Aileyle yeniden karşılaşma

Açılış sahnesi

Kapilavatthu. Küçük bir çocuk, sarı giysili bir keşişin peşinden yürüyor. Keşiş, çocuğun doğduğu gece evden ayrılmış olan babası. Çocuğu annesi göndermiş: "Bak, o senin baban. Git, ondan mirasını iste."

Çocuk babasının önüne gelir, ona bakar ve ağzından şu cümle çıkar: "Gölgen ne hoş, keşiş." Sonra babası yemeğini bitirip kalkınca peşine düşer ve yol boyunca tekrarlar: "Mirasımı ver, keşiş. Mirasımı ver."

Sonraki anlatılara göre babası o an düşünür: bu çocuk benden babasının mirasını istiyor: mal, mülk, toprak. Ama o miras sıkıntıyla dolu ve geçici; ona ağacın altında bulduğum mirası vereyim. Vinaya ise yalnızca şunu kaydeder: öğretmen Sāriputta'ya döner ve der ki: "Onu kabul et." Çocuğun adı Rāhula'dır ve o gün topluluğun ilk çocuk üyesi olur.

Bu sahne, manastır kurallarının anlatıldığı Vinaya'da kaydedilmiş. Yıllar önce gece yarısı terk edilmiş bir ev, şimdi bir çocuğun "gölgen ne hoş" cümlesiyle yeniden karşımızda. Bu ders, kurucunun doğduğu yere dönüşünü ve iki aidiyetin, kan bağının ve seçilmiş bir yolun, çarpıştığı yerde neler olduğunu anlatıyor.

Bu derste ne olacak

Önce dönüş sahnesine ve babanın sokakta yaşadığı öfkeye bakacaksın. Sonra Rāhula'nın miras talebini ve ardından gelen kuralı göreceksin. Ardından yarı kardeş Nanda'nın hiç de istekli olmayan katılımını ve onun tuhaf, biraz da komik hikâyesini okuyacaksın. Sonra Sakya gençlerinin bir berberle birlikte katılışına ve kıdem sırası meselesine geçeceksin. En sonda bu sahnelerin hangi katmandan geldiğini ve toplumsal düzen hakkında ne söylediğini soracaksın.

Sıfır noktası

İki tür aidiyet düşün. Birincisi verilmiş olan: doğduğun aile, mensup olduğun grup, taşıdığın soyadı. Seçmedin, sana geldi; yükümlülükleri de sana sorulmadan üstüne bindi. İkincisi seçilmiş olan: girdiğin meslek, katıldığın topluluk, benimsediğin yol. Seçtiğin an bir yükümlülük listesini de kabul ettin.

Çoğu zaman bu ikisi çatışmaz; insanlar ikisini birden taşır. Ama bazen çatışır ve o an bir tercih gerekir.

Benzetmenin kırıldığı yer önemli: modern bir toplumda meslek değiştirmek aileyi genellikle ekonomik olarak sarsmaz. Antik Hindistan'ın geniş hane yapısında ise bir yetişkinin, hele bir varisin ayrılması doğrudan bir ekonomi ve statü meselesiydi.

Mekanizma

Sokaktaki kâse

Sonraki biyografilere göre öğretmen, babasının daveti üzerine keşişleriyle birlikte Kapilavatthu'ya gelir. Ertesi sabah elinde kâsesiyle kentin sokaklarında, ev ev dilenmeye çıkar. Haber saraya ulaşır. Suddhodana öfkeyle sokağa koşar: bizim soyumuzdan hiç kimse dilenmedi, bizi neden utandırıyorsun? Cevap sakindir: senin soyun o soydur; benim soyum ise benden önceki uyanmış olanların soyudur ve onların hepsi dilenerek yaşadı. Gelenek, o an söylendiği anlatılan bir dizeyi Dhammapada'ya yerleştirir: kalk, gevşeme, öğreti yolunda doğru yürü; öğreti yolunda yürüyen bu dünyada da öbür dünyada da mutlu yaşar.

Sahnenin yapısına dikkat et. Gerilim yoksulluk değil, statü. Dilenerek geçinmek o dönemde bir yoksulluk göstergesi değil, bir kategori işaretiydi; veren ile alan bir bağış ilişkisine giriyordu. Ama kendi doğduğu kentte, önde gelen bir ailenin varisinin kapı kapı dolaşması başka bir şey anlatıyordu. Cevap bu yüzden iki soyu birbirinden ayırıyor: kan soyu ve yol soyu. Saç ve giysiyle başlayan kategori değişimi, burada sözle de ilan ediliyor.

