Etik

Açılış sahnesi

Rājagaha yakınında, Ambalaṭṭhikā'da. Akşamüstü öğretmen oğlu Rāhula'nın kaldığı yere gelir. Sonraki yorum geleneğine göre Rāhula o sırada yedi yaşındadır. Babasını görünce bir oturak hazırlar, ayaklarını yıkaması için bir kap su getirir. Öğretmen ayaklarını yıkar ve kabın dibinde biraz su bırakır.

Rāhula, kabın dibinde kalan bu azıcık suyu görüyor musun? Görüyorum. Bile bile yalan söylemekten utanmayanın arayışı da işte bu kadar azdır. Sonra suyu döker: onların arayışı da böyle dökülüp gider. Kabı ters çevirir: böyle tersine döner. Kabı yeniden düzeltir ve içine gösterir: gördün mü bu boş, bu kof kabı? Onların arayışı da böyle boştur.

Sonra bir soru sorar. Ayna ne işe yarar, Rāhula? Bakıp görmeye, efendim. Beden, söz ve zihinle yapılan eylemler de böyle, bakıp görerek yapılmalıdır, der öğretmen. Bir şeyi yapmadan önce, yaparken ve yaptıktan sonra kendine sor: bu bana zarar verir mi, başkasına zarar verir mi, ikimize birden zarar verir mi?

Majjhima Nikāya'nın 61. söylemi bu sahneyi anlatır. Bir babanın çocuğuna verdiği ilk ahlak dersi, emirle değil, bir kap su ve bir aynayla verilir. Bu ders o tutumun bütün bir sisteme nasıl dönüştüğünü açıyor.

Bu derste ne olacak

Önce beş maddeyi ve dillerindeki küçük ama belirleyici ayrıntıyı göreceksin. Sonra sekiz maddeye, on eyleme ve Rāhula'nın aynasının sorduğu soruya, yani niyet ile sonucun ilişkisine bakacaksın. Ardından iki koruyucu duyguyu ve verme ile disiplinin sıralamasını tanıyacaksın. Sonra modern okurun en çok tartıştığı sınır vakalara geleceksin: geçim, savaş, et, cinsellik ve sarhoş ediciler. En sonda bir prensin kucağındaki bebek üzerinden doğru sözün ölçütünü göreceksin.

Sıfır noktası

Maratona hazırlanan birini düşün. Altı ay boyunca şekeri bırakıyor, gece yarısından önce yatıyor, haftada dört gün koşuyor. Bunları ona kimse emretmedi. Kuralı çiğnediğinde onu cezalandıran bir merci de yok. Kuralları kendi seçti, çünkü onlar ulaşmak istediği şeyin koşulu. Bir akşam kuralı bozarsa bu bir suç değil, antrenmanda bir aksaklıktır; ertesi gün kaldığı yerden devam eder.

Benzetmenin kırıldığı yer önemli. Maratoncunun kuralları yalnızca onu ilgilendirir; şekeri bıraktığında kimse bundan etkilenmez. Etik maddelerde ise başkaları da işin içindedir: öldürmemek, çalmamak, yalan söylememek her şeyden önce başkalarını korur. Sistem hem bir eğitim programı hem de bir zarar sınırlamasıdır.

Mekanizma

Beş madde ve üstlenme dili

Beş madde, ev sahibi uygulayıcının temel taahhüdüdür: canlıya zarar vermekten, verilmemişi almaktan, cinsel yanlış davranıştan, yalan sözden ve dikkatsizliğe yol açan sarhoş edicilerden kaçınmak. Şimdi formülün diline bak. Metinlerdeki ifade "yapmayacaksın" değildir. Her madde birinci tekil şahısla söylenir: canlıya zarar vermekten kaçınma eğitim maddesini üstleniyorum. Pāli'de sikkhāpadaṃ samādiyāmi.

