Sözcük kökeni

Açılış sahnesi

Çang'an, Çin'in başkenti, MS 413. Orta Asya'nın Kuça kentinden gelmiş yaşlı bir keşiş ölüm döşeğinde. Adı Kumārajīva. Hayatının son on yılını imparatorun desteğiyle kurulmuş büyük bir çeviri atölyesinde geçirmiş. Yüzlerce kişi onun başında oturmuş; o Sanskritçe metni sesli okuyup açıklamış, yardımcıları Çince karşılıklarını tartışıp yazmış. Bugün Doğu Asya'da en çok okunan Budist metinlerin çoğu hâlâ onun çevirisinden okunuyor.

Geleneğe göre ölmeden önce öğrencilerine bir şey söylüyor: "Çevirilerimde öğretiye aykırı bir şey yoksa, bedenim yakıldığında dilim yanmayacak."

Anlatıya göre ölü yakıldıktan sonra küllerin arasında dili sağlam bulunuyor. Bugün kuzeybatı Çin'de, adını taşıyan bir tapınakta bu dilin kalıntısına adanmış bir pagoda duruyor.

Bu bir efsane. Ama arkasındaki duygu çok gerçek: bir kelimeyi bir dilden ötekine taşımak, bir çevirmenin dilini ortaya koyacağı kadar ağır bir işti. Ve Kumārajīva'nın bütün hayatı boyunca en çok taşıdığı kelime tek bir kelimeydi: dharma. Bu ders, o kelimenin nereden geldiğini ve yolda neler kazanıp neler kaybettiğini anlatıyor.

Bu derste ne olacak

Önce kelimenin köküne ineceksin ve o kökün tek bir basit şey söylediğini göreceksin: tutmak. Sonra bu basit fiilin nasıl iki ayrı yöne açıldığını izleyeceksin. Ardından kökten anlam çıkarmanın bir tuzağını tanıyacaksın. Sonra kelimenin dilden dile yolculuğuna çıkacaksın — Pāli'ye, Tibetçeye, Çinceye — ve her durakta çevirmenin ne kazanıp ne kaybettiğini soracaksın. En sonda Türkçedeki yaygın karşılıkların her birinin nerede işleyip nerede kırıldığını göreceksin.

Sıfır noktası

Türkçede "yüz" kelimesini düşün. Bir sayı. Bir organ. Bir yüzey. Bir de sudaki hareket. Biri çıkıp "Türklerin yüz kavramı" diye bu dört anlamı tek bir derin fikirmiş gibi birleştirse gülersin, çünkü bunlar yalnızca aynı sesi paylaşan ayrı kelimeler.

Şimdi tersini düşün. Bir kelime var ve gerçekten tek bir kökten geliyor, gerçekten akraba anlamlar taşıyor; ama farklı gelenekler o kökü farklı yönlere çekmiş. Bu durumda hepsini tek bir anlama indirmek de yanlış, aralarında hiç bağ yokmuş gibi davranmak da. Bir kelimenin bir dilde ve bir dönemde kaplayabildiği anlamların bütününe anlam alanı denir. İki dilin anlam alanları birebir örtüşmez ve bu yüzden çeviri her zaman bir seçimdir.

Benzetmenin kırıldığı yer şu: "yüz" örneğinde anlamlar tesadüfen aynı sese düşmüş. Dharma'da ise anlamlar akraba ve bu akrabalık, farklı geleneklerin birbirini anlayıp birbiriyle tartışabilmesinin de sebebi.

Mekanizma

Kök: tutmak

Kelime Sanskritçe bir fiil kökünden geliyor: √dhṛ. Anlamı tutmak, taşımak, ayakta tutmak, sürdürmek. Bir sütunun çatıyı tutması gibi, bir kabın suyu tutması gibi, verilmiş bir sözün tutulması gibi. Bu fiilden türeyen dharma kelimesi de en temel anlamıyla "tutan şey", "ayakta tutan şey" demek.

Şimdi basit bir soru sor: bir şeyi ayakta tutan nedir? İki ayrı cevap verilebilir ve bu kelimenin bütün hikâyesi bu iki cevaptan doğuyor.

Birinci cevap: dışarıdan bir düzen. Evreni ayakta tutan bir yasa var; mevsimler dönüyor, toplum işliyor, her şey o düzene uyduğu için yerinde duruyor. İkinci cevap: içeriden bir doğa. Bir şeyi o şey yapan kendi niteliği var; ateşi ateş yapan yakıcılığı, suyu su yapan akışkanlığı. İlki dış düzen, ikincisi iç doğa. İkisi de "tutan şey" ve ikisi de aynı kökten çıkıyor. Farklı gelenekler bu iki yönden birini öne çıkardı ve bu derslerde göreceğin ayrılıkların çoğu buraya bağlanıyor.

