Karşılaştırma matrisi

Açılış sahnesi

Chicago, 11 Eylül 1893. Dünya Fuarı'nın bir parçası olarak düzenlenen Dünya Dinler Parlamentosu açılıyor. Salonda binlerce kişi var. Kürsüde, çoğu Amerikalı olan din adamlarının arasında, Hindistan'dan ve Seylan'dan gelmiş birkaç konuşmacı oturuyor.

Biri genç bir Hindu keşiş, Swami Vivekananda. Konuşmasına "Amerika'nın kız ve erkek kardeşleri" diye başladığında salon uzun süre alkışlıyor. Bir başkası Seylan'dan gelen Budist Anagārika Dharmapāla. Bir diğeri, Gujaratlı genç bir Jain avukat, Virchand Gandhi. Aslında davet edilen bir Jain keşişiydi; ama o keşiş yalnızca yürüyerek seyahat ettiği için okyanusu aşamazdı ve yerine Virchand'ı gönderdi.

Bu üç adam aynı bölgeden geliyordu ve üçünün geleneği de aynı kelimeyi kullanıyordu. Ama o kelimeyle aynı şeyi kastetmiyorlardı. Salondaki bir Amerikalı dinleyici "Peki hanginiz haklı?" diye sorabilirdi. Bu ders o sorunun neden yanlış soru olduğunu ve doğru sorunun ne olduğunu gösteriyor.

Bu derste ne olacak

Seviye boyunca kelimeyi Brahmanik metinlerde, destanlarda, Budist, Jain ve Sih geleneklerinde, bir de siyasette izledin. Bu derste hepsini aynı masaya koyacaksın. Altı soru soracaksın: norm nereden geliyor, evrensel mi bağlamsal mı, bir Tanrı'ya bağlı mı, hangi düzeyde çalışıyor, kurtuluşla ilişkisi ne ve görev ile merhamet çatışınca ne oluyor? Sonra tablodan çıkan üç örüntüyü göreceksin. En sonda seviyenin açılış sorusuna döneceksin: bu kelime çevrilebilir mi?

Sıfır noktası

Dört kişiye "iyi bir bıçak nedir?" diye sor. Cerrah ince, keskin ve steril olanı söyler. Aşçı dengeli ve ağır olanı. Marangoz sert çelikten, dayanıklı ağızlı olanı. Dağcı hafif, katlanır ve çok işlevli olanı. Dördü de doğru, ama dördü aynı bıçağı tarif etmiyor.

Burada ortak olan bıçak değil, işlev: kesmek. Her biri kesme işini kendi mesleğine göre tanımlıyor. Bu dersin yöntemi tam olarak bu. "Dharma nedir?" diye sormayacaksın; "bu gelenekte dharma ne iş görüyor?" diye soracaksın.

Benzetmenin kırıldığı yer önemli. Bıçaklarda ortak işlev açıkça belli. Bizim kelimemizde ise ortak işlevin ne olduğu bile tartışmalı ve bu tartışma dersin sonunda karşına çıkacak.

Mekanizma

Birinci soru: norm nereden geliyor?

Brahmanik çerçevede kaynak öncelikle yetkili metin geleneği ve onu yorumlayan öğretmenler zinciridir. Gītā aynı zemini paylaşır ama öğretiyi ilahî bir konuşanın ağzından verir. Budist çerçevede kaynak bir keşiftir: işleyiş zaten vardır, öğretmen onu fark edip anlatır. Jain çerçevede kaynak varlığın kendi doğasıdır, Sih çerçevede ilahî buyruk. Modern kullanımda ise kaynak değişkendir: bir hükümdarın iradesi, bir anayasa ya da bir hareketin yeniden yorumu.

Tabloya bak: beş ayrı kaynak var. Metin geleneği, keşfedilen işleyiş, varlığın doğası, ilahî irade ve siyasal otorite. Bu tek gözlem, kelimeyi tek bir karşılıkla çevirmenin neden imkânsız olduğunu gösteriyor.

İkinci soru: evrensel mi, bağlamsal mı?

Brahmanik çerçeve bu soruya en açık cevabı verir ve cevabı "ikisi birden"dir. Herkesi bağlayan ortak erdemler vardır, bir de toplumsal konuma ve hayat evresine göre değişen kişisel görev. Budist çerçevede işleyiş herkes için aynıdır; yol üzerindeki aşamaya göre uygulama değişir, ama bu doğuma bağlı bir farklılaşma değildir. Jain çerçevede yeminler ortaktır ve değişen yalnızca yoğunluktur: keşiş büyük, ev sahibi küçük yeminleri tutar. Sih çerçevede ise vurgu belirgin biçimde evrenselliktedir ve kast ayrımı açıkça reddedilir.

Üçüncü soru: bir Tanrı'ya bağlı mı?

Sih çerçevede cevap açıkça evettir; düzen ilahî iradedir. Gītā'da da öğreti ilahî bir konuşana bağlanır. Budist çerçevede ise işleyiş bir yaratıcı iradeye bağlanmaz; düzen vardır ama onu koyan bir merci merkezî değildir. Jain çerçevede de bir yaratıcıya dayanma yoktur: kurtuluşa ulaşmış varlıklara saygı başka, bir yaratıcıya bağımlılık başka şeydir.

En şaşırtıcı cevap Brahmanik geleneğin kendi içinden, Mīmāṃsā okulundan gelir.

Sūtra dharma'yı, Veda buyruğuyla belirtilen ve iyiliğe götüren şey olarak tanımlar.

Bu okul normu bir yaratıcının iradesine değil, metnin kendisine dayandırır. Okulun önde gelen yorumcuları bir yaratıcı Tanrı'nın varlığını tartışmaya açmış, ama dharma'nın otoritesini bundan bağımsız tutmuştur. Yani "Brahmanik gelenekte norm Tanrı'dan gelir" genellemesi, geleneğin en titiz ritüel okulunda kırılıyor. Burada bir kavram işe yarıyor.

Dördüncü soru: hangi düzeyde çalışıyor?

Kelime ritüel bir doğruluk mu, ahlaki bir norm mu, varlığın yapısına dair bir kavram mı? Brahmanik çerçevede üçü de var, ama ağırlık ritüel ve normda. Budist çerçevede ağırlık betimleyici tarafta, olgularda ve işleyişte; etik bu betimlemeden türer. Jain çerçevede dağılım en dengelidir, çünkü hareketin ortamı ve bir şeyin doğası gibi varlık bilimsel kullanımlar etikle açıkça bağlıdır. Sih çerçevede ağırlık etik ve pratikte, modern kullanımlarda kimlik ve siyasettedir.

Buradan bir örüntü çıkıyor. Kelime her gelenekte birden fazla düzeyde kullanılabiliyor; farklı olan ağırlık merkezi. Karşılaştırma yaparken doğru soru "hangi düzeyde kullanılıyor?" değil, "hangi düzey baskın?" sorusudur.

Beşinci soru: kurtuluşla ilişkisi ne?

Brahmanik çerçevede toplumsal görev ile kurtuluş arayışı farklı yönlere çekebilir; hayatın dört evresi ve dünyadan çekilen gezgin keşiş bu gerilimin kurumsal biçimleridir. Gītā'nın cevabı gerilimi çözme girişimidir: göreve devam et, ama sonuca bağlanmadan. Budist ve Jain çerçevelerde yol ile hedef arasındaki bağ doğrudandır; uygulama kurtuluşa yönelen sürecin kendisidir ve Jain dilinde kendi doğasına dönmek zaten kurtuluşun tanımıdır. Sih çerçevede ise doğru yaşam ile ilahî olana yakınlık ayrı iki iş değildir.

Altıncı soru: görev ile merhamet çatışırsa?

Bu seviyenin en zor sorusu. Kişisel görevin bir şey söylüyor, evrensel bir ahlaki ilke başka bir şey. Ne olacak? Mahābhārata bu soruyu kendi içinde, çok güzel bir hikâyeyle sorar.

Jājali adında bir brahman o kadar uzun süre kıpırdamadan çile çeker ki, kuşlar saçına yuva yapar, yumurtlar ve yavrular uçup gidene kadar o yerinden oynamaz. Sonunda dharma'ya eriştiğini düşünüp gururlanır. Bir ses ona, Vārāṇasī'de bir tüccar olan Tulādhāra'nın dharma'yı ondan iyi bildiğini söyler. Jājali tüccarı bulur. Tulādhāra ona ezelî dharma'nın bütün canlılara dost olmak ve hiçbir canlıya zarar vermeden, zarar kaçınılmazsa en az zararla geçinmek olduğunu anlatır. Terazisi herkese aynı tartar.

Hikâye iki şeyi birden yapıyor. Birincisi, dharma'yı bilen kişiyi beklenmedik bir yere koyuyor: bir çilecinin değil, pazardaki bir tüccarın ağzına. İkincisi, konuma bağlı görev ile evrensel merhamet arasındaki gerilimde merhametin tarafını tutan bir sesi, geleneğin kendi destanının içine yerleştiriyor. Gītā'nın cevabı göreve devam edip sonuca bağlanmamaktı; Tulādhāra'nın cevabı herkese eşit tartan bir terazi.

Öbür geleneklerin cevapları da farklı. Budist çerçevede soru başka türlü kurulur, çünkü konuma bağlı görev merkezî değildir; zarar vermemek temel bir ilke olarak durur ve niyet belirleyicidir. Jain çerçevede cevap en nettir: zarar vermeme en üstte durur ve yüksek bir gündelik bedel ödenerek uygulanır. Sih çerçevede ise zayıfın korunması öne çıkar ve bu, çekilme yerine sorumluluk almayı gerektirir. Bu cevaplar birbirini yanlışlamıyor. Aynı ikilemin farklı çözümleri ve her biri kendi sisteminin içinde tutarlı.

