ne olup bittiğinin haritası vardır.

Benzetmenin kırıldığı yer de önemli. Bir kural hiç olmamış ama olması muhtemel bir durum için de konabilir. Ve tek bir olaydan sonra da konabilir; bir kural, davranışın yaygın olduğunu kanıtlamaz. Tanıklık gerçektir ama ölçüsü belirsizdir.

Mekanizma

Sepetin yapısı

Disiplin sepeti üç ana bölümden oluşur. Suttavibhaṅga, kural çözümlemesi, her kuralı köken öyküsü, kural metni, terim açıklamaları ve istisnalarla birlikte verir; keşişler ve rahibeler için iki ayrı bölümü vardır. Khandhaka, yani Mahāvagga ve Cullavagga, topluluğa kabulü, toplantıları, yağmur mevsimi çekilmesini, giysi ve ilaç konularını, anlaşmazlıkları ve rahibe topluluğunun kuruluşunu anlatır. En sonda geç bir özet ve alıştırma kitabı olan Parivāra gelir.

Sudinna'nın öyküsü, kıtlık, annesinin mirasçı isteği ve Büyük Orman'daki olay ayrıntılarıyla anlatılır. Ardından kural gelir; sonra yeni olaylar üzerine kurala yapılan ekler; sonra kuraldaki her terimin tek tek açıklanması; en sonda kuralın hangi durumlarda çiğnenmiş sayılmayacağı: bilmeden, rızası olmadan, aklı yerinde değilken ya da ilk olayın sahibi olarak.

Bu yapı Vinaya'nın bütününün küçük bir modelidir: öykü, kural, ek, açıklama, istisna. Son maddeye dikkat et: Sudinna, kural henüz konmamışken davrandığı için metin onu ihlalci saymaz. Kural geriye doğru işlemez.

Kuralların ağırlığı

Theravāda'nın keşiş kuralları sekiz grupta toplanır. En ağır grup, pārājika, dört maddedir: cinsel ilişki, hırsızlık, bir insanı öldürmek ve ulaşılmamış bir manevi kazanımı iddia etmek. Sonucu topluluktan düşmektir. Dördüncü maddenin öyküsü de dikkat çekicidir: bir kıtlık sırasında Vaggumudā ırmağının kıyısındaki keşişler, yiyecek bulabilmek için ev sahiplerinin önünde birbirlerinin olağanüstü kazanımlarını överler. Aydınlanma aşamaları dersinde bir kişinin aşamasını dışarıdan bilmenin ne kadar zor olduğunu görmüştün; metin, sahte bir aşama iddiasını en ağır suçlar arasına koyar.

Sonra gruplar hafifler: topluluk önünde bir işlem gerektiren on üç madde, bağlama göre belirlenen iki madde, bir eşyanın bırakılmasını gerektirenler, itirafla çözülenler ve en kalabalık grup olarak yürümek, oturmak, yemek yemek gibi davranış incelikleri. Sekizinci grup ise bir yasak listesi değil, anlaşmazlıkları çözmek için yedi usuldür.

Kurallar ne zaman konur?

Vinaya'nın açılışında metin kendi kural koyma kuramını da verir.

Sāriputta sorar: geçmişteki uyanmışların bazılarının öğretisi uzun sürdü, bazılarınınki kısa; neden? Öğretmen, öğretisi kısa sürenlerin öğrencilerine ayrıntılı kural koymadığını söyler. Sāriputta hemen kural konmasını önerir. Öğretmen durdurur: topluluğun içinde bozulmaya yol açan şeyler ortaya çıkmadıkça öğretmen kural koymaz; ortaya çıktığında koyar.

Metin böylece kendi yöntemini söylüyor: kural olaydan sonra gelir. Bu, sıfır noktasındaki tabelanın metnin kendi ağzından söylenmiş hâlidir. Coğrafya dersinde yağmur mevsimi kuralının, köylülerin taze fideleri ezen keşişlerden yakınması üzerine konduğunu görmüştün; disiplin sepetindeki neredeyse her kural böyle bir olaya bağlanır.

Kaynaklardan okuma

Öykü ile kuralı ayırmak

Her kural bir öyküyle gelir ve burada iki ayrı metin türü iç içedir: bir anlatı ve bir norm. Tarihsel değerleri farklı olduğu için onları ayırmak gerekir. Köken öyküsünün olay örgüsü, kuralı açıklamak için sonradan kurulmuş olabilir. Ama öykünün arka planı, yani para birimleri, meslekler, yiyecekler, miras hukuku ve insanların birbirine nasıl seslendiği, bir anlatıcının uydurmasına gerek olmayan ayrıntılardır.

Sudinna'nın öyküsüne bu gözle bak. Olay örgüsü bir kuralı gerekçelendirir. Ama arka planda başka bir bilgi durur: mirasçısız kalan bir servetin Licchavi yönetimine geçtiği bir hukuk düzeni. Metin bunu anlatmak için yazılmamıştır; kasıtsız olarak kaydetmiştir.

Schopen, disiplin metinlerini manastır kazılarından ve bağış yazıtlarından çıkan kanıtla birlikte okur. Ona göre bu kanıtlar, metinlerin idealleştirdiğinden farklı bir manastır hayatı gösterir: keşişler ve rahibeler bağış yapıyor, mülk ediniyor, ölen bir keşişin eşyalarının nasıl paylaşılacağını tartışıyordu. Bu okumanın kapsamı ve genellenebilirliği araştırmacılar arasında tartışılır.

Schopen'ın yaklaşımı bu dersin tabela mantığını büyütür. Kurallar yalnızca neyin yasak olduğunu değil, neyin yaşandığını da gösterir; yazıtlar ve kazılar da o yaşananları dışarıdan doğrular ya da düzeltir.

