Karma ve yeniden doğuş

Açılış sahnesi

Rājagaha'da, Bambu Korusu'nda. Moḷiyasīvaka adında bir gezgin çileci öğretmene gelir ve kafasını kurcalayan bir soruyu sorar. Bazı çileciler ve brahmanlar şöyle diyor: insanın hissettiği her şey, hoş olsun, acı olsun, ikisi de olmasın, geçmişte yaptıklarının sonucudur. Sen buna ne dersin?

Cevap bir liste olarak gelir. Sīvaka, bazı duyumlar safradan doğar. Bazıları balgamdan, bazıları rüzgârdan, bazıları bunların birleşiminden. Bazıları mevsim değişiminden, bazıları dikkatsiz davranıştan, bazıları dışarıdan gelen bir saldırıdan doğar. Ve bazıları da eylemin olgunlaşmasından.

Sonra öğretmen neden böyle düşündüğünü söyler. Bunu insan kendi deneyiminden bilebilir ve dünya da bunu doğru kabul eder. "Her şey geçmişte yapılanın sonucudur" diyenler hem kendi bildiklerini hem de dünyanın doğru kabul ettiğini aşıyorlar. Bu yüzden yanılıyorlar. Sīvaka cevaptan memnun kalır ve izleyici olur.

Bu sahne çoğu okuru şaşırtır, çünkü "karma" denince akla ilk gelen şey tam da Sīvaka'nın sorduğu görüştür: başına gelen her şeyi hak etmişsindir. Bu ders o görüşün neden reddedildiğini ve karmanın metinlerde gerçekte ne olduğunu açıyor.

Bu derste ne olacak

Önce kavramın merkezindeki tanımı göreceksin: eylem, niyettir. Sonra sonucun nasıl olgunlaştığına ve bir tuz tanesi benzetmesine bakacaksın. Ardından Sīvaka'ya verilen cevabın arkasındaki ahlaki gerekçeyi ve metinlerin kendi içindeki gerilimi göreceksin. Sonra en zor soruya geleceksin: kalıcı bir öz yoksa, bir hayattan öbürüne ne sürüyor? En sonda kozmolojik unsurlarla ve metnin kendisinin sahneye koyduğu bir şüpheciyle yüzleşeceksin.

Sıfır noktası

Bir alışkanlığı düşün. Diyelim ki her gece geç yatıyorsun. Bir gece geç yattığında ertesi gün yorgun olursun; bu doğrudan sonuçtur. Ama bir şey daha olur ve o daha önemlidir: bir eğilim güçlenir. Bir sonraki gece geç yatmak biraz daha kolaylaşır ve üç ay sonra elinde yalnızca yorgunluk değil, bir yatkınlık, bir varsayılan davranış vardır.

O yatkınlık nerede duruyor? Bir dosyada ya da bir kasada değil. Beş küme dersinde "kişi" dediğin şeyin nasıl söküldüğünü görmüştün; yatkınlık o akışın kendi biçimlenmesidir, akışın dışında bir yerde saklanmaz.

Benzetmenin kırıldığı yer açık. Alışkanlıkta mekanizma gözlemlenebilir ve izlenebilir. Metinlerdeki iddia ise ölümü de aşan bir sürekliliği kapsar ve orası gözlemin dışındadır. Benzetme mekanizmanın bir kısmını anlatır, kapsamını anlatmaz.

Mekanizma

Eylem niyettir

Kamma sözcüğü "eylem" demektir. Ama Aṅguttara Nikāya'daki bir söylemde öğretmen bir tanım verir ve bu tanım her şeyi belirler: niyete eylem diyorum; niyet edince insan beden, söz ve zihin yoluyla eyler. Pāli'de niyet cetanā'dır.

Bu tanım bir dönüm noktasıdır. Śramaṇa hareketlerinin dünyasını anlatan derste gördüğün gibi, kurban geleneğinde eylem esas olarak törenin kendisiydi, Jain çerçevede ise bedensel edim ağır basıyordu. Burada ağırlık iç yönelime kayıyor. Upāli'nin ikna olduğu tartışmanın konusu tam olarak buydu: Nātaputta'nın öğrencileri bedensel eylemi en ağır sayıyordu, Gotama zihinsel olanı.

Sonucu da açık. Aynı dışsal davranış, arkasındaki yönelime göre farklı ağırlık taşır; kasıtsız bir zarar ile kasıtlı bir zarar aynı kategoride değildir. Düşünce de bir eylemdir, ama bir yönelim taşıdığı ölçüde.

Tohum ve meyve

Eylemin sonucu için metinler vipāka sözcüğünü kullanır: olgunlaşma. Benzetme tarımdan gelir: eylem tohum, sonuç meyve. Bu benzetme üç şey taşır. Sonuç hemen gelmez; toprak, su ve mevsim gibi koşullara bağlıdır; ve meyve tohuma benzemez, yani sonuç eylemin birebir kopyası değildir.

Öğretmen, "insan bir eylemi nasıl yaparsa sonucunu da aynen öyle yaşar" diyen birinin yanıldığını söyler; öyle olsaydı arınma yolu anlamsızlaşırdı. Aynı küçük kötü eylem, bir kişiyi ağır bir sonuca götürürken, bedenini, erdemini, zihnini ve bilgeliğini geliştirmiş bir başkası onu burada ve hafifçe yaşar. Benzetme şudur: küçük bir bardak suya atılan tuz tanesi suyu içilmez yapar. Aynı tuz tanesi Ganj ırmağına atılırsa suyun tadı değişmez.

Bu benzetme kavramı bir muhasebe olmaktan çıkarıyor. Sonucun ağırlığını yalnızca eylem belirlemiyor; eylemin düştüğü bütün hayat da belirliyor. Aṅguttara Nikāya başka bir yerde eylem sonuçlarının ayrıntısını, üzerine düşünmeye çalışanı sıkıntıya sokacak dört düşünülemez konudan biri sayar. Yani metinler eylem-sonuç ilişkisinin kesinlikle var olduğunu, ama tek tek izlenemeyecek kadar karmaşık olduğunu birlikte söyler.

Her şey karma değil

Şimdi açılıştaki cevaba dön ve ona yakından bak.

Moḷiyasīvaka'ya verilen cevap duyumların sekiz kaynağını sayar: safra, balgam, rüzgâr, bu üçünün birleşimi, mevsim değişimi, dikkatsiz davranış, dışarıdan gelen saldırı ve eylemin olgunlaşması. Gerekçe iki ölçüte dayanır: insanın kendi deneyimiyle bildiği ve dünyanın doğru kabul ettiği. Her şeyi geçmiş eyleme bağlayan görüş ikisini de aşar.

Listenin ilk dört kalemi dönemin hekimliğinin diliyle konuşur: safra, balgam ve rüzgâr bedenin temel dengeleri sayılırdı. Yani öğretmen, hastalığın açıklamasını hekime bırakıyor ve geçmiş eylemi sekiz kalemden yalnızca birine yerleştiriyor. Başka bir söylem bir adım daha ileri gider. Üç görüşü birlikte reddeder: her şeyin geçmiş eylemden, her şeyin bir tanrının yaratmasından ya da her şeyin nedensiz olarak geldiğini söyleyen görüşler. Gerekçe ahlakidir: her şey geçmişte belirlenmişse, şimdi ne yapılması ne de yapılmaması gerektiğine dair bir istek ve çaba kalmaz.

Bunun pratik ağırlığı büyük. "Her şey karma" görüşü mağduru sorumlu tutan bir yapı üretir: hasta olan hastalığını, yoksul olan yoksulluğunu hak etmiş olur. Sīvaka'ya verilen cevap bu yapıyı öğretinin kendi içinden keser.

Ama dürüst olmak gerekiyor: metinler geçmiş eylemin rolünü küçümsemez. Majjhima Nikāya'nın 135. söyleminde genç brahman Subha, neden kimi insanın kısa kimisinin uzun yaşadığını, kimi hasta kimi sağlıklı, kimi yoksul kimi varlıklı olduğunu sorar ve cevap eylemdir: varlıklar eylemlerinin sahibi ve mirasçısıdır. İki söylem birlikte okununca konum netleşir. Eylem gerçek bir koşuldur, ama tek koşul değildir.

Ne sürüyor?

Şimdi en teknik soruya geliyorsun. Üç işaret dersinde kalıcı bir öz reddedildi, beş küme dersinde bileşenler tek tek elendi ve Sāti'nin "aynı bilinç akıp gider" görüşü düzeltildi. Öyleyse bir hayattan öbürüne ne sürüyor? Metinlerin cevabı bir "şey" göstermez; bir süreç sürekliliği tarif eder. Sonraki bir metin bunu hatırlanacak bir benzetmeyle anlatır.

Kral Milinda sorar: yeniden doğan nedir? Nāgasena cevap verir: ad ve biçim. Aynı ad ve biçim mi? Hayır; ama bu ad ve biçimle eylemler yapılır ve o eylemlerle başka bir ad ve biçim doğar. Kral itiraz eder: öyleyse yeni doğan, öncekinin kötü eylemlerinden kurtulmuş olmaz mı? Nāgasena bir benzetme yapar: biri başkasının bahçesinden mango çalar. Yakalanınca "benim aldığım mangolar onun diktikleri değildi" der. Yine de suçludur, çünkü çaldığı mangolar dikilenlere bağlı olarak var olmuştur.

Aynı kitabın başka bir yerinde Nāgasena, yeniden doğanın ne aynı ne başka olduğunu söyler ve sütün yoğurda, yoğurdun tereyağına, tereyağının sadeyağa dönüşmesini örnek verir: hiçbiri öbürü değildir ama hiçbiri öbürü olmadan var olmaz. Bu, bağımlı ortaya çıkış dersinde gördüğün iki ucun reddinin bir uygulamasıdır: kalıcı öz de reddedilir, kopukluk da. Ölüm ile sonraki doğum arasında bir ara varoluş olup olmadığı ise erken okulları ayırdı; kimi okullar böyle bir ara hâli kabul etti, Theravāda reddetti.

Liyakat ve paylaşımı

Metinlerde ve yaşayan pratikte yaygın bir kavram var: puñña, yararlı eylemlerin biriktirdiği olumlu güç. Ve bir pratik var: bu birikimi başkalarıyla, özellikle ölmüş yakınlarla paylaşmak. Burada bir gerilim görülüyor. Eylem niyetse ve sonuç o niyeti taşıyan sürece bağlıysa, birikim nasıl başkasına geçer?

Aṅguttara Nikāya'da brahman Jāṇussoṇi tam olarak bunu sorar: ölmüş yakınlar için yapılan bağışlar onlara ulaşır mı? Cevap koşulludur: ancak belirli bir varoluş alanına düşmüş olanlara ulaşır. Gelenek sonradan başka açıklamalar da geliştirdi: aktarılan bir madde değildir; alıcının o iyiliğe sevinmesi kendi olumlu eylemi olur. Açıklamalar tam örtüşmez ve bu, öğreti ile pratik arasındaki gerilimin bir başka örneğidir.

Kaynaklardan okuma

Metnin sahneye koyduğu şüpheci

Modern okur için en zor kısım kozmolojik unsurlar: cehennemler, hayvan alanı, aç hayaletler, insanlar ve tanrılar. Majjhima Nikāya bu beş varış yerini sayar ve eylem-sonuç ilişkisini bu alanlar arasındaki geçişlerle birlikte anlatır. İlginç olan, metinlerin bu dünya görüşüne itiraz eden birini de kaydetmiş olmasıdır.

Setavyā kentinin reisi Pāyāsi, ne öbür dünyanın, ne kendiliğinden doğan varlıkların, ne de iyi ve kötü eylemin meyvesinin olduğuna inanır. Keşiş Kumāra Kassapa'ya kanıtlarını sayar. Ölmek üzere olan dostlarına öbür dünyaya varırlarsa gelip haber vermelerini söylemiş, kimse gelmemiş. Bir mahkûmu diri diri bir küpe kapatıp ölünce açtırmış ve çıkan bir can görmemiş. Bir mahkûmu yaşarken ve öldükten sonra tarttırmış, ölüsü daha ağır gelmiş. Kumāra Kassapa her deneye bir benzetmeyle cevap verir; örneğin gün boyu ısıtılmış bir demir topun soğuk olandan daha hafif olduğunu söyler.

Bu söylem bize iki şey gösteriyor. Birincisi, yeniden doğuş fikri o dönemde de tartışmasız değildi; Śramaṇa dünyasını anlatan derste gördüğün Ajita da ölümle her şeyin dağıldığını söylüyordu. İkincisi, metin şüpheciyi karikatüre çevirmez; deneylerini ayrıntısıyla kaydeder. Bugünkü bir okur Pāyāsi'nin deneylerini de Kassapa'nın benzetmelerini de kendi ölçütleriyle tartabilir. Ama metnin amacı bir deney raporu değil, bir tartışma sahnesidir ve metin şüpheciyi sonunda ikna olmuş gösterir.

Kozmolojiyi okumanın yolu

Bu içerikle karşılaşan modern okurun önünde iki kolay çıkış var ve ikisi de yanıltıcı. Birincisi görmezden gelmek: yalnızca psikolojik okunabilir kısımları aktarıp kozmolojiyi atlamak. Bu, metnin ne dediğini değiştirir. İkincisi modern bir çerçeveye çevirmek: "aslında bunlar zihin hâllerini anlatıyor" demek. Bu okuma savunulabilir bir yorumdur, ama metnin kendi çerçevesiymiş gibi sunulduğunda bir yorum ile bir olgu birbirine karışır.

Daha sağlam yol, ilk dersteki beş bilgi türü ayrımını uygulamaktır. Metnin ne dediğini eksiksiz aktar. Geleneğin onu nasıl yorumladığını ayrıca söyle. Modern sembolik okumaları ayrıca söyle. Ve bu iddiaların tarihsel ya da deneysel yöntemle sınanamayacağını açıkça belirt. Kālāmalara verilen öğüdün sonunda metinlerin kendisi de böyle bir tutuma yer açar: öbür dünya varsa iyi yaşamış olan güvendedir, yoksa da bu hayatta sıkıntısız yaşamıştır.

Usta katmanı

Jain çerçeveyle karşılaştırma bu dersin inceliğini gösterir. Süpürgesiyle yürüyen Jain rahibeyi hatırla: o çerçevede eylem, ruha yapışan ince bir madde gibi ele alınır ve dikkatsizlikle verilen, niyet edilmemiş zarar da hesaba girer. Burada ise niyet merkezdedir. Aynı sözcük, iki gelenekte iki farklı mekanizma anlatır.

Niyet vurgusu kendi zorluğunu da doğurur. Eylemin ağırlığını niyet belirliyorsa, sonucun kendisi neden dışsal bir olay olarak gelir: bir hastalık, bir kaza, bir doğum yeri? Niyet ile dışsal sonuç arasındaki bağ nasıl kurulur? Bu soru sonraki çözümleme geleneğinde uzun uzun tartışıldı ve erken metinler onu açık bırakır.

Kavramın kötüye kullanımı da gerçektir. Toplumsal eşitsizliği geçmiş eylemle açıklamak, doğuma dayalı ayrımları meşrulaştırmak için kullanılabildi. Metinlerdeki belirlenimcilik reddi ve insanın değerini doğumla değil eylemle ölçen söylemler bu kullanıma karşı bir dayanak sunar; ama tarih boyunca kullanım yine de oldu. Bugün gündelik dilde dolaşan "karma", yani hak edilen kozmik ceza, metinlerdekiyle üç noktada ayrılır: metinlerde ilişki otomatik değildir, tek açıklayıcı değildir ve bir yargıç ya da hüküm yoktur.

Yaygın hatalar

Uygulama

Kilit özet

1. Eylem niyet olarak tanımlanır; ağırlık dışsal edimden iç yönelime kayar ve aynı davranış farklı yönelimlerle farklı ağırlık taşır.
2. Sonuç gecikmeli, koşula bağlı ve dönüşümlüdür; AN 3.100'deki tuz tanesi benzetmesine göre aynı eylemin ağırlığını eylemin düştüğü hayat da belirler.
3. SN 36.21'de yaşanan her şeyi geçmiş eyleme bağlayan görüş reddedilir; eylem gerçek bir koşuldur ama tek koşul değildir.
4. Bir hayattan öbürüne süren şey bir taşıyıcı değil, ne aynı ne başka olan koşullanmış bir süreçtir.
5. Kozmolojik unsurlar metnin dediği olarak eksiksiz aktarılır, gelenek ve modern okumalardan ayrılır ve sınanamaz oldukları açıkça söylenir.

Bunu insan kendi deneyiminden bilebilir.

Sonraki derse köprü

Zincirin ileri yönünü ve onu süren eylemi gördün. Ters yönünü, yani zincir kesildiğinde ne olduğunu henüz açmadın. Sonraki derste öğretinin hedefine geliyorsun: nibbāna. Sözcüğün kök anlamı bir sönmeyi anlatır, ama neyin söndüğü ve sönenin nereye gittiği sorusu öğretinin en çok yanlış anlaşılan noktasıdır. Uyanmış birinin ölümden sonra var olup olmadığı sorusuna verilen cevabın neden bir kaçamak olmadığını da orada göreceksin.