Buyuran bir merci yok; maddeyi alan kişi var. İhlal bir günah kategorisi üretmez; üstlenilen bir taahhüdün bozulmasıdır ve sonucu, önceki derste gördüğün koşullu eylem-sonuç ilişkisi üzerinden işler. Metinler bu maddelere bir yasak listesinden çok daha cömert bir çerçeve de verir.

Metin beş armağandan söz eder: büyük, eski, köklü ve bilgelerin küçümsemediği armağanlar. Bunlar beş maddedir. Canlıya zarar vermekten kaçınan kişi, sayısız varlığa korkudan, düşmanlıktan ve eziyetten uzak bir hayat armağan eder; karşılığında kendisi de korkudan, düşmanlıktan ve eziyetten uzak bir hayatın payını alır. Öbür dört madde için de aynı cümle tekrarlanır.

Bu çerçeve maddeleri tersinden okutur. Beş madde bir kişinin kendine koyduğu sınırlar değil, çevresindeki herkese verdiği bir güvencedir: bu kişinin yanında canın, malın, bağların ve sözün güvende.

Sekiz madde ve on eylem

Sekiz madde, ev sahibi uygulayıcıların belirli gözlem günlerinde, yani uposatha günlerinde üstlendiği genişletilmiş listedir. Üçüncü madde sertleşir: cinsel yanlış davranıştan değil, cinsel etkinlikten bütünüyle kaçınılır. Üç madde eklenir: öğleden sonra yememek, eğlence ve süslenmeden kaçınmak, yüksek ve gösterişli yataklardan kaçınmak. Mantık geçici bir yoğunlaşmadır: bir gün boyunca keşiş hayatının bir parçasını denemek.

On sağlıklı eylem ise önceki derste gördüğün üç kapıya göre düzenlenir. Bedenle üç: öldürmemek, çalmamak, cinsel yanlış davranmamak. Sözle dört: yalan, bölücü, sert ve boş söz söylememek. Zihinle üç: açgözlü olmamak, kötü niyet taşımamak, yanlış görüşe sapmamak.

Aynanın sorusu

Önceki derste eylemin niyet olarak tanımlandığını gördün. Buradan bir sonuç çıkarmak cazip: önemli olan yalnızca niyettir, sonuç değil. Rāhula'nın aynası bu sonucu desteklemez.

Öğretmen, beden, söz ve zihinle yapılacak her eylemin önce, sırasında ve sonra incelenmesini öğütler: bu eylem bana, başkasına ya da ikimize birden zarar verir mi? Zarar vereceği görülürse yapılmamalı, yapılıyorsa bırakılmalıdır. Zararlı olduğu sonradan anlaşılan bir eylem öğretmene ya da bilge bir arkadaşa açılmalı ve bundan sonrası için kişi kendini korumalıdır.

Ölçüt açıkça sonuçtur ve üç zamanda sorulur. Niyet eylemin ağırlığını belirler, ama sonucu tartmak da sorumluluğun parçasıdır. İkisini karşı karşıya koymak metni yanlış okumak olur.

İki koruyucu duygu ve sıralama

Metinler iki iç duyguyu "dünyayı koruyan iki parlak nitelik" diye anar: hiri, yanlış olandan kendi gözünde utanma; ve ottappa, yanlışın sonuçlarından ve başkalarının gözünden çekinme. Aṅguttara Nikāya'daki bir söyleme göre bu ikisi olmasaydı insanlar anneyi, teyzeyi, öğretmenin eşini ayırt etmez ve toplum bir hayvan sürüsüne dönerdi. Etik burada bireysel bir arınmadan önce toplumsal düzenin koşulu olarak sunulur. Buradaki utanç, kendine düşmanlık da değildir; o, sonraki derslerde göreceğin çerçevede zaten sağlıksız sayılır.

Metinlerde bir sıralama da vardır: verme (dāna), ahlaki disiplin (sīla) ve zihin geliştirme (bhāvanā). Sistem kademelidir; zihin eğitimi bu zeminin üstüne kurulur.