Topluluğun takvimi

Vinaya bir takvim de kurar. Ayda iki kez, uposatha günlerinde topluluk toplanır ve kural listesi, Pātimokkha, yüksek sesle okunur. Okuma sırasında bir ihlali olan kişinin bunu bildirmesi beklenir; yaptırım dışarıdan bir denetimle değil, bildirimle işler. Yağmur mevsiminin sonunda ise pavāraṇā töreni yapılır: her keşiş, topluluktan kendisi hakkında gördüğü, duyduğu ya da şüphelendiği bir şey varsa söylemesini ister. Karşılıklı eleştiri bir usul olarak tanımlanmıştır.

Anlaşmazlıklar için de ayrı bir usul seti vardır. Kurumsal gerilimler dersinde Kosambī'deki su kabı kavgasının bütün topluluğu nasıl böldüğünü görmüştün; Vinaya'nın yedi çözüm yöntemi, tam olarak bu tür bölünmeleri usule bağlamak için oradadır.

Keşiş ve rahibe kuralları

Rahibeler için ayrı ve daha kalabalık bir kural listesi vardır. Rahibe topluluğunun kuruluşunu anlatan derste, Mahāpajāpatī'nin kabulüyle birlikte aktarılan sekiz ağır kuralı ve bunların rahibe topluluğunu keşiş topluluğuna tabi kıldığını görmüştün. O derste tartıştığın soru burada da geçerli: bu kuralların ne kadarı erken, ne kadarı sonraki bir düzenlemedir? Metin bu düzenlemeyi bildirir ve düzenleme bir tabiiyet ilişkisi kurar; bu ilişki dönemin toplumsal yapısıyla uyumludur. Üçünü birlikte söylemek gerekir.

Üç yaşayan Vinaya

Tek bir kanon olmadığını önceki derste görmüştün. Disiplin sepetinde bu en somut biçimde görünür, çünkü bugün üç ayrı Vinaya yürürlüktedir.

Theravāda Vinaya'sı Sri Lanka ve Güneydoğu Asya'da, Dharmaguptaka Vinaya'sı Çin, Kore ve Vietnam'da, Mūlasarvāstivāda Vinaya'sı Tibet ve Himalaya bölgesinde uygulanır. Theravāda'da keşiş kuralları 227, rahibe kuralları 311 maddedir; Dharmaguptaka'da bu sayılar 250 ve 348'dir. En ağır kurallar ve temel kurumsal yapı büyük ölçüde örtüşür; sıralama, küçük kurallar ve köken öykülerinin ayrıntıları farklılaşır.

Karşılaştırmanın sonucu, bu seviyenin yöntemine bağlanır: örtüşen kısımlar büyük olasılıkla okulların ayrılmasından öncesine, ayrışan kısımlar sonrasına aittir. Disiplin sepeti, erken katmanı belirlemek için elimizdeki en somut karşılaştırma malzemesidir.

Usta katmanı

Kuralların çoğu bir yaptırım taşımaz. "Yüzlerce kural" ifadesi bu dağılım söylenmeden aktarıldığında yanlış bir katılık izlenimi üretir. Kural metni ile terim açıklaması da aynı katmana ait olmayabilir; açıklamalar bazı yerlerde kuralı genişletir ya da daraltır. Bu, sepetin kendi içindeki bir yorum katmanıdır ve önceki derste çizdiğin kanon ile yorum sınırının bulanıklaştığı yerlerden biridir.

Bugün yaşayan geleneklerde uygulama da metinle birebir örtüşmez. Bazı kurallar yorumla esnetilmiş, bazıları yerel gelenekle değiştirilmiş, bazıları fiilen uygulanmaz. Metni okuyup "keşişler şöyle yaşar" demek, metin ile pratiği karıştırmaktır. Rahibe kabul soyu da bazı geleneklerde kesildi ve yeniden kurulup kurulamayacağı bugün tartışılır; bu tartışmaya ileriki seviyelerde döneceksin.

Yaygın hatalar

Uygulama

Kilit özet

1. Disiplin sepeti kural çözümlemesi, topluluk düzenlemeleri ve bir özet kitabından oluşan katmanlı bir yapıdır; her kural öykü, kural, ek, açıklama ve istisna zinciriyle verilir.
2. Kurallar sekiz grupta toplanır ve ağırlıkları çok farklıdır; en ağır dört madde topluluktan düşürür, en kalabalık grup ise yaptırımsızdır.
3. Verañjā bölümüne göre kural olaydan sonra gelir; Sudinna'nın öyküsü ilk ağır kuralın böyle doğduğunu gösterir.
4. Köken öyküsünün olay örgüsü sonradan kurulmuş olabilir, ama arka plan ayrıntıları güçlü bir dönem kaynağıdır; Schopen bu okumayı yazıt ve kazı kanıtıyla genişletir.
5. Bugün üç Vinaya yürürlüktedir; örtüşen kısımlar büyük olasılıkla okulların ayrılmasından öncesine aittir.

Bir yasak, yasakladığı şeyin varlığına tanıklık eder.

Sonraki derse köprü

Sırada ikinci sepet var ve en uzun söylemlerle başlıyorsun: Dīgha Nikāya. Bu koleksiyonu açtığında önce kiminle konuştuğuna dikkat et; muhataplarının kim olduğu, koleksiyonun neden böyle kurulduğunu da açıklayacak. Orada dönemin düşünce dünyasını altmış iki görüşe ayıran bir metinle, bir krala verilen bir cevapla ve toplumsal düzenin kökeni üzerine alaycı bir anlatıyla karşılaşacaksın.