Miras ve bir kural

Rāhula'nın annesi, metinde yalnızca "Rāhula'nın annesi" diye anılan kadın, oğlunu babasına mirasını istemeye gönderir. Çocuk, yemeğini bitirip ayrılan öğretmenin peşinden "gölgen ne hoş" ve "mirasımı ver" diyerek yürür. Öğretmen Sāriputta'ya çocuğu topluluğa kabul etmesini söyler.

Sahne bir kelime oyununa dayanıyor: istenen miras ile verilen miras farklı türden. Anlatı talebi hem cevaplıyor hem de cevaplamıyor, çünkü ailenin ekonomik ve statü beklentisi karşılanmıyor. Ailenin bu olaydan ne kadar sarsıldığını, babanın "oğul sevgisi iliğe kadar işler" diye başlayan yakınmasını ve bundan doğan anne baba izni kuralını, büyük ayrılışı anlatan derste görmüştün. O kural bu sahnenin hemen ardından geliyor. Bir kural, kurucunun kendi ailesi üzerinden, onun kendi davranışına bir sınır koyuyor.

Nanda'nın gönülsüz yolculuğu

Aynı ziyarette bir başka aile üyesi daha topluluğa katılır: öğretmenin yarı kardeşi, Mahāpajāpatī'nin oğlu Nanda. Sonraki anlatılara göre Nanda o gün evlenmek üzeredir. Öğretmen elindeki kâseyi Nanda'ya verir ve yürür. Nanda kâseyi geri vermeye cesaret edemez, peşinden gider ve kendini manastırda bulur. Nişanlısının "çabuk dön" diye seslendiği anlatılır.

Nanda keşişlere, kutsal hayattan hoşnut olmadığını, Sakyaların en güzel kızını düşündüğünü ve topluluktan ayrılmak istediğini söyler. Öğretmen onu elinden tutup göksel bir âleme götürür ve orada göksel kızları gösterir. Nişanlısını onlarla karşılaştırmasını ister. Nanda nişanlısının onların yanında sönük kaldığını söyler. Öğretmen, çabalarsa bu kızlara kavuşacağına kefil olur. Öbür keşişler Nanda'nın bir ücret için çalışan biri gibi uğraştığını söyleyip onunla alay eder. Nanda utanır, tek başına çekilir, çabalar ve özgürleşmeye erişir. Sonra öğretmenin yanına gelip onu verdiği sözden kurtarır.

Bu hikâye geleneğin en ilginç öğretim anlatılarından biri. Öğretmen Nanda'nın arzusuyla savaşmaz; onu kullanır. Daha büyük bir arzu gösterir ve yolun sonunda arzunun kendisinin çözüldüğünü bekler. Birkaç yüzyıl sonra Aśvaghoṣa bütün bir destanı, Saundarananda'yı, bu hikâyeye ayıracaktı.

Kaynaklardan okuma

Berberin kıdemi

Kısa süre sonra Sakya ailelerinden bir grup genç topluluğa katılmaya karar verir: Bhaddiya, Anuruddha, Ānanda, Bhagu, Kimbila ve Devadatta. Anuruddha'nın kararı da dikkat çekici bir sahneye bağlanır. Ağabeyi Mahānāma ona evi yönetmenin ne demek olduğunu anlatır: tarlayı sürmek, ekmek, sulamak, ayıklamak, biçmek ve bunu her yıl yeniden yapmak. Anuruddha sorar: bu işler ne zaman biter? Hiç bitmez, der ağabeyi. Anuruddha evden çıkmaya karar verir.

Altı Sakya genci berberleri Upāli ile birlikte yola çıkar. Sınıra varınca süslerini Upāli'ye verip onu geri gönderirler. Upāli yolda düşünür: Sakyalar sert insanlardır, bu süslerle dönersem gençleri öldürdüğümü sanabilirler. Süsleri bir ağaca asar ve gençlerin peşinden gider. Öğretmenin yanına vardıklarında gençler bir istekte bulunur: Sakyalar gururludur; bu berber yıllarca bize hizmet etti; önce onu kabul et ki ona saygı gösterelim ve gururumuz kırılsın.

Bu sahnenin önemini anlamak için bir ayrıntıyı bilmek gerekiyor: topluluk içinde kıdem, kabul tarihine göre belirlenir. Önce kabul edilen daha kıdemlidir ve sonrakiler onu selamlamak, ona yer vermek zorundadır. Gençlerin isteği, eski hiyerarşinin bilinçli olarak tersine çevrilmesi anlamına geliyor. Hikâyenin bir devamı da var: bu berber, Upāli, ileride manastır kurallarının en büyük uzmanı olacak ve öğretmenin ölümünden sonra toplanan ilk mecliste kuralları ezberden okuyan kişi o olacaktır.

