Cevaplanmamış sorular

Açılış sahnesi

Kosala kralı Pasenadi Sāketa'dan Sāvatthī'ye giderken yolda, Toraṇavatthu adlı bir yerde bir gece konaklar. Canı sıkılır ve adamlarından birine, konuşabileceği bir çileci ya da brahman bulmasını söyler. Adam bütün kasabayı dolaşır ve yalnızca bir kişi bulur: rahibe Khemā. Onu krala bilge, yetkin, akıllı, çok okumuş ve konuşması parlak biri olarak anlatır. Kral gider, selamlar ve sorar: uyanmış olan ölümden sonra var mıdır?

Bu, öğretmen tarafından açıklanmamıştır, der Khemā. Öyleyse yok mudur? Bu da açıklanmamıştır. Hem var hem yok mudur? Ne var ne yok mudur? Her seferinde aynı cevap gelir. Kral şaşırır: neden açıklanmamıştır? Khemā bir soruyla karşılık verir: efendim, Ganj'ın kumlarını sayabilecek bir muhasebeciniz, bir hesap ustanız var mı? Okyanustaki suyu ölçebilecek biri? Hayır, der kral; okyanus derindir, ölçülemez, dibine erişilemez. Uyanmış olan da öyledir, der Khemā: onu tarif etmeye yarayan biçim, duyum, algı, oluşumlar ve bilinç terk edilmiştir.

Bir süre sonra kral öğretmenin yanına gider ve aynı dört soruyu ona da sorar. Öğretmen aynı cevabı verir: aynı sessizlik, aynı Ganj kumu, aynı okyanus. Kral hayretle konuşur: öğretmenin ve öğrencisinin sözleri hem anlamda hem ifadede nasıl da örtüşüyor; en önemli noktada birbirinden hiç ayrılmıyor.

Saṃyutta Nikāya'nın 44.1 numaralı söylemi bu sahneyi anlatır. Bu, seviyenin son dersi ve bir sessizlik üzerine: bazı sorular sorulur ve bilinçli olarak cevapsız bırakılır.

Bu derste ne olacak

Önce cevapsız bırakılan soruların listesini ve bu listenin neden seçilmiş bir liste olduğunu göreceksin. Sonra metinlerin soruları cevaplamanın dört ayrı yolunu nasıl sınıflandırdığına bakacaksın. Ardından zehirli ok benzetmesini yeniden, bu kez yakından okuyacaksın. Sonra sessizliğin üç yorumunu tartacaksın. En sonda bir avuç yaprakla seviyeyi kapatacaksın: bir öğretinin kendi sınırını söylemesi.

Sıfır noktası

Bir binada yangın çıktı ve içeridesin. Aklına sorular geliyor: yangın nasıl başladı, kim sorumlu, bina yönetmeliğe uygun muydu, sigorta öder mi? Soruların hepsi meşru. Hepsinin cevabı önemli ve bir gün hepsi sorulmalı. Ama şu anda değil. Şu anda tek bir soru var: çıkış nerede?

Benzetmenin sınırına dikkat et, çünkü dersin asıl sorusu orada. Yangın örneğinde sorular ertelenir, reddedilmez; yangından sonra hepsi sorulacaktır. Metinlerdeki sessizlik de böyle bir erteleme mi? Yoksa daha güçlü bir şey mi, yani soruların yapısal olarak cevaplanamaz olduğu bir iddia mı? Khemā'nın okyanusu ikinci ihtimali düşündürüyor; yangın ise birinciyi.

Mekanizma

Seçilmiş bir sessizlik

Metinler cevapsız bırakılan soruları sayar. Dünya ebedî midir, değil midir? Sonlu mudur, sonsuz mudur? Can ile beden aynı mıdır, ayrı mıdır? Uyanmış olan ölümden sonra var mıdır, yok mudur, hem var hem yok mudur, ne var ne yok mudur? Pāli'de bu sorulara avyākata denir: "açıklanmamış", "beyan edilmemiş".

Terimin kendisi yönlendiricidir. "Yanlış soru" ya da "yasak soru" denmez; "açıklanmamış" denir. Bu ifade iki ihtimali de açık bırakır: bir cevap vardır ama verilmemiştir, ya da soru bir cevabı kaldırmayacak biçimde kurulmuştur. Üç yorumun doğduğu yer tam olarak bu belirsizliktir.

Listenin bileşimine de bak: kozmoloji, can ile bedenin ilişkisi ve ölüm sonrası. Bir gözlem daha önemli: metinlerde başka birçok zor soru ayrıntılı biçimde cevaplanır. Koşullanma, benlik, zihnin işleyişi, eylemin sonucu; bu seviyenin bütün dersleri o cevaplardan oluştu. Yani sessizlik genel değil, seçilmiştir. Üç işaret dersinde Vacchagotta'nın karşısındaki sessizliği, nirvāṇa dersinde de sönen ateşin yönünü görmüştün; ikisi de bu listenin parçasıydı.

Soruları cevaplamanın dört yolu

Metinler, bir soruyu bir kenara koymayı bir kaçamak olarak değil, tanımlı bir cevap biçimi olarak görür.

Söylem dört tür soru ayırır. Bazı sorular kesin bir cevapla, doğrudan cevaplanır. Bazıları ayrım yapılarak cevaplanır: "hangi anlamda sorduğuna bağlı" denir ve soru parçalara ayrılır. Bazılarına bir karşı soruyla cevap verilir. Bazıları ise bir kenara konur. Söylem, dört yolu da bilen kişiyi soruları ustalıkla karşılayan kişi olarak anar.

Bu sınıflandırma sessizliğin yerini değiştirir. Cevapsız bırakmak, cevap vermenin dört meşru biçiminden biridir. Khemā'nın yaptığı da sadece susmak değildir: kralın sorusuna bir karşı soruyla, Ganj'ın kumlarıyla cevap verir. Bu seviyenin derslerinde bu dört biçimi defalarca gördün: Sīvaka'ya ayrıştırarak, Vaccha'ya karşı soruyla, dört yüce gerçeğe kesin bir dille cevap verildi.

Zehirli oku yeniden okumak

Öğretmen olarak Buda dersinde Māluṅkyaputta'nın ültimatomunu ve zehirli oku görmüştün. Oka bir kez daha, bu kez yakından bak, çünkü benzetme sık sık kısaltılır. Oku çıkarmadan önce kimin attığını, soyunu, boyunu, yayın ve kirişin cinsini öğrenmek isteyen adamın soruları saçma değildir. Bir cinayet soruşturmasında hepsi sorulur ve hepsinin bir cevabı vardır. Benzetmenin gücü tam da buradadır: sorular meşru, zamanlama yanlıştır.

Söylemin sonu da çoğu zaman atlanır. Öğretmen Māluṅkyaputta'ya neyi açıklamadığını ve neden açıklamadığını söyledikten sonra neyi açıkladığını da söyler: acıyı, kaynağını, sona ermesini ve oraya giden yolu. Gerekçe aynıdır: bunlar yararlıdır, arınma yaşamının temeline aittir ve özgürleşmeye götürür. Metinlerdeki ölçüt bu nedenle açıktır: bir sorunun cevabı acının sona ermesine katkı sağlıyor mu?

Kaynaklardan okuma

Rahibenin okyanusu

Açılıştaki sahne, cevapsız soruların en dikkat çekici kaydıdır, çünkü cevabı veren öğretmen değil bir öğrencidir.

Rahibe Khemā, kralın dört sorusunun dördüne de "açıklanmamıştır" der ve gerekçesini bir karşı soruyla verir: Ganj'ın kumları sayılabilir mi, okyanusun suyu ölçülebilir mi? Uyanmış olanı tarif etmeye yarayan beş küme terk edildiği için o da okyanus gibi derin ve ölçülemezdir. Kral daha sonra aynı soruları öğretmene sorar ve sözcüğü sözcüğüne aynı cevabı alır.

Söylemin iki katmanı var. Birincisi öğretiyle ilgili: sessizliğin gerekçesi burada felsefidir; sorular, tarif edilebilecek bir şeyin varlığını varsayar. İkincisi aktarımla ilgili: bir rahibe, öğretmeninin cevabını onun kullandığı sözcüklerle verebiliyor. Başlıca öğrencileri tanıdığın derste Khemā'nın bilgelikte en önde sayıldığını görmüştün; burada o bilgeliğin nasıl bir şey olduğu görünüyor.

Alay edilen gezgin

Sessizliğin bedelini de metinler kaydeder, çünkü o dönemin tartışma dünyasında bu sorular merkezdeydi.

Gezgin Poṭṭhapāda cevapsız soruları tek tek sorar ve her birine aynı cevabı alır: bu açıklanmamıştır, çünkü yararlı değildir, öğretiyle ilgili değildir, özgürleşmeye götürmez. Öğretmen gidince öbür gezginler Poṭṭhapāda'yla alay eder: Gotama ne dediyse onayladın, oysa hiçbir şeyi açıklamadı. Poṭṭhapāda şöyle cevap verir: dünyanın ebedî olup olmadığını ben de bilmiyorum; ama Gotama gerçek, doğru ve sağlam bir yol öğretiyor.

Bu sahne sessizliğin dışarıdan nasıl göründüğünü gösteriyor: bir zayıflık, bir kaçamak. Poṭṭhapāda'nın cevabı ise bir öncelik bildirimidir. Burada bir karşılaştırma da gerekiyor. Śramaṇa öğretmenlerini tanıdığın derste Sañjaya'nın hiçbir soruya kesin bir cevap vermediğini görmüştün. Buradaki tutum ondan farklıdır: sessizlik gerekçelendirilir, sınırı çizilir ve listenin dışındaki sorulara kesin cevaplar verilir.

Üç yorum

Sessizliğin gerekçesi üzerine üç okuma öne sürülür ve üçü de metinlere dayanır. Birinci okuma pragmatiktir: sorular meşru ama yararsızdır; zehirli oktaki gerekçe doğrudan budur. Zayıf yanı şu: sorular yalnızca yararsızsa, dört seçeneğin hepsi neden "uygun düşmez" diye reddediliyor? Yararsız bir soruya "bu konuya girmiyorum" demek yeterdi.

İkinci okuma pedagojiktir: cevap, soranın yanlış anlayacağı bir biçimde olurdu. Vacchagotta'nın sessizliğinden sonra Ānanda'ya verilen açıklama böyledir: "benlik vardır" ya da "yoktur" demek, onu iki yanlış görüşten birine iterdi. Zayıf yanı şu: bazı pasajlarda soruyu soran kişi ileri düzeyde bir uygulayıcıdır ve yine cevap verilmez.

Üçüncü okuma felsefidir: sorular yanlış kurulmuştur. Bir ön kabul taşırlar ve o ön kabul geçersizdir; nirvāṇa dersinde sönen ateşin hangi yöne gittiği sorusu bu yüzden reddedilmişti. Zayıf yanı şu: sorun yalnızca kuruluşsa, zehirli oktaki zamanlama vurgusu gereksiz olurdu. Belki de üç yorum birbirini dışlamıyor; farklı bağlamlarda farklı gerekçeler öne çıkıyor olabilir.

Bir avuç yaprak

Seviye, bir ormanda kapanıyor.