Kökün bir tuzağı

Burada bir uyarı gerekiyor ve belki dersin en önemli uyarısı bu: bir kelimenin kökünü bilmek, o kelimenin ne anlama geldiğini bilmek değildir. Kök bir tarih anlatır; anlam ise kullanımdan doğar. "Bu kelimenin kökü şu, öyleyse gerçek anlamı budur" diye başlayan cümleler bu alanda çok yaygındır ve çoğu zaman bir görüşü, kelimenin tarihine yaslanarak kanıtlanmış gibi göstermeye çalışır.

Kökün asıl işe yaradığı yer başka: farklı kullanımlar arasındaki akrabalığı görmek. Veda'daki kozmik düzen ile Budist metinlerdeki "olgu" anlamı çok uzak görünür, ama ikisinin de "tutan şey" fikrinden çıktığını bilmek aradaki köprüyü gösterir. Kök bir harita verir; hangi yolun doğru olduğunu söylemez.

Kaynaklardan okuma

Dilden dile

Kelime Güney Asya'da kalmadı ve her durakta biraz değişti. Pāli dilinde dhamma oldu; ses düzenli bir kuralla değişti, anlam alanı büyük ölçüde aynı kaldı. Erken Budist metinlerin ana biçimi budur ve bu derslerde iki biçimi sık sık yan yana göreceksin. Jain metinlerinin korunduğu dillerde de akraba biçimler kullanıldı: aynı kelime, ayrı bir gelenek, ayrı bir teknik anlam.

Asıl ilginç şey, kelimenin Asya'nın başka dillerine geçerken yaşadığı karar anlarında. Çinli çevirmenler yabancı sesi taşımak yerine Çincede zaten var olan bir karakteri seçtiler: 法 (fǎ). Bu karakterin Budizmden önce de bir anlamı vardı: yasa, kural, yöntem. Kumārajīva ve atölyesi dharma'yı bu karakterle verdi ve seçim tuttu. Ama bedeli vardı: Çinli okurun zihninde bu kelimeyi duyduğunda ilk beliren şey "yasa" oldu. Oysa taşınmak istenen anlamların bir kısmının yasayla hiçbir ilgisi yoktu.

Tibet'te ise çeviri tek tek çevirmenlerin işi olmaktan çıkıp bir devlet işine dönüştü.

Dokuzuncu yüzyılın başında bir Tibet kralının buyruğuyla hazırlanan terim sözlükleri, Sanskritçe terimlerin hangi Tibetçe karşılıkla verileceğini kayda geçirir. Sözlüğe eşlik eden buyruk, çevirmenlerin kendi başlarına yeni terim uydurmamasını; yeni bir terim gerekirse bunun onay için çeviri kuruluna ve saraya sunulmasını ister.

Tibetçede dharma'nın karşılığı chos oldu; Tibetçenin kendi kelimelerinden biri, ama yeni ve teknik bir anlam yüklenmiş olarak. Bu belge çok önemli bir şey gösteriyor: bir terimin karşılığı bireysel bir zevk meselesi değil, bir kurulun ve bir kralın kararı olabilir. Tibetçe metinlerdeki terim tutarlılığı tesadüf değil, bilinçli bir politikanın sonucu.

Bu iki örnekten iki ayrı çeviri yolu çıkıyor. Ödünç almak, kelimeyi olduğu gibi taşımaktır; yanlış çağrışım bulaşmaz, ama okur başta bir şey anlamaz. Yerli karşılık kullanmak ise kendi dilinden bir kelime seçmektir; hemen anlaşılır, ama seçilen kelimenin eski yükü yeni anlama karışır. Çince 法'nın "yasa" gölgesi bunun en bilinen örneği.

Aynı kelime, aynı metinde, iki anlam

Art arda gelen üç dizede şöyle denir: bütün koşullanmış şeyler geçicidir; bütün koşullanmış şeyler dukkha'dır; bütün dhammalar benliksizdir. Her birini bilgelikle gören kişi dukkha'dan bıkar ve bu, arınmanın yoludur.

Dhammapada'nın kendi adı "dhamma sözleri" demek ve orada dhamma, Buda'nın öğretisini anlatıyor. Ama bu üç dizede aynı kelime çoğul olarak geçiyor ve bambaşka bir şey anlatıyor: deneyimi oluşturan bütün ögeleri, bütün olguları. "Bütün öğretiler benliksizdir" diye çevirirsen dize anlamsızlaşır. Aynı kitap içinde, aynı kelime, iki teknik anlam. Kumārajīva'yı dilini ortaya koymaya iten sorun tam olarak bu.

