Jain uygulamaları

Açılış sahnesi

Ahmedabad'da bir apartman dairesi, sabahın erken saati. Evin yaşlı kadını salonun bir köşesine küçük bir yün minder serer, önce yerdeki görünmez canlıları incitmemek için oturacağı yeri yumuşak püsküllü küçük bir süpürgeyle hafifçe süpürür. Ağzının önüne küçük beyaz bir bez tutar ve kısa bir Prakrit formül okur. Bu formülle, kırk sekiz dakika boyunca bedeniyle, sözüyle ve zihniyle hiçbir zararlı etkinliğe girmeyeceğini, başkasına da yaptırmayacağını beyan eder. Kırk sekiz dakika boyunca evde ne olursa olsun yerinden kalkmaz: telefon çalar, torunu seslenir, kapı çalınır. O süre içinde bir ev hanımı değildir. Gelenek ona göre, o süre boyunca bir keşişe benzer.

Jain geleneği, keşişler ve rahibeler için her gün, ev sahipleri için de olabildiğince sık yerine getirilmesi gereken altı görev sayar: dinginlik oturuşu (sāmāyika), yirmi dört Tīrthaṅkara'ya övgü, öğretmenlere saygı, geriye dönüp gözden geçirme (pratikramaṇa), bedeni bırakma (kāyotsarga) ve ileriye dönük vazgeçme beyanı (pratyākhyāna). Bu altı görev, geleneğin gündelik uygulama programının iskeletini oluşturur.

Uygulama ve kültür dersinde Jain onarım takviminin yıllık doruk noktasını görmüştün: sekiz günlük dönem, yıllık gözden geçirme ve af günü. O ders yılın bir gününe bakıyordu. Bu ders sıradan bir güne bakıyor. Erken Budist meditasyon ve Hindu uygulamaları derslerinde gördüğün uygulamaların nesnesi çoğunlukla şimdiki andı: nefes, beden, zihnin o anki hâli. Jain programında ise bir uygulamanın nesnesi geçmiştir, bir başkasınınki gelecektir. Soru şu: bir etik sistem, kendi denetimini her gün yapılan bir uygulamaya nasıl dönüştürür?

Bu derste ne olacak

Önce bir dükkânın akşam kasa sayımı üzerinden, nesnesi kendi geçmiş davranışın olan bir uygulamanın nasıl işlediğini göreceksin. Sonra altı görevin neden bu sırayla dizildiğini ve geçmiş, şimdi ve gelecek arasında nasıl bölüştüğünü okuyacaksın. Ardından ev sahibinin kırk sekiz dakikalığına keşiş konumunu ödünç almasını inceleyeceksin. Sonra on iki tefekkür konusunu ve onların sistemdeki işlevini göreceksin. En sonda yirminci yüzyılda bir Jain topluluğunun meditasyonu nasıl yeniden kurduğunu konuşacaksın.

Sıfır noktası

Bir mahalle bakkalı her akşam kepengi indirmeden önce kasayı sayar. Ama yalnız parayı saymaz; bir deftere bakar ve günü satır satır geçer: veresiye yazılanlar, eksik verilen para üstü, bozuk çıkan bir ürün, tartışılan bir müşteri. Defterin sütunları önceden çizilmiştir, bakkal ne arayacağını bilir. Sayım bittiğinde ertesi gün için kısa bir not düşer: şu tedarikçiyle bir daha çalışmayacağım, şu müşteriye veresiye vermeyeceğim. Yıl sonunda bir de büyük envanter sayımı yapılır, ama dükkânı ayakta tutan şey o büyük sayım değil, her akşamki küçük sayımdır.

Benzetmenin kırıldığı yer şudur. Bakkalın defteri yalnızca dışarıda olanları kaydeder: para, mal, müşteri. Jain gözden geçirmesinin kategorileri ise bedenle yapılanın yanında söyleneni ve düşünüleni de kapsar ve kaydın büyük kısmı kimsenin görmediği canlılara verilen zararla ilgilidir: yürürken ezilen bir böcek, gereksiz yere açık bırakılan bir musluk. Üstelik bakkalın hesabı kapanınca iş biter. Jain geleneğinde ise hesabın kendisi bir etkidir: Karma teorisi dersinde gördüğün modele göre, ihlali görmek ve onu içtenlikle kınamak, o ihlalin bıraktığı izi zayıflatan bir işlemdir.