Kaynaklardan okuma

Geçim ve savaş

Sekiz bileşenli yolun doğru geçim bileşenini görmüştün. Aṅguttara Nikāya bir ev sahibi uygulayıcının kaçınması gereken beş ticareti sayar: silah, canlı varlık, et, sarhoş edici ve zehir ticareti. Liste açıktır. Modern uygulaması ise açık değildir: silah üreten bir şirkette muhasebeci olmak listede mi? Metin bunu söylemez; genişletme bir yorumdur ve metnin söylediği şeymiş gibi sunulamaz.

Savaşçı Yodhājīva öğretmene gelir: eski öğretmenlerden duydum ki savaşta çabalarken öldürülen savaşçı, savaşta ölenlerin tanrıları arasında yeniden doğar; sen ne dersin? Öğretmen iki kez cevap vermekten kaçınır. Üçüncüsünde konuşur: o savaşçının zihni "bu varlıklar öldürülsün, yok edilsin" düşüncesiyle zaten alçalmış ve yanlış yöne çevrilmiştir; öldürülürse iyi bir yere değil, acı dolu bir yere doğar. Yodhājīva ağlamaya başlar ve açıklar: bu cevaba ağlamıyorum; o eski öğretmenler tarafından bunca zaman aldatıldığıma ağlıyorum.

Cevabın merkezinde yine niyet var: sonucu belirleyen, öldürme niyetiyle biçimlenmiş zihindir. Aynı zamanda metinlerde krallar, ordular ve savaşlar vardır; öğreti bu dünyanın içinde konuşur ve devlet şiddetini ortadan kaldırma iddiası taşımaz. Sonraki tarihte bu gerilim farklı biçimlerde çözüldü ve bazı bağlamlarda savaş meşrulaştırıldı; "Budizm tarih boyunca hep barışçıl oldu" cümlesi olgusal olarak yanlıştır.

Et, cinsellik ve sarhoş ediciler

Et, en çok yanlış bilinen konudur. Majjhima Nikāya'da hekim Jīvaka'ya verilen cevaba göre keşiş, kendisi için öldürüldüğünü görmediği, duymadığı ve bundan şüphelenmediği eti kabul edebilir. Devadatta'nın beş isteğini okuduğun derste, balık ve et yemeyi herkese yasaklama önerisinin reddedildiğini görmüştün. Erken metinlerde vejetaryenlik zorunlu değildir. Sonraki dönemde Laṅkāvatāra Sūtrası gibi bazı Mahāyāna metinleri et yemeyi açıkça kınadı ve altıncı yüzyılın başında Çin'de Liang hanedanından İmparator Wu keşişler için et yasağını yaydı. "Budistler et yemez" cümlesi bazı gelenekler için doğru, bazıları için yanlıştır.

Üçüncü madde "cinsel yanlış davranış" der. Majjhima Nikāya'daki bir açıklama bunu, annesinin, babasının ya da akrabalarının koruması altındaki, evli, yasanın koruduğu ya da nişanlı kadınlarla ilişki olarak tarif eder. Ölçüt, verilen zarar ve çiğnenen bağdır; ama liste dönemin aile ve koruma düzeniyle ve erkeğin bakış açısıyla kurulmuştur. Erken metinlerde bugünkü anlamda bir cinsel yönelim kategorisi de yoktur; bu yüzden "metin şunu söylüyor" biçimindeki bir aktarım iki yönde de yanıltıcı olur.

Beşinci maddenin gerekçesi formülün kendisinde yazılıdır: sarhoş edici içkiler pamāda'nın, yani dikkatsizliğin zeminidir. Gerekçe töresel değil, işlevseldir: dikkat, zihin eğitiminin aracıdır ve dikkat bulanınca öbür dört maddeyi çiğnemek kolaylaşır. Sigāla'ya verilen öğüt içkinin altı zararını sayar: servet kaybı, kavga, hastalık, kötü ün, utanç verici davranış ve bilgeliğin zayıflaması.

Bebeğin ağzındaki çakıl

Söz, on eylem içinde en kalabalık kapıydı. Metinler ona bir ölçüt de verir.

