Ölümden sonraki Buda imgesi

Açılış sahnesi

Bilge bir hekimin çok sayıda çocuğu vardır. Bir gün hekim uzaktayken çocuklar yanlışlıkla zehir içer. Hekim döndüğünde bazıları kıvranmaktadır. Hekim hemen bir ilaç hazırlar. Aklı başında olan çocuklar ilacı içip iyileşir. Ama zehrin aklını karıştırdığı çocuklar ilacı reddeder: tadı kötü, içmeyiz.

Hekim bir çare düşünür. İlacı bırakır ve yeniden yolculuğa çıkar. Yoldan bir haberci gönderir: babanız öldü. Çocuklar sarsılır. Artık kendilerine bakacak kimse kalmamıştır. Bu sarsıntıyla akılları başlarına gelir, bırakılan ilacı hatırlar ve içerler. İyileştiklerini duyan hekim geri döner. Hiç ölmemiştir.

Bu benzetme, Buda'nın ölümünden yüzyıllar sonra yazılan Lotus Sūtrası'nın on altıncı bölümünde yer alıyor ve iddiası çarpıcı: Kusinārā'daki ölüm gerçek bir ölüm değildi. Uyanmış olan ölçülemeyecek kadar uzun zamandan beri uyanıktı ve ölçülemeyecek kadar uzun yaşar. İnsanlar onu her zaman yanlarında sanıp tembelleşmesin diye ölmüş gibi göründü.

Bir önceki derste seksen yaşında, kayışlarla ayakta duran eski bir araba gibi bedenini anlatan bir adam ölmüştü. Bu derste aynı figürün ölümünden sonra geçirdiği dönüşümü izleyeceksin ve bir soru soracaksın: her dönem neden kendi Buda'sını üretiyor?

Bu derste ne olacak

Önce ölümden hemen sonraki kurumsal adımı ve daha o gün ortaya çıkan bir çeşitliliği göreceksin. Sonra sanatta figürün neden uzun süre insan biçiminde gösterilmediği tartışmasına bakacaksın. Ardından öğretisel dönüşümü izleyeceksin: insan öğretmenden dünyaüstü bir varlığa, oradan ölümü bile bir gösteri olan sonsuz bir figüre. En sonda modern dönemin ürettiği portrelere ve bir yöntem sorusuna geleceksin.

Sıfır noktası

Bir fotoğraf düşün. Tek bir kare. Şimdi o fotoğrafı yüz yıl boyunca farklı insanlar çoğaltıyor. Biri karanlık çıktığı için biraz açıyor, bir başkası kenarını kesiyor, üçüncüsü rengini düzeltiyor, dördüncüsü bir ayrıntıyı öne çıkarıyor. Yüz yıl sonra elimizde yüzlerce kopya var ve hiçbiri öbürünün aynısı değil.

Hangisi "gerçek" fotoğraf? Soru yanlış kurulmuş. Doğru soru şu: her kopyayı çoğaltan kişi ne yapmaya çalışıyordu? Bir kopyanın nasıl değiştirildiğine bakarsan, onu değiştirenin neyi önemsediğini görürsün.

Benzetmenin kırıldığı yer şu: fotoğrafta bir orijinal vardır ve ilkece bulunabilir. Burada ise "orijinal katman" da bir çıkarımdır. Karşılaştırılan şey kopyalar ile orijinal değil, kopyalar ile daha erken kopyalardır.

Mekanizma

Daha ilk günden iki ses

Öğretmenin ölümünden kısa süre sonra Rājagaha'da ilk meclis toplanır ve öğreti ile kurallar birlikte okunup düzene konur. "Küçük kurallar" sorusu burada gündeme gelir; hangilerinin küçük sayılacağını kimse bilmediği için hiçbiri kaldırılmaz.

Ama Vinaya'nın Cullavagga bölümü bu anlatının sonuna küçük ve çok dikkat çekici bir ayrıntı ekler. Meclis bittikten sonra Purāṇa adında bir keşiş, beş yüz keşişle birlikte Rājagaha'ya gelir. Ona meclisin kararı anlatılır ve bu okumayı kabul etmesi istenir. Purāṇa şöyle der: öğreti ve disiplin güzel okunmuş, ama ben onları öğretmenin ağzından nasıl duyduysam, nasıl aldıysam öyle hatırlayacağım.

Bu cümle, alımlama tarihinin daha ilk gün başladığını gösteriyor. Ortak bir okuma yapılıyor, ama herkes o okumaya katılmıyor. Kurucusu olmayan bir topluluk, daha ilk ayda, hatırlamanın birden fazla olabileceğiyle yüzleşiyor.

Tasvir edilmeyen figür

Erken dönem sanatında dikkat çekici bir durum var. Bharhut ve Sanchi'nin taş kabartmalarında uyanmış olanın hayatından sahneler anlatılır, ama figürün kendisi insan biçiminde gösterilmez. Onun yerinde boş bir taht, bir çift ayak izi, bir ağaç, bir çark ya da sahibi olmayan bir şemsiye durur. İnsan biçimli tasvirler ancak milattan sonraki ilk yüzyıllarda, Gandhāra ve Mathurā'da yaygınlaşır.

Yirminci yüzyılın başından beri bu durum bir tasvir yasağıyla açıklanıyordu. Huntington, bu sahnelerin çoğunun öğretmenin kendisini değil, onun ölümünden sonra kutsal yerlerde yapılan tapınma sahnelerini gösterdiğini savunarak yasak kuramına itiraz etti. Dehejia ise simgelerin çok anlamlı olduğunu, aynı sahnede hem öğretmenin varlığını hem de bir hac yerini gösterebileceğini ileri sürdü.

Tartışma açıktır. Eski yorumun zayıf noktası şu: böyle bir yasağı koyan bir metin yok ve elimizdeki tek şey imgenin yokluğu. Kanıtın yokluğu, yokluğun kanıtı değildir. Bir yokluk üzerine kurulmuş bütün bir yorum geleneği ve sonra o yorumun sorgulanması: bu, sessizliği okumanın en öğretici örneklerinden biri.

İnsan öğretmenden dünyaüstü varlığa

Erken metinlerdeki öğretmen yaşlanan, hastalanan ve ölen biridir. Ama ölümünden sonraki birkaç yüzyıl içinde bazı okullarda bu tablo değişir.

Mahāvastu'ya göre uyanmış olanların her şeyi dünyaüstüdür. Yıkanırlar, ama bedenlerinde kir yoktur; yemek yerler, ama açlık onları etkilemez; hasta gibi görünürler, ama hastalık onlara dokunmaz. Bütün bunları yalnızca dünyaya uyum göstermek için yaparlar.

Bu okulun adı bile tezini taşıyor: Lokottaravāda, "dünyaüstücülük". Erken metinlerde gerçek bir hastalık ve gerçek bir ağrı olarak anlatılan şey, burada bir uyum gösterisine dönüşüyor. Lotus Sūtrası ise bir adım daha ileri gidiyor: ölümün kendisi bile bir öğretim hamlesidir.

Sonraki dönemde bu düşünce sistemli bir öğretiye dönüşür: bir uyanmış olanın birden çok "bedeni" vardır. Görünen fiziksel beden, bir üst düzeyde deneyimlenen beden ve öğretiyle, gerçekliğin kendisiyle özdeş olan beden.

Bu dönüşüm neden oldu? Birkaç etken birlikte çalışıyor. Öğreti evrensel bir işleyişi anlatıyorsa, onu keşfeden figür de tek bir tarihsel kişi olmanın ötesinde bir anlam taşımalıydı. Ölmüş bir öğretmenle ilişki kurma ihtiyacı, onun bir biçimde hâlâ var olmasını gerektiriyordu. Ve coğrafi yayılma, her yeni kültürle yeni bir uyarlama doğurdu.

Kaynaklardan okuma

Viktorya döneminin Buda'sı

On dokuzuncu yüzyılda tersine bir hareket başladı.

İngiliz gazeteci ve şair Edwin Arnold, Buda'nın hayatını uzun bir şiir olarak anlattı. Şiir İngiltere'de ve Amerika'da çok sayıda baskı yaptı ve Batılı okurların büyük bir kısmı Buda'yı ilk kez bu şiirden tanıdı.

Arnold'un Buda'sı merhametli, soylu, neredeyse bir Viktorya centilmeni gibi bir kahramandı. Aynı yıllarda Pāli metinlerini yayımlamak ve İngilizceye çevirmek için Pāli Text Society kuruldu ve erken metinlere dönen araştırmacılar olağanüstü unsurlardan arındırılmış bir portre çizdi: akılcı, deneyci, metafiziği reddeden bir düşünür. Bu da bir kurgudur. Erken metinlerde de olağanüstü unsurlar vardır; uyanış gecesinin ilk iki bilgisi, geçmiş yaşamları hatırlamak ve varlıkların yeniden doğuşunu görmek, modern okura zor gelen içerikler taşır.

Modern dönem başka portreler de üretti: toplumsal eşitliği savunan bir reformcu, bir psikolog, bir ulusal simge, bir yaşam koçu. Hepsi modern uyarlamalardır. Bu bir değersizlik damgası değil, bir konum bildirimidir. Ama bu portreler tarihsel bir yeniden kurgu olarak sunulduğunda, farklı türden iddialar birbirine karışır.

Her dönem neden kendi Buda'sını üretiyor?

Cevap basit ve önemli: çünkü her dönem farklı sorular soruyor. Erken topluluk "bu yol nasıl izlenir?" diye soruyordu ve cevap bir öğretmen portresi üretti. Sonraki dönemler "ölmüş bir öğretmenle nasıl ilişki kurulur, öğretinin evrenselliği nasıl temellendirilir?" diye sordu ve cevap dünyaüstü bir portre üretti. Modern dönem "bu gelenek akılcı bir çerçeveyle uyumlu mu?" diye sordu ve cevap akılcı bir portre üretti.

Usta katmanı

"Asıl Buda" arayışının kendisi modern bir projedir. Erken metinleri esas alıp sonrakileri eleyerek bir çekirdek çıkarma girişimi değerli sonuçlar üretti, ama kendi varsayımları vardı ve o varsayımlar da tarihseldi. Modern akılcı portre de bir alımlama ürünüdür; dışarıdan bakan tarafsız bir konum değildir.

Alımlama tarihinin en verimli yanı şudur: bir portre, onu üreten dönem hakkında birinci elden bir kaynaktır. Lotus Sūtrası'nın hekim benzetmesi, onu yazan topluluğun öğretmensiz kalma kaygısı hakkında; Arnold'un şiiri, Viktorya dönemi okurunun ahlaki beklentileri hakkında bilgi verir. "Bu portre yanlış" demek yerine "bu portre şu soruya cevap veriyor" demek, hem daha doğru hem daha bilgilendiricidir.

Bir de doktrin ile pratik arasındaki gerilim var. Öğretiye göre son sönme gerçekleşmişti; öyleyse kalıntı anıtlarında kime saygı gösteriliyordu? Gelenek bu soruyu farklı biçimlerde cevapladı, ama pratikte hac ve adak bir bağ kurma biçimi olarak işledi. Metinden okunan din ile yaşanan din her zaman aynı değildir.

Yaygın hatalar

Uygulama

Kilit özet

1. İlk meclisten hemen sonra Purāṇa'nın "öğretmenden nasıl duyduysam öyle hatırlayacağım" sözü, hatırlamanın daha ilk gün çoğul olduğunu gösterir.
2. Erken sanatta figürün insan biçiminde gösterilmemesi bir yasağı kanıtlamaz; Huntington ile Dehejia arasındaki tartışma açıktır.
3. Mahāvastu'da uyanmış olanın yemesi, yıkanması ve hastalanması yalnızca dünyaya uyumdur; Lotus Sūtrası'nda ölüm bile bir öğretim hamlesidir.
4. İnsan öğretmenden dünyaüstü figüre dönüşüm bir bozulma değil; öğretisel baskı, pratik ihtiyaç ve coğrafi yayılmanın birlikte ürünüdür.
5. Arnold'un 1879 tarihli şiiri ve modern akılcı portre de alımlama ürünleridir; her portre, onu üreten dönemin sorusuna verilmiş bir cevaptır.

Her portre bir soruya cevaptır. Soruyu bilmeden portreyi değerlendirmek mümkün değildir.

Sonraki derse köprü

Bu seviye boyunca sürekli metinlere başvurdun: erken söylemler, manastır kuralları, şiir derlemeleri, derlenmiş biyografiler, edebî destanlar. Şimdi elinde bir soru var: bütün bunları nereden okuyacağım?

Sonraki ders bir okuma listesi değil, bir kaynak dosyası olacak. Bu hayatı çalışmak isteyen birinin eline alacağı metinleri tek tek tanıtacak ve her biri için üç şey söyleyecek: hangi katmanda duruyor, ne veriyor ve neyi vermiyor.