Mekanizma

Altı görev ve üç zaman

Altı görevin sırası rastgele değildir. Dinginlik oturuşu bir çerçeve kurar: uygulayıcı belirli bir süre için zararlı etkinlikten çekilir. Övgü ve saygı yönü belirler: Tīrthaṅkaralar ulaşılacak hedefi, öğretmenler o hedefe giden yolu temsil eder. Mahāyāna uygulamaları dersinde gördüğün niyet çerçevesine benzer bir iş görürler. Ardından asıl işlem gelir. Gözden geçirme geçmişe döner. Bedeni bırakma, uygulayıcıyı şimdiki anda kıpırtısız bir duruşa yerleştirir; süresi çoğu zaman içten okunan duaların sayısıyla ölçülür. Vazgeçme beyanı ise geleceğe uzanır: belirli bir süre için belirli bir şeyden vazgeçmek.

Bu sırada bir mantık vardır: geçmiş kınanır, şimdi dizginlenir, gelecek bağlanır. Erken Budist meditasyon dersinde bir uygulamayı nesnesine ve tutumuna göre ayırmayı öğrenmiştin. Aynı araçla bakınca Jain programının özgünlüğü görünür: üç zamanın her biri ayrı bir uygulamanın nesnesidir ve üçü bir oturuşta birlikte çalışılır.

Gözden geçirme bir kez yapılıp bırakılmaz. Gelenek onu beş sıklıkta tanımlar: her akşam, her sabah, her on beş günde bir, her dört ayda bir ve yılda bir. Yıllık tören, Uygulama ve kültür dersinde gördüğün af gününe bağlanan büyük sayımdır; ama düzen her gün işler. Vazgeçme beyanı da çoğu zaman küçüktür: güneş doğduktan sonraki ilk kırk sekiz dakika boyunca hiçbir şey yiyip içmemek, gün boyunca belirli bir yiyecekten uzak durmak. Önemli olan beyanın büyüklüğü değil, her gün yenilenmesidir.

Kırk sekiz dakikalık keşiş

Dinginlik oturuşu, ev sahiplerinin üstlendiği dört eğitim yemininden biridir ve genellikle bir muhūrta, yani yaklaşık kırk sekiz dakika sürer. Jaini başta olmak üzere araştırmacılar bu uygulamayı, ev sahibinin geçici olarak çileci bir konuma girmesi diye niteler: uygulayıcı süre boyunca beş temel ihlalden, bedenle, sözle ve zihinle, kendisi yaparak ya da yaptırarak kaçınmayı beyan eder ve zamanı okuma ve tefekkürle geçirir.

Üç mücevher ve etik dersinde Jain etiğinin kısmi ve tam yemin ayrımına dayandığını görmüştün: keşiş yeminleri tam üstlenir, ev sahibi kısmen. Dinginlik oturuşu bu ayrıma bir kapı açar. Ev sahibi hayatını değiştirmeden, kırk sekiz dakikalığına tam yeminin içine girer ve sonra kendi hayatına döner. Bu, Hindu uygulamaları dersinde gördüğün programdan farklı bir tasarımdır. Orada etik, ilk basamak olarak programın başına konuyordu. Burada uygulama bir etik konum değişikliğinin kendisidir: oturuşu bir meditasyon tekniği yapan şey bir beyandır.

Kaynaklardan okuma

Jain geleneğinin tefekkür uygulamasının merkezinde bir liste durur.

Tattvārtha Sūtra, üzerinde tekrar tekrar düşünülmesi gereken on iki konu sayar: her şeyin geçiciliği, ölüm karşısında sığınaksızlık, doğumlar döngüsü, yalnızlık, ruhun bedenden ayrılığı, bedenin kirliliği, karmanın akışı, akışın durdurulması, birikmiş karmanın dökülmesi, evrenin yapısı, doğru kavrayışa ulaşmanın zorluğu ve öğretinin kendisi. Metin bu tefekkürleri, karmanın akışını durdurmanın araçları arasında sayar.

Listenin yarısı, Karma teorisi dersinde gördüğün teknik modelin kendisidir: akış, durdurma, dökülme. Yani tefekkür yalnız duygusal bir hazırlık değildir; uygulayıcı, sistemin kendi teorisini bir düşünme konusu olarak tekrar tekrar zihninden geçirir. Erken Budist meditasyon dersinde gördüğün geçicilik çalışması burada da vardır, ama yalnız değildir; yanında evrenin haritası ve karmanın mekaniği durur.

Bir benzerlik de dikkat çekicidir. Vajrayāna uygulamalarına akademik giriş dersinde Patrul Rinpoche'nin hazırlık programını görmüştün: ender insan doğumu, geçicilik, döngünün acısı, eylemin sonucu. Jain listesinin "doğru kavrayışa ulaşmanın zorluğu" maddesi, Tibet listesinin ender insan doğumuyla aynı işi görür: fırsatın değerini göstererek uygulamayı ertelememeyi öğütler. İki gelenek arasında doğrudan bir etkileşim gerekmez; aynı soruya, insan neden şimdi uygulamalı sorusuna, benzer bir cevap verilmiştir. Geleneğin içinde bu konular üzerine ayrı şiirsel metinler de yazılmıştır; Digambara geleneğinde Kundakunda'ya atfedilen "On İki Tefekkür" bunlardan biridir.