Prens Abhaya, öğretmeni zor bir soruyla sıkıştırmak ister: uyanmış olan başkalarının hoşuna gitmeyecek bir söz söyler mi? Kucağında küçük bir bebek vardır. Öğretmen sorar: bu çocuk ağzına bir çubuk ya da çakıl taşı alsa ne yaparsın? Çıkarırım, der Abhaya; hemen çıkaramazsam başını tutar, parmağımla, kanatmak pahasına da olsa çıkarırım, çünkü ona şefkat duyuyorum. Öğretmen de böyle konuşur: doğru olmayanı ve yararsız olanı söylemez. Doğru ve yararlı olanı, hoşa gitse de gitmese de, zamanını bilerek söyler.

Üç ölçüt bir aradadır: doğru mu, yararlı mı, zamanı mı? Sistem sürekli hoş konuşmayı değil, sorumlu konuşmayı ister. Bugün bazı yorumcular bu ölçütü çevrimiçi iletişime uyarlıyor: paylaşım, yorum ve iletme de aynı üç sorudan geçirilebilir. Bu modern bir uyarlamadır, ama dayandığı yapı sağlamdır.

Usta katmanı

Bu sistem, modern etik terimleriyle ne yalnızca sonuçlara bakan ne de yalnızca niyete bakan bir kutuya sığar. Niyet eylemin ağırlığını belirler, ama sonucu incelemek de zorunludur. Tek bir kutuya koymak, dışarıdan bir çerçeve dayatmak olur.

Maddeler kademeli ve bağlamsaldır. Beş madde ev sahibi için, sekiz madde belirli günler için, keşiş kuralları ise apayrı bir düzendir. Tek bir "Budist etiği" listesi çıkarmak, iki yaşam biçimi arasındaki ayrımı siler. Metinlerdeki toplumsal çerçeve de dönemin çerçevesidir: aile, mülkiyet ve statü düzeni maddelerin açıklamalarına girer. Bunu görmezden gelmek metni idealleştirmek, bugünün normu saymak ise onu zamanından koparmaktır.

Bir sınırı da açıkça koymak gerekir: bu ders hangi cinsel, beslenme ya da siyasal konumun doğru olduğunu söylemez. Söylediği şudur: hangi konum hangi metne yaslanıyor, hangi dönemde ortaya çıktı ve hangi gelenekte bağlayıcı.

Yaygın hatalar

Uygulama

Kilit özet

1. Maddeler emir değil, birinci tekil şahısla üstlenilen eğitim maddeleridir; AN 8.39'a göre her biri sayısız varlığa verilen bir güvenlik armağanıdır.
2. Beş madde ev sahibi için, sekiz madde uposatha günlerinin geçici yoğunlaşması için; on eylem ise beden, söz ve zihin kapılarına göre düzenlenir.
3. MN 61'deki ayna öğüdüne göre eylemin sonuçları önce, sırasında ve sonra incelenir; niyet ağırlığı belirler ama sorumluluğu kaldırmaz.
4. Sınır vakalarda tek cevap yoktur: SN 42.3 savaşta öldürmeyi yüceltmeyi reddeder, erken metinler eti yasaklamaz, sonraki bazı gelenekler yasaklar.
5. MN 58'e göre doğru söz üç ölçütten geçer: doğruluk, yarar ve zamanlama.

Ayna ne işe yarar? Bakıp görmeye.

Sonraki derse köprü

Zemin kuruldu: verme ve ahlaki disiplin. Sıralamanın üçüncü basamağı, zihin geliştirme, sonraki dersin konusu. Orada zihin eğitiminin teknik haritasına gireceksin: engeller, yetiler, uyanışın ögeleri, dikkatin dört alanı ve yoğunlaşma aşamaları. Bu listelerin neden bu kadar çok olduğunu ve aralarındaki bağı soracaksın. Bir de bugünün uygulama dünyasında en çok karıştırılan çiftle karşılaşacaksın: dinginleştirme ve içgörü. İkisi ayrı yollar mı, aynı yolun iki yüzü mü?