Kaynaklardan okuma

Tablodan çıkan üç örüntü

Altı soruyu doldurduktan sonra üç şey görünür hâle geliyor. Birincisi, ortak olan kelime değil, bir sorudur: neye göre yaşamalı? Her gelenekte bir "düzen ve ona uygun yaşam" fikri var, ama düzenin kaynağı, kapsamı ve içeriği farklı.

İkincisi, gelenekler rastgele yerlerde ayrılmıyor. Hep aynı üç noktada ayrılıyorlar: bir merci var mı, norm konuma bağlı mı, varlık bilgisi ile etik birbirine bağlı mı? Bu üç soru, karşına yeni bir gelenek çıktığında da işini görecek.

Üçüncüsü, her gelenek kendi zayıf noktasını biliyor. Brahmanik gelenek görev ile merhamet gerilimini Tulādhāra hikâyesinde kendi destanının içinde tartışıyor. Budist gelenek çözümleme birimlerinin gerçekliğini kendi içinden sorguluyor. Jain gelenek bakış açılarının çokluğunu bir yönteme dönüştürüyor. Gelenekler naif değil; itirazların çoğu içeriden de yapılmış.

Çevrilebilir mi?

Şimdi seviyenin açılış sorusuna dönelim ve cevabı iki katmanda verelim. Tek bir karşılıkla çevrilebilir mi? Hayır. Altı kullanımda altı ağırlık merkezi var ve hiçbir Türkçe kelime altısını birden taşımıyor. Bağlam belirtilerek çevrilebilir mi? Evet. "Brahmanik hukuk metinlerinde toplumsal konuma bağlı görev anlamında dharma" çevrilebilir bir ifadedir; uzun, ama doğru.

Sorun çevirinin imkânsızlığı değil, tek kelimelik çevirinin imkânsızlığı. Bu ayrım küçük görünür ama çok şey değiştirir. Bir terimin "çevrilemez" olduğunu söylemek onu gizemli kılar; bağlamla çevrilebildiğini söylemek ise onu anlaşılır ve tartışılabilir kılar.

Usta katmanı

Bu matris bir bitiş değil, bir araç. Altı soruyu ezberlemenin değeri yok; asıl kazanç, karşına yeni bir gelenek çıktığında aynı soruları sorabilmek. Çin ve Tibet gelenekleriyle karşılaştığında bu matris orada da işleyecek.

En sık yapılan yöntem hatası, karşılaştırma yaparken bir geleneği ölçüt yapmaktır. "Budist dharma etik bir kavramdır, Jain dharma ise fizik terimidir" cümlesi, Budist kullanımı ölçüt alıp öbürünü sapma gibi gösteriyor. Doğru kuruluş şu: iki gelenek kelimeyi farklı düzeylerde ağırlıklandırıyor. Ölçütü dışarıda tutmak karşılaştırmanın temel kuralıdır.

Matris eşit dolmuyor ve bu da bir bulgu. Bazı hücreler zengin, bazıları neredeyse boş; örneğin varlık bilimsel düzey Sih çerçevesinde zayıftır. Bu o geleneğin eksikliği değil, kelimeyi o düzeyde kullanmayı seçmemiş olmasıdır. Boş hücreleri zorla doldurmak karşılaştırmanın en büyük tuzağıdır.

Son olarak, bu matris bir kesittir ve her sütun kendi içinde bir tarih taşır. Erken Budist kullanım ile geç Mahāyāna kullanımı arasındaki fark, bazı durumlarda iki gelenek arasındaki farktan büyüktür. Karşılaştırma yaparken hangi dönemi karşılaştırdığını söylemek şarttır.

Yaygın hatalar

Uygulama

Kilit özet

1. Kelimenin kaynağı gelenekten geleneğe değişir: metin geleneği, keşfedilen işleyiş, varlığın doğası, ilahî irade ya da siyasal otorite.
2. Gelenekler hep aynı üç noktada ayrılır: bir merci var mı, norm konuma bağlı mı, varlık bilgisi ile etik bağlı mı?
3. Kelime her gelenekte birden fazla düzeyde kullanılabilir; farklı olan ağırlık merkezidir.
4. Her gelenek kendi zayıf noktasını kendi metinlerinde tartışır; Tulādhāra hikâyesi merhametin sesini Brahmanik destanın içine yerleştirir.
5. Kelime tek bir karşılıkla çevrilemez ama bağlam belirtilerek çevrilebilir; sorun çevirinin değil, tek kelimelik çevirinin imkânsızlığıdır.

Tulādhāra'nın terazisi herkese aynı tartar.

Sonraki derse köprü

Seviye 2 burada bitiyor ve kelimenin haritası artık elinde. Sonraki seviyede ilk kez bir kişiye odaklanacaksın: tarihsel Buda.

Ama daha ilk adımda bir sorunla karşılaşacaksın. "Buda" bir ad değil, "uyanmış olan" anlamına gelen bir unvan. O kişinin doğumla verilen bir adı, bir klan adı ve metinlerin ona taktığı başka sıfatlar var. Sonraki derste bu adları ve unvanları birbirinden ayıracak, tarihsel bir kişi ile bir kategori arasındaki farkı kuracaksın.