Çile uygulamaları, özellikle oruç, bu programın tamamlayıcısıdır. Uygulama ve kültür dersinde gördüğün gibi uzun oruçlar ciddi sağlık riskleri taşır ve geleneğin kendi ölçütü orucun süresine değil, tutkuları ne kadar azalttığına bakar. Bu ders hiçbir oruç biçimini önermez.

Usta katmanı

Jain kanonunda meditasyondan, dhyāna'dan söz eden pasajlar vardır; ama yüzyıllar içinde Jain uygulamasının ağırlığı yeminlere, gözden geçirmeye, oruca ve tapınak törenine kaymıştır. Yirminci yüzyılda bir topluluk bu boşluğu bilinçli olarak doldurmaya girişti.

Terāpanth topluluğunun onuncu başı olan Ācārya Mahāprajña (1920–2010), öğretmeni Ācārya Tulsī ile birlikte Prekṣā adını verdikleri meditasyon sistemini 1975'te düzenledi. Sistem, Jain kanon metinlerinin yanında yoga literatüründen ve fizyoloji, biyoloji gibi modern bilimlerden de yararlanılarak kurulmuştur; topluluğun kendi anlatımında amaç, kaynaklarda izi bulunan bir Jain meditasyon geleneğini yeniden keşfetmektir.

Mezhepler ve topluluklar dersinde Terāpanth'ı 1760'taki kuruluşu ve yirminci yüzyıldaki küçük yeminler hareketiyle görmüştün. Prekṣā aynı çizginin devamıdır: bir topluluk, geleneğini modern bir dinleyiciye açmak için onu yeniden düzenler. Adın kendisi de programdır: prekṣā, "derinden, dikkatle görmek" demektir ve sistem bedeni bırakma uygulamasıyla başlar, sonra nefesin, bedenin ve duyumların gözlemlenmesine geçer.

Hindu uygulamaları dersinde, bugünkü duruş uygulamasının büyük ölçüde yirminci yüzyılda biçimlendiğini görmüştün. Prekṣā da bir yirminci yüzyıl düzenlemesidir. Ama aradaki fark öğreticidir. Duruş uygulaması klasik bir programın adını aldı ve kökeni sonradan araştırmacılarca gösterildi; Prekṣā ise kendini açıkça bir yeniden kuruluş olarak tanıttı ve hangi kaynaklardan yararlandığını söyledi. Bir uygulamanın değerini yaşı belirlemez. Ama bir okur için şunu bilmek önemlidir: bir uygulama, kendi geçmişi hakkında ne söylüyor ve söylediği doğru mu?

Yaygın hatalar

Uygulama

Kilit özet

1. Jain geleneği her gün için altı zorunlu görev sayar: dinginlik oturuşu, Tīrthaṅkaralara övgü, öğretmenlere saygı, gözden geçirme, bedeni bırakma ve vazgeçme beyanı.
2. Programda geçmiş gözden geçirmeyle kınanır, şimdi oturuş ve bedeni bırakmayla dizginlenir, gelecek vazgeçme beyanıyla bağlanır; gözden geçirme beş farklı sıklıkta yapılır.
3. Yaklaşık kırk sekiz dakikalık dinginlik oturuşunda ev sahibi geçici olarak çileci bir konuma girer; uygulamayı tanımlayan şey tekniği değil, beyanıdır.
4. Tattvārtha Sūtra 9.7'nin on iki tefekkür konusunun yarısı sistemin karma modelidir; tefekkür, teoriyi uygulamaya dönüştürür.
5. Terāpanth topluluğu 1975'te Prekṣā meditasyonunu düzenledi ve kendini açıkça kanon ile modern bilimden yararlanan bir yeniden kuruluş olarak tanıttı.

Hesap bir kez görülmez; her akşam kapanır, her sabah yeniden açılır.

Sonraki derse köprü

Bu derste Jain ev sahibinin kırk sekiz dakikalığına keşiş konumunu ödünç aldığını gördün: gündelik hayatın içinde, geçici bir çekilme. Şimdiye kadar gördüğün uygulama sistemlerinin çoğu bir biçimde çekilmeye dayanıyordu: manastır, inziva, uzun oturuş ya da bu oturuştaki gibi kısa bir geri çekilme. Sonraki derste manastırı, inzivayı ve çekilmeyi bilinçli olarak reddetmiş bir geleneğe bakacaksın ve şu soruyu soracaksın: uygulama bütünüyle çalışma hayatının, ailenin ve topluluğun içine yerleştirildiğinde nasıl bir biçim alır ve bunun bedeli nedir?