Kosambī yakınında, bir siṃsapā korusunda öğretmen eline birkaç yaprak alır ve keşişlere sorar: hangisi daha çok, elimdeki bu yapraklar mı, yoksa koruda başımızın üstündekiler mi? Elinizdekiler az, der keşişler, koruda olanlar çok. Öğretmen devam eder: doğrudan bilip de size öğretmediklerim de böyle çoktur. Neden öğretmedim? Çünkü yararlı değildirler ve özgürleşmeye götürmezler. Öğrettiğim ise şudur: bu acıdır, bu acının kaynağıdır, bu sona ermesidir, bu oraya giden yoldur.

Bu pasaj sessizliği bir kapsam bildirimine dönüştürür. Öğreti her şeyi kapsadığını iddia etmez ve kapsamadığını da açıkça söyler. Bir sistemin kendi sınırını ilan etmesi, ilk dersteki bilgi türleri ayrımının en eski örneklerinden biridir: neyi bildiğini, neyi söylediğini ve neyi bilerek söylemediğini ayırmak.

Usta katmanı

Bu sessizlik bir agnostisizm değildir. Agnostisizm "bilinemez" der. Metinlerdeki tutum daha karmaşıktır: bazı pasajlarda zamanlama, bazılarında katkı, bazılarında sorunun kuruluşu gerekçe gösterilir. Modern bir etiketi bu tutuma yapıştırmak, onu kendi dönemindeki konumundan koparmak olur.

Sonraki gelenekler bu sessizliğin üstünü doldurdu. Abhidharma sistemleri, Madhyamaka ve Yogācāra, hepsi ayrıntılı metafizik çözümlemeler geliştirdi. Bu bir sapma mı, yoksa meşru bir açılım mı? Sonraki seviyeler bu soruyla uğraşacak. Buradaki not şu: sessizlik korunmadı ve korunmamasının gerekçeleri de metinsel dayanaklara yaslandı.

Bir uyarı da gerekiyor: bu tutum kötüye kullanılabilir. "Soru sorma, uygula" biçiminde okunduğunda, meşru eleştirileri susturmanın aracı hâline gelir. Metinlerdeki gerekçe bu değildir: bir kenara konan belirli bir listedir ve gerekçesi açıkça söylenir. Poṭṭhapāda da soru sormayı bırakmadı; neden cevap alamadığını anladı.

Yaygın hatalar

Uygulama

Kilit özet

1. Sessizlik seçilmiş bir sessizliktir: metinlerde birçok metafizik soru cevaplanır, avyākata listesi ayrı tutulur.
2. AN 4.42 soruları dört yolla karşılar ve bir kenara koymak bunlardan biridir; sessizlik bir kaçamak değil, tanımlı bir cevap biçimidir.
3. Zehirli ok benzetmesindeki sorular saçma değildir, zamanlaması yanlıştır; ölçüt, cevabın acının sona ermesine katkı sağlayıp sağlamadığıdır.
4. Sessizliğin pragmatik, pedagojik ve felsefi yorumları farklı pasajlara yaslanır ve birbirini dışlamıyor olabilir.
5. SN 56.31'deki siṃsapā yaprakları sessizliği bir kapsam bildirimine dönüştürür: öğreti kapsamadığını da söyler.

Elimdeki yapraklar az, korudakiler çok.

Sonraki derse köprü

Seviye 4 burada kapanıyor. Erken öğretinin haritası tamamlandı: dört gerçek, yol, üç işaret, beş küme, altı duyu alanı, bağımlı ortaya çıkış, eylem, nibbāna, etik, zihin eğitimi, duygular, aşamalar ve sessizlik. Bu seviye boyunca defalarca "metinler şöyle der" dedin. Sonraki seviyede bir adım geri çekileceksin ve o metinlerin kendisine bakacaksın: nasıl derlendiler, nasıl aktarıldılar, hangi ölçütle "Buda sözü" sayıldılar ve ne zaman yazıya geçtiler. Kralın öğretmen ile öğrencinin aynı sözcükleri kullanmasına şaşırdığını hatırla; o şaşkınlığın arkasındaki şeyi orada göreceksin.