Vajrayāna uygulamalarına akademik giriş

Açılış sahnesi

Tibet Budizmi üzerine en çok okunan uygulama kitaplarından birini açan biri, gizli teknikler, renkli imgelemler, ses formülleri bekler. Kitap ise başka bir yerden başlar: nasıl dinleneceğinden. Yazar, öğretiyi dinleyen kişiyi bir kaba benzetir ve üç bozuk kap sayar. Ağzı ters çevrilmiş kap, üstüne ne dökülürse dökülsün hiçbir şey almaz; dinlemeyen kişi budur. Dibi delik kap, aldığını tutamaz; duyduğunu unutan kişi budur. Zehir bulaşmış kap ise içine dökülen temiz suyu da bozar; duyduğunu kendi kibriyle, öfkesiyle, hesabıyla karıştıran kişi budur. Kitabın ilk büyük bölümü de gizli bir tekniğe değil, herkesin bildiği konulara ayrılır: insan olarak doğmanın ne kadar ender bir fırsat olduğu, her şeyin geçiciliği, döngüsel varoluşun acısı, eylemin sonucu.

Patrul Rinpoche'nin kitabı, Jigme Lingpa'nın bulduğu Longchen Nyingtik döngüsünün hazırlık uygulamalarını açıklar ve kendi öğretmeni Jigme Gyalwe Nyugu'dan duyduğu sözlü öğretinin kaydı olarak sunulur. Kitap dinleyicinin kusurlarıyla açılır: ters çevrilmiş kap dikkatsizliği, delik kap unutkanlığı, zehirli kap duyulanı zihnin kirleriyle karıştırmayı anlatır. Patrul'un bu hazırlık öğretisini öğretmeninden yirmi beş kez dinlediği ve her seferinde uygulamaları baştan tamamladığı anlatılır.

Bu, bir dışarıdan bakan için şaşırtıcı bir başlangıçtır. Vajrayāna'nın dışarıdaki ünü gizlilikten gelir. Ama geleneğin en yaygın uygulama kitabı, açıkça yazılmış, defalarca çevrilmiş ve herkesin okuyabileceği bir kitaptır. Mahāyāna uygulamaları dersinde niyet dizelerinin, adamaların ve oturuş talimatlarının açıkça anlatılabildiğini görmüştün. Bu ders bir sınırla çalışıyor: Vajrayāna'da uygulamaların önemli bir bölümü yetkili bir öğretmenden alınan izne bağlıdır ve geleneğin kendisi, izinsiz uygulamayı kendi kuralına aykırı sayar. Bu ders o kuralı tanıyor; uygulama talimatı vermiyor, tören metni aktarmıyor. Peki o zaman bir dışarıdan bakan Vajrayāna uygulamaları hakkında ne öğrenebilir?

Bu derste ne olacak

Önce bir hat ustasının öğrencisine verdiği izin üzerinden, bir bilgiyi tarif etmek ile onu aktarmak arasındaki farkı göreceksin. Sonra Tibet geleneğinin aktarımı nasıl üçe ayırdığını öğreneceksin. Ardından hazırlık uygulamalarının ve ana uygulamanın iskeletini, içeriğe girmeden, yapı düzeyinde okuyacaksın. Sonra bir antropoloğun Tibet toplumlarında Vajrayāna'nın gündelik yüzünü nasıl haritaladığını göreceksin. En sonda, gizli sayılan bir törenin binlerce kişiye açık verildiği bir yazı ve gizliliğin aslında neyi koruduğunu konuşacaksın.

Sıfır noktası

Osmanlı hat geleneğinde bir öğrenci yıllarca bir ustanın yanında meşk eder: ustanın yazdığı örneği taklit eder, usta düzeltir, öğrenci yeniden yazar. Büyük hattatların levhaları camilerde, müzelerde, kitaplarda herkesin gözü önündedir; harflerin ölçüleri yazılıdır, ders kitapları basılmıştır. Yine de bir hattatın eserinin altına imza atabilmesi için ustasından icazet alması gerekir. İcazet harflerin sırrını açıklamaz, çünkü harflerde gizli bir şey yoktur. İcazet bir ilişkinin belgesidir: bu kişi bu zinciri benden aldı.

Benzetmenin kırıldığı yer şudur. İcazet yolun sonunda verilir ve tamamlanmış bir beceriyi onaylar; güçlendirme ise uygulamanın başında verilir ve geleneğe göre bir onay değil, öğrenciyi dönüştüren bir olaydır. Üstelik hat öğrencisi taahhüt altına girmez: icazet aldıktan sonra yazdığını kimseye göstermeme yükