Bağımlı ortaya çıkış

Açılış sahnesi

Kuzey Hindistan'da, Kuruların ülkesinde, Kammāsadhamma adlı bir kasaba. Ānanda öğretmenine gelir, selamlar, bir kenara oturur ve içtenlikle konuşur: ne şaşırtıcı, efendim. Bu bağımlı ortaya çıkış öğretisi ne kadar derin ve ne kadar derin görünüyor. Ama bana apaçık geliyor.

Cevap sert gelir. Öyle deme, Ānanda, öyle deme. Bu bağımlı ortaya çıkış derindir ve derin görünür. Bu öğretiyi anlamadığı ve kavrayamadığı için bu insanlık düğümlenmiş bir ip yumağına, birbirine dolanmış saz ve kamışa dönmüştür ve dolaşıp durduğu çemberden çıkamaz. Ānanda, geleneğe göre öğretmeninin konuşmalarını en çok duymuş ve aklında tutmuş keşiştir. Uyarının ona yapılması bu yüzden anlamlıdır: en çok duyduğun şeyi anladığını sanmak en kolay şeydir.

Sonra öğretmen anlatmaya başlar, ama beklenmedik bir yerden. Zincirin başından değil, sonundan başlar. Yaşlanmanın ve ölümün belirli bir koşulu var mı diye sorulursa, var demek gerekir. Neye bağlı? Doğuma. Doğum neye bağlı? Oluşa. Ve soru adım adım geriye doğru ilerler.

Dīgha Nikāya'nın on beşinci söylemi bu sahneyle açılır. Bu ders, Ānanda'nın apaçık sandığı o öğretiyle ilgili: erken metinlerin belki de en merkezî ve kesinlikle en çok tartışılan şeması.

Bu derste ne olacak

Önce temel formülü açacaksın ve dört satırında neyin bulunmadığını göreceksin. Sonra on iki halkalı diziyi kuracaksın ve önceki derste izlediğin zincirin onun neresinde durduğunu göreceksin. Ardından Ānanda'ya anlatılan söylemin şaşırtıcı bir özelliğini fark edeceksin: orada zincir on iki halkalı değil. Sonra en tartışmalı soruya geleceksin: bu şema kaç hayatı anlatıyor? En sonda zincirin kesildiği yerleri ve beklenmedik bir biçimde kurtuluşa doğru uzayan bir diziyi göreceksin.

Sıfır noktası

Bir trafik sıkışıklığı düşün. Yolda tek bir kaza yok, yol çalışması yok, kırmızı ışık yok. Yine de araçlar duruyor. Sıkışıklığa ne sebep oldu? Tek bir aracı gösteremezsin. Yoğunluk bir eşiği aşmış, biri frene biraz sert basmış, arkadaki daha sert basmış ve dalga geriye doğru yayılmış. Sıkışıklık her birine bağlı ama hiçbirinin eseri değil.

Bir de şunu düşün: sıkışıklık yavaşlattıkça yoğunluk artıyor, yoğunluk arttıkça sıkışıklık büyüyor. İki şey birbirini besliyor. Sonra bir noktada yoğunluk düşüyor ve sıkışıklık dağılıyor. Nereye gitti? Hiçbir yere. Zaten bir yerde duran bir şey değildi; koşulların bir arada olma hâliydi.

Benzetmenin kırıldığı yer önemli. Sıkışıklıkta bütün koşullar aynı anda ve aynı yerde. Zincirde ise bazı halkalar bir sıra taşıyor gibi görünür: doğum, yaşlanmadan önce gelir. O sıranın nasıl okunacağı, dersin en tartışmalı sorusunun kaynağıdır.

Mekanizma

Dört satır

Metinlerde zincirin özü dört satırlık bir formüldür. Bu varken şu vardır. Bunun doğmasıyla şu doğar. Bu yokken şu yoktur. Bunun kesilmesiyle şu kesilir.

Şimdi dur ve formülde ne olmadığına bak. Bir yaratıcı yok, bir ilk başlangıç yok, bir amaç yok, altta duran bir töz yok. Bir fail bile yok: formül kişisiz ve edilgen kurulmuş. Önceki derste deneyim zincirinin ilk adımlarının da böyle, kişisiz anlatıldığını görmüştün; burada o dil en saf hâline ulaşıyor.

İlk iki satır bir betimlemedir: bağlı olan, bağlandığı şeyle birlikte var olur. Son iki satır ise bir programdır: bağ kesilebilir. Formül yalnızca ilk iki satırdan oluşsaydı, dünya hakkında karamsar bir tespit olurdu. Son iki satırla birlikte bir çıkış yolunun mantığı oluyor.

Metinler bu ilişkiye idappaccayatā adını da verir: "buna bağlılık". Bir söylemde öğretmen, uyanmış olanlar dünyaya gelse de gelmese de bu düzenin yerinde durduğunu söyler; uyanmış olan onu yaratmaz, keşfeder ve açıklar. Uyanış gecesini anlatan derste okuduğun eski kent benzetmesi de aynı şeyi söylüyordu: bulunan şey icat değil, unutulmuş bir yoldu.

On iki halka

Standartlaşmış hâliyle zincir on iki halkadır. İlk üçü şunlardır: bilgisizlik (avijjā), yani dört başlığın ve işleyişin görülmemesi; oluşumlar (saṅkhārā), yani biçimlendiren iradî etkinlikler; ve bilinç (viññāṇa). Beş küme dersinde oluşumları dördüncü küme, bilinci beşinci küme olarak tanımıştın.

Sonra dördüncü halka gelir, ad ve biçim (nāmarūpa): zihinsel ve bedensel olanın birlikte anılması. Beşinci halka altı alandır (saḷāyatana). Ardından temas (phassa), duyum tonu (vedanā) ve susama (taṇhā) gelir. Önceki dersin bütün konusu, yani altı kapı, temas, duyum tonu ve susama, burada beşinci ile sekizinci halkalar arasında duruyor.

Son dört halka şunlardır: tutunma (upādāna), oluş (bhava), doğum (jāti) ve yaşlanma ve ölüm (jarāmaraṇa). Sonuncusuna metinler bir kuyruk ekler: üzüntü, feryat, acı, keder ve çaresizlik. Böylece bütün bu acı yığını ortaya çıkar, der formül; ve ters yönde, bilgisizliğin kalıntısız sönmesiyle oluşumlar kesilir ve zincir halka halka söner.

Dört başlıkla ilişki de burada açığa çıkıyor. Birinci başlık zincirin son halkasıdır, ikinci başlık sekizinci halkadır, üçüncü başlık zincirin ters yönüdür, dördüncü başlık ise kesmenin yöntemidir. Dört başlık bir özet, zincir onun ayrıntısıdır. Bu seviyenin ilk dersinde dört başlığın susamayı tek neden gibi gösterdiğini okumuştun; zincirde susama halkalardan yalnızca biri ve kendisi de koşullanmış.

Kesme noktaları

Zincir nerede kesilir? İki yer öne çıkar. Birincisi, önceki derste gördüğün aralıktır: duyum tonu ile susama arasındaki geçiş. Temas olur, duyum tonu doğar; bunlar iradeyle durdurulamaz. Ama duyum tonu fark edildiğinde susamaya kendiliğinden dönüşmek zorunda değildir.

İkincisi daha derindedir: bilgisizlik. İşleyiş görüldüğünde zincirin ilk halkası zayıflar ve bütün dizi gevşer. Yani iki müdahale vardır: biri anlık ve pratik, öbürü yapısal ve kavrayışa dayalı. Sekiz bileşenli yol ikisini birden çalıştırır: dikkat bileşeni birinciyi, görüş bileşeni ikinciyi. Majjhima Nikāya'nın yirmi sekizinci söyleminde Sāriputta'nın öğretmenin sözü olarak aktardığı cümle bu yüzden bu kadar iddialıdır: bağımlı ortaya çıkışı gören öğretiyi görür, öğretiyi gören bağımlı ortaya çıkışı görür.