Buradan pratik bir ipucu çıkıyor. Kelime tekil kullanıldığında genellikle öğreti ya da düzen kastedilir. Çoğul kullanıldığında — "bütün dhammalar" dendiğinde — konu neredeyse her zaman olgulardır. Bu ipucu her yerde işlemez, ama bir metne girerken ilk yönü verir.

Türkçedeki karşılıklar

Türkçede dharma için en sık kullanılan altı karşılık var ve her biri bir yerde işleyip bir yerde kırılıyor. Din bir geleneğin bütününü anlatırken kabaca iş görür, ama modern ve inanç merkezli bir kategoridir ve "olgu" anlamını hiç karşılamaz. Yasa kozmik düzen anlamında iyi çalışır, ama bir yasa koyucu ima eder; oysa bazı kullanımlarda düzen kendiliğinden işler. Görev kişinin konumuna göre değişen yükümlülük anlamında çok iyi çalışır ve bir sonraki dersin ana konusu bu. Öğreti bir öğretmenin sözü anlamında doğrudur, ama öğretinin anlattığı gerçekliği kaybettirir. Erdem ahlaki nitelikler bağlamında iş görür. Olgu ise kulağa en tuhaf geleni, ama Dhammapada'nın o üç dizesinde tek doğru karşılık.

Usta katmanı

Dharma hiçbir gelenekte tek anlamlı bir kelime değildi. Bu bir karışıklık değil, kelimenin yapısı. Budist metinlerde kelimenin hem öğretiyi hem gerçekliği adlandırması bir sorun sayılmaz, çünkü geleneğin iddiası tam da şudur: öğreti, gerçekliğin kendisini anlatır. Çok anlamlılık burada bir öğretiyi taşıyor.

Karşıt kelimeye bakmak da çok işe yarar. Bir kavramın ne olduğunu anlamanın en hızlı yolu, neyin karşısına konduğunu görmektir. Dharma'nın olumsuz biçimi bir bağlamda "düzensizlik", başka bir bağlamda "yanlış davranış" anlamına gelir. Jain felsefesinde ise dharma bambaşka teknik bir anlam taşır: hareketi mümkün kılan bir ilkeyi adlandırır ve karşıtı durağanlığı mümkün kılan ilkedir. Karşıtı değişiyorsa, kavram da değişiyordur.

Bir de şunu unutma: kelime teknik bir terim olmadan önce gündelik bir kelimeydi. Erken metinlerde bazen hiçbir teknik yük taşımadan, sıradan anlamıyla geçer. Bir pasajda her geçişini derin bir öğreti gibi okumak, metne olduğundan fazla sistem yüklemek olur. Kelimenin o cümlede teknik mi gündelik mi kullanıldığını cümlenin yapısı belirler.

Yaygın hatalar

Uygulama

Kilit özet

1. Dharma, "tutmak, ayakta tutmak" anlamındaki √dhṛ kökünden gelir ve en temel anlamıyla "ayakta tutan şey" demektir.
2. Bu kök iki yöne açılır: dışarıdan bir düzen ve içeriden bir doğa; geleneklerin ayrılıklarının çoğu bu çatallanmadan doğar.
3. Kökü bilmek anlamı bilmek değildir; etimolojiden bir öğreti çıkarmak kelimenin tarihini kanıt gibi kullanmaktır.
4. Çinliler dharma'yı "yasa" gölgesi taşıyan 法 ile verdi, Tibetliler ise karşılığı bir kral buyruğu ve çeviri kuruluyla sabitledi; her çeviri yolunun bir bedeli var.
5. Aynı metinde bile dhamma hem "öğreti" hem "olgu" anlamına gelebilir; Türkçedeki hiçbir karşılık tek başına yetmez.

Kök, kelimenin nereden geldiğini söyler; nereye gittiğini söylemez.

Sonraki derse köprü

Kelimeyi tanıdık. Şimdi onu kullanan ilk geleneğe giriyoruz.

Veda ve rahip geleneğinin metinlerinde dharma, törenlerin arkasındaki kozmik düzen fikrinin devamı olarak başlar. Ama orada kalmaz. Zamanla son derece ayrıntılı bir görev sistemine dönüşür: kime, hangi yaşta, hangi toplumsal konumda, hangi durumda ne düştüğünü belirleyen bir yapı. Sonraki derste o sistemi kuracağız ve orada bir soru bizi bekleyecek: görev kişiden kişiye değişiyorsa, herkes için geçerli bir ahlak var mı?