Budist kullanımlar

Açılış sahnesi

Sāvatthī'de Vakkali adında bir genç, Buda'yı ilk gördüğü günden beri gözünü ondan ayıramıyor. Geleneğin anlattığına göre onun görünüşüne o kadar hayran kalıyor ki, sırf onu her gün görebilmek için keşiş oluyor. Öğretiyi dinlemiyor, meditasyon yapmıyor; Buda nereye giderse peşinden gidiyor, bir köşeye oturup yalnızca ona bakıyor.

Bir gün Buda ona dönüyor ve Pāli metinlerinin koruduğu şu cümleleri söylüyor: "Yeter, Vakkali! Bu çürüyen bedeni görmekle ne kazanacaksın? Dhamma'yı gören beni görür. Beni gören Dhamma'yı görür."

Bu iki cümle bir şey söylüyor ve bir soru bırakıyor. Söylediği şu: Buda'nın asıl kimliği bedeninde değil, dhamma'da. Bıraktığı soru ise şu: burada "dhamma" ne demek? Buda'nın öğrettiği sözler mi? Yoksa o sözlerin anlattığı gerçekliğin kendisi mi? Ya da ikisi birden mi?

Bu ders, tek bir kelimenin Budist gelenek içinde nasıl beş ayrı iş yaptığıyla ve bu beş işin neden bir karışıklık değil, bir iddia olduğuyla ilgili.

Bu derste ne olacak

Önce kelimenin bu gelenekteki beş kullanımını tek tek ayıracaksın: öğreti, doğal düzen, olgu, zihnin nesnesi ve nitelik. Sonra bu beşin neden aynı kelimede toplandığını göreceksin. Ardından Buda'nın ölümünden önce topluluğa bıraktığı mirası — öğreti ve disiplin ikilisini — tanıyacaksın. Sonra deneyimi en küçük parçalarına ayıran çözümleme geleneğini ve bu çözümlemeye yöneltilen büyük itirazı göreceksin. En sonda Budist kullanımı önceki derslerdeki Brahmanik kullanımla yan yana koyacağız.

Sıfır noktası

Bir harita düşün ve bir de arazi. Harita araziyi gösterir; iyi bir harita arazinin gerçek yapısına uyar. Şimdi bir dil düşün ki bu dilde hem haritaya hem araziye aynı ad veriliyor. İlk bakışta bu bir kusur gibi görünür. Ama belki o dili konuşanlar bir şey iddia ediyordur: harita ile arazi arasında keyfî bir ilişki yok; harita, araziyi olduğu gibi çiziyor. O zaman ikisine aynı adı vermek bir karışıklık değil, bir tez olur.

Budist gelenekte dhamma kelimesi tam olarak böyle çalışır: hem Buda'nın öğretisini, hem o öğretinin anlattığı gerçekliğin işleyişini, hem de o gerçekliği oluşturan tek tek olguları adlandırır. Vakkali'ye söylenen "Dhamma'yı gören beni görür" cümlesi bu tezin en yoğun hâli.

Hastalanan keşiş Vakkali, Buda'yı son bir kez görmek istediğini söyler. Buda ona çürüyen bedeni görmenin bir kazanç olmadığını, dhamma'yı görenin kendisini, kendisini görenin de dhamma'yı gördüğünü söyler.

Söz erken metinlerde geçiyor; Vakkali'nin yalnızca Buda'ya bakabilmek için keşiş olduğu hikâyesi ise sonraki şerh geleneğinden geliyor. İkisi birlikte anlatıldığında sahne tamamlanıyor, ama katmanları ayrı tutmak gerekiyor.

Benzetmenin kırıldığı yer şu: harita araziden ayrı bir nesnedir, katlanıp cebe konabilir. Öğreti ise anlaşıldığında onu uygulayan kişiyi değiştirir. Harita, araziyi yürüyen kişiyi de dönüştürür.

Mekanizma

Beş kullanım

Birinci kullanım öğretidir: Buda'nın öğrettiği yol. Genellikle tekildir ve "öğretiyi dinlemek", "öğretiye sığınmak" gibi ifadelerde geçer.

İkinci kullanım doğal düzendir, yani öğretinin keşfettiği ama icat etmediği işleyiş. Bu ayrım çok önemli ve metinler onu açıkça söylüyor.

Buda, Tathāgataların dünyaya gelsin ya da gelmesin, bu ögenin, bu dhamma düzeninin yerinde durduğunu söyler: bütün koşullanmış şeyler geçicidir, dukkha'dır ve bütün dhammalar benliksizdir. Bir Tathāgata bunu keşfeder, kavrar, sonra açıklar, öğretir ve açık hâle getirir.

Bu pasaj Buda'yı bir yasa koyucu olarak değil, bir kâşif olarak tanımlıyor. Dhamma onun buluşu değil; o, zaten orada olan bir düzeni fark edip anlatan kişi. Vakkali'ye söylenen cümlenin anlamı da buradan açılıyor: dhamma'yı görmek, Buda'nın gördüğü düzeni görmek demek.

Üçüncü kullanım olgudur: deneyimi oluşturan zihinsel ve bedensel ögeler. Bu kullanım neredeyse her zaman çoğuldur; yukarıdaki pasajın son cümlesindeki "bütün dhammalar" bunun örneği. Dördüncü kullanım zihnin nesnesidir: gözün nesnesi görüntü, kulağınki ses ise, düşüncelerin, hatıraların ve kavramların oluşturduğu alan da dhamma diye adlandırılır. Beşinci kullanım ise niteliktir: "yararlı dhammalar", "zararlı dhammalar" dendiğinde bir zihin durumunun taşıdığı özellik kastedilir.

Beşi neden aynı kelimede?

Beş anlam rastgele bir araya gelmiş değil. Tersten sıralayınca bağ görünür oluyor. Gerçeklik tek tek olgulardan oluşuyor. Bu olgular rastgele değil, belirli bir düzene göre birbirini koşulluyor. Bu düzeni fark edip anlatan bir öğreti var. Olgular, düzen, öğreti: kelime zincirin her halkasında aynı kalıyor.

Bu, kelimenin köküne de bağlanıyor. "Tutan şey" iki yöne açılıyordu: dışarıdan bir düzen ve içeriden bir doğa. Budist gelenek ikisini birden alıyor, ama tuhaf bir dengeyle. Düzen var, ama onu koyan bir yasa koyucu yok. Olguların kendi doğası var, ama hiçbirinin sabit bir özü yok.

Kaynaklardan okuma

Öğretmen giderken

Buda'nın ölümünden kısa süre önce Ānanda, topluluğun ondan sonra kime bağlanacağını düşünür. Cevap, dhamma kelimesinin ne kadar ağır bir iş taşıdığını gösteriyor.

Buda, Ānanda'ya kendisinden sonra topluluğun "öğretmenimiz gitti" diye düşünebileceğini, ama bunun doğru olmadığını söyler: öğrettiği dhamma ve koyduğu vinaya, yani disiplin, ölümünden sonra onların öğretmeni olacaktır.

Bu cümle bir kişisel otorite devrini reddediyor. Buda bir halef atamıyor; yerine iki kurumsal dayanak koyuyor: öğreti ve disiplin. Vakkali'ye söylenen sözle aynı çizgide duruyor: öğretmen bir beden değil, dhamma'nın kendisi. Bu ikili — dhamma ve vinaya — sonraki yüzyıllarda metin koleksiyonlarının da temelini oluşturdu: öğretiyi taşıyan söylemler ve manastır kurallarını taşıyan disiplin kitapları.

En küçük parçalar

Geleneğin en teknik hamlesi, "olgu" anlamını sistemli bir çözümlemeye dönüştürmek oldu. Gündelik dilde "araba", "insan", "ben" gibi bütünlerden söz ederiz. Ama bir bütün çözümlendiğinde parçalara ayrılır: araba tekerlek, aks ve gövdedir. Peki "ben" nedir? Bu soruyu sistemli hâle getiren metin geleneğine Abhidharma denir. Deneyimi oluşturan en küçük birimleri sayar, tanımlar ve birbirini nasıl koşulladıklarını haritalar.

Bu listeler bir ansiklopedi olmak için yazılmadı. Amaç pratikti: "ben" dediğin şey sürekli değişen bir ögeler akışıysa, ona tutunmanın bir zemini yok demektir. Liste, bir kavrayışa hizmet ediyor.

Zamanla bu çözümlemeye geleneğin kendi içinden büyük bir itiraz yükseldi. Çözümleme bütünleri parçalara ayırmıştı, ama parçalara kendi başına var olan bir gerçeklik atfetmiş olmuyor muydu? "Ben" boşsa ama "ben"i oluşturan parçalar sağlamsa, tutunma yalnızca bir kat aşağı taşınmış olmuyor muydu? Bu itirazı dile getiren Mahāyāna metinleri, çözümlemenin ulaştığı birimlerin de kendi başına duran bir özü olmadığını, her şeyin koşullara bağlı olduğunu savundu. Bu, olguların var olmadığı anlamına gelmiyordu; hiçbir şeyin bağımsız ve kendinden var olmadığı anlamına geliyordu. İki okumayı karıştırmak alanın en yaygın hatalarından biri.

İki geleneği yan yana koymak

Önceki iki derste Brahmanik gelenekte dharma'nın ağırlıklı olarak norm anlamı taşıdığını gördün: ne yapılmalı. Budist gelenekte ağırlık betimleme tarafına kayıyor: ne oluyor. Yararlı ve zararlı ayrımı elbette var ve etik yön güçlü, ama etik dışarıdan konmuş bir emirden değil, işleyişin kendisinden türetiliyor. "Şunu yap, çünkü emredildi" değil; "şu tür eylem şu tür sonucu doğurur."

Usta katmanı

Kişiye özgü görev fikri bu gelenekte merkezde değil. Brahmanik kullanımın ana kavramı olan, toplumsal konuma göre değişen görev burada aynı ağırlığı taşımıyor. Onun yerine uygulayıcının hangi aşamada olduğuna göre değişen bir yol anlayışı var. Benzerlik yüzeysel: biri doğumla gelen konuma, öbürü uygulamadaki olgunluğa bağlı.

Çözümleme listeleri de okuldan okula farklı. Erken okullar farklı sayıda ve farklı tanımlarla birim saydı. "Budizmde şu kadar dhamma vardır" cümlesi, hangi okulun listesinden söz edildiğini söylemeden eksik kalır.

Çeviri açısından bir uyarı daha: "fenomen" karşılığı da tam oturmuyor. Modern felsefede bu kelime görünüş ile gerçeklik arasındaki ayrımı çağrıştırır; burada böyle bir ayrım kastedilmez. Bu yüzden kelime çoğu zaman çevrilmeden bırakılır.

Son olarak öğreti ile gerçekliğin aynı adı taşıması bir sınama ölçütü de sunuyor. Öğreti gerçekliğe karşılık geldiğini iddia ediyorsa, sınanabilir olmalı. Erken metinlerde uygulayıcının öğretiyi kendi deneyiminde doğrulaması sık sık vurgulanır. Vakkali'nin eksik bıraktığı şey tam buydu: öğretmene bakıyordu, öğretmenin gösterdiği yere değil.

Yaygın hatalar

Uygulama

Kilit özet

1. Budist gelenekte dhamma en az beş iş yapar: öğreti, doğal düzen, olgu, zihnin nesnesi ve nitelik.
2. Beşi bir zincir kurar — olgular, düzen, öğreti — ve aynı adı taşımaları öğretinin gerçekliğe karşılık geldiği iddiasını taşır.
3. Buda bu düzenin yasa koyucusu değil, kâşifidir: dhamma, bir Tathāgata gelse de gelmese de yerinde durur.
4. "Dhamma'yı gören beni görür" ve "öğreti ile disiplin öğretmeniniz olacak" sözleri, otoriteyi bir kişiden öğretiye taşır.
5. Çözümleme geleneği deneyimi en küçük birimlerine ayırdı; sonraki itiraz bu birimlerin de kendinden var olmadığını savundu — reddedilen varlık değil, bağımsızlıktır.

Vakkali öğretmene bakıyordu; öğretmen ise ona bakması gereken yeri gösteriyordu.

Sonraki derse köprü

Şimdi aynı kelimenin belki en beklenmedik kullanımına geçiyoruz. Jain geleneğinde dharma öğretiyi de, erdemi de, bir şeyin kendi doğasını da anlatır; buraya kadar tanıdık. Ama bir kullanımı daha var ve bambaşka bir kategoride duruyor: orada kelime, evrende hareketi mümkün kılan bir ilkenin adı.

Yani ahlaki bir terim, aynı zamanda bir evren bilimi terimi. Sonraki derste bunun neden bir tuhaflık değil, tutarlı bir sistemin parçası olduğunu göreceksin.