Kaynaklardan okuma

Ānanda'ya anlatılan zincir

Açılıştaki söyleme geri dön, çünkü orada şaşırtıcı bir şey var.

Öğretmen zinciri yaşlanma ve ölümden geriye doğru sayar: doğum, oluş, tutunma, susama, duyum tonu, temas, ad ve biçim, bilinç. Sonra bilinçte durur ve yönü çevirir: bilinç ad ve biçime bağlıdır, ad ve biçim de bilince. Aynı söylem, bilinç ana rahmine inmeseydi ad ve biçimin orada biçimlenip biçimlenemeyeceğini sorar; Ānanda'nın cevabı hayırdır.

Bu söylemde bilgisizlik yok, oluşumlar yok, altı alan da yok; temas doğrudan ad ve biçime bağlanıyor. En uzun ve en ayrıntılı anlatımlardan biri on iki halkalı değil. Uyanış gecesinin eski kent anlatımında da dizi bilince varınca durur: bilinç ad ve biçimden geri döner, daha öteye gitmez.

Bu gözlem, biyografi bölümünde uyguladığın katman dikkatinin öğreti alanına taşınmasıdır: sistematik hâl, çoğu zaman sonraki bir düzenlemenin ürünüdür.

Birbirine dayanan iki demet

Bilinç ile ad ve biçim arasındaki karşılıklılık başka bir söylemde unutulmaz bir benzetmeyle anlatılır.

Mahākoṭṭhita, Sāriputta'ya sorar: yaşlanma ve ölüm kişinin kendisi tarafından mı yapılır, başkası tarafından mı, ikisi tarafından mı, yoksa hiçbir neden olmadan mı ortaya çıkar? Sāriputta dördünü de reddeder ve koşulu gösterir. Bilinç ile ad ve biçime gelince bir benzetme yapar: birbirine yaslanmış iki saz demeti. Biri çekilirse öbürü düşer.

Bu benzetme tek yönlü nedensellik fikrini doğrudan kırar. Demetlerden hiçbiri öbürünü "yapmıyor"; ikisi birbirine dayanarak ayakta duruyor. Dört seçeneğin reddi de önemli: kendinden yapılmış demek kalıcı bir faili, başkasından yapılmış demek dış bir yaratıcıyı, nedensiz demek rastlantıyı varsayar. Formül üçünü de dışarıda bırakıyor. Kaccānagotta'ya verilen öğüt aynı konumu başka sözcüklerle kurar: her şey vardır demek bir uç, hiçbir şey yoktur demek öbür uçtur; öğreti ortadan, koşullanma yoluyla konuşur.

Kaç hayat?

Şimdi en tartışmalı soruya geliyorsun. Zincir kaç hayatı anlatıyor?

Beşinci yüzyıl Pāli yorum geleneğinde standartlaşan okuma, on iki halkayı üç hayata dağıtır: ilk iki halka geçmiş hayata, ortadakiler bu hayata, son ikisi gelecek hayata. Vasubandhu zincirin birkaç ayrı biçimde okunabileceğini kaydeder ve tek bir anda işleyen bir okumayı da tanır. Yirminci yüzyılda Taylandlı keşiş Buddhadāsa gibi kimi yorumcular ise zincirin gündelik deneyimde işlediğini ve "doğum" halkasının bir "ben" duygusunun doğuşu olduğunu savundu.

Üç hayat okumasının dayanağı güçlü: "doğum" ve "yaşlanma ve ölüm" doğal olarak biyolojik okunur ve Ānanda'ya anlatılan söylem ana rahmine inen bilinçten açıkça söz eder. Tek an okumasının dayanağı da güçlü: önceki dersteki kısa zincir tam olarak böyle işler ve biyolojik bir doğum gerektirmez. Üçüncü bir konum ikisini birleştirir: aynı yapı hem bir hayat döngüsünü hem de bir anlık süreci tarif eder, çünkü metinler zinciri farklı bağlamlarda farklı vurgularla kullanır. Bu sorunun metinden kesin bir cevabı yok; en az şeyi dışarıda bırakan konum, kullanım çeşitliliğini kabul eden üçüncüsü gibi görünüyor.

Kurtuluşa doğru uzayan zincir

Son olarak az bilinen bir söyleme bak.

Söylem zinciri her zamanki gibi bilgisizlikten acıya kadar kurar. Ama acıda durmaz. Acı, güvenin yakın koşuludur; güven sevincin, sevinç coşkunun, coşku dinginliğin, dinginlik mutluluğun, mutluluk da toplanmışlığın yakın koşuludur. Oradan şeyleri oldukları gibi bilmeye, bıkkınlığa, tutkudan çözülmeye, özgürleşmeye ve tükenişin bilgisine uzanır. Benzetme bir dağ yağmurudur: tepeye düşen su yarıkları, gölcükleri, gölleri, ırmakları ve sonunda okyanusu doldurur.

Bu söylem koşullanmanın yalnızca acıyı değil, kurtuluşu da taşıyabildiğini gösteriyor. Acı zincirin sonu olmak zorunda değil; doğru koşullarda başka bir dizinin ilk halkası olabilir.

Usta katmanı

Paṭicca-samuppāda terimi iki parçadır: "dayanarak" ve "birlikte ortaya çıkış". Türkçede "bağımlı ortaya çıkış", "koşullu doğuş" ya da "karşılıklı bağımlı ortaya çıkış" diye verilir ve her karşılık bir vurgu seçer. "Bağımlı" tek yönlü bir askıyı çağrıştırabilir; "karşılıklı" ise saz demetlerinin simetrisini öne çıkarır ama her halkanın iki yönlü olduğunu ima eder ki metinler bunu söylemez.

Sonraki Budist felsefenin büyük tartışmaları buradan çıkar. Hiçbir şey tek başına ortaya çıkmıyorsa, gerçekten var olan nedir? Birkaç yüzyıl sonra Nāgārjuna bağımlı ortaya çıkışı boşlukla özdeşleştirecek ve Kaccānagotta'ya verilen öğüdü kendi yorumunun dayanağı yapacaktır. Bu yol, ileriki seviyelerde açılıyor.

Pratik bir not da var: bu şemayı ezberlemek zor ve gerekli de değil. Üç halkayı iyi tanımak, on ikisini ezberlemekten daha çok iş görür: duyum tonu, susama ve tutunma.

Yaygın hatalar

Uygulama

Kilit özet

1. Temel formül yalnızca koşullanma kurar: yaratıcı, ilk başlangıç, amaç ve töz yoktur; son iki satır bağın kesilebilir olduğunu söyler.
2. On iki halkalı dizide altı alan, temas, duyum tonu ve susama beşinci ile sekizinci halkalardır; dört başlık zincirin özeti, zincir de dört başlığın ayrıntısıdır.
3. DN 15'te zincir dokuz halkadır ve bilinç ile ad ve biçimde karşılıklı döner; on iki halkalı hâl bir standarttır ama tek biçim değildir.
4. Zincirin kaç hayatı kapsadığı tartışmalıdır: üç hayat, tek an ve ikisini birleştiren okuma metinsel dayanak gösterir.
5. Zincirin iki kesme noktası vardır, duyum tonu ile susama arasındaki aralık ve bilgisizlik; SN 12.23 ise koşullanmanın kurtuluşa doğru da uzayabildiğini gösterir.

Biri çekilirse öbürü düşer.

Sonraki derse köprü

Zinciri kurdun ama iki halkasını açmadın: oluşumlar ve oluş. İkisinin merkezinde tek bir kavram duruyor: eylem ve onun olgunlaşan sonucu. Sonraki derste eylemin metinlerde neyle tanımlandığını, sonucun nasıl olgunlaştığını ve kalıcı bir öz yokken bir hayattan öbürüne neyin sürdüğünü soracaksın. Yaşanan her şeyi geçmiş eylemlere bağlayan görüşün metinlerin kendi içinden neden reddedildiğini de göreceksin. Bir de modern okur için en zor kısım var: kozmolojik unsurlar. Onlara bakarken ilk derslerde öğrendiğin bilgi türleri ayrımı yeniden gerekecek.