Şimdi dikkatli olmak ve iki uçtan da kaçınmak gerekiyor. Birinci uç abartmadır: "Bu, kast sistemini ortadan kaldırdı." Kaldırmadı; bir metinde savunulan görüş ile toplumsal uygulama ayrı şeylerdir ve toplumsal ayrımlar sürdü. İkinci uç küçümsemedir: "Bu yalnızca topluluk içi bir düzenleme, önemi yok." Bu da doğru değil; bir kurumun kendi içinde doğuma dayalı sıralamayı reddetmesi o dönem için önemsiz değildi ve metin bunun bilinçli bir tercih olduğunu gösteriyor. Doğru ifade ikisinin arasındadır: topluluk içinde konum ölçütü değişti; toplumun tamamı için böyle bir değişim ne iddia edildi ne gerçekleşti.

Katman farkları

Bu bölümde katmanlar arasında belirgin bir fark var. Vinaya ve Udāna gibi erken metinlerde sahneler kısa, olay odaklı ve çoğu zaman bir kuralın gerekçesi olarak anlatılır. Nidānakathā gibi sonraki biyografilerde ise duygusal ayrıntı, uzun diyaloglar ve buluşma sahneleri çoğalır. Özellikle Rāhula'nın annesiyle ilgili sahneler sonraki katmanda gelişir: erken metin ona bir ad bile vermezken, sonraki anlatılarda onun sarayda, pencerenin önünde bekleyen, kocasının keşiş kılığında geçişini seyreden bir kadın olarak adı ve iç dünyası vardır.

Usta katmanı

Ailenin topluluğa katılması bir çözüm anlatısıdır ve bu anlatının kendisi incelenmelidir. Büyük ayrılıştaki gerilim, ailenin katılmasıyla anlatı düzeyinde kapanıyor. Ama bu kapanış etik tartışmayı çözmüyor. Bir eleştirmen haklı olarak sorabilir: sonuç iyi olduysa, eylem meşru mu oldu? Bu, sonuçlara göre değerlendirme tartışmasının bir biçimidir ve cevabı kolay değildir.

Kıdem ilkesinin incelikli bir yanı var: doğuma göre değil, ama yine de bir hiyerarşi. Kabul tarihine dayalı sıralama, doğuma dayalı sıralamanın yerine geçiyor. Hiyerarşi kaldırılmıyor, ölçütü değiştiriliyor. Bir kurumun eşitlikçi olduğunu söylemek ile ölçüt değiştirdiğini söylemek farklı iddialardır.

Sakya gençlerinin listesinde dikkat çeken bir ad daha var: Devadatta. Aynı akrabalık ağından gelen bu genç, ileride topluluğun yaşadığı en büyük iç krizin merkezinde olacak. Bir topluluğun tek bir akrabalık grubundan hızla beslenmesi, kendi içinde gerilim riskleri de taşır.

Yaygın hatalar

Uygulama

Kilit özet

1. Rāhula'nın "gölgen ne hoş, keşiş" ve "mirasımı ver" sözleri Vinaya'da kaydedilir; istenen dünyevi miras yerine topluluğa kabul verilir ve ardından anne baba izni kuralı gelir.
2. Suddhodana'nın sokaktaki öfkesi yoksulluktan değil statüden doğar; cevap kan soyu ile yol soyunu birbirinden ayırır.
3. Nanda'nın hikâyesi (Udāna 3.2), öğretmenin öğrencinin arzusuyla savaşmak yerine onu kullandığı bir öğretim anlatısıdır.
4. Sakya gençleri berber Upāli'nin kendilerinden önce kabul edilmesini ister; kıdem kabul tarihine göre kurulur, hiyerarşi kalkmaz ama ölçütü değişir.
5. Ailenin katılması anlatısal bir kapanıştır, etik bir kapanış değil; topluluk içindeki ölçüt değişimi de toplumun tamamında bir değişim anlamına gelmez.

Gölgen ne hoş, keşiş.

Sonraki derse köprü

Rāhula'yı büyüten ve Nanda'nın annesi olan kadın, Mahāpajāpatī Gotamī, şimdi kendisi bir talepte bulunacak: kadınların da evden çıkıp topluluğa katılabilmesi.

Talep üç kez reddedilir. Mahāpajāpatī saçlarını keser, sarı giysiler giyer ve bir grup Sakya kadınıyla birlikte yalınayak yola düşer. Ānanda araya girer ve sonunda bir kabul gelir, ama sekiz ek koşulla. Sonraki derste bu anlatıyı ve etrafındaki yoğun tartışmayı, bugün de süren bir kurumsal meseleyle birlikte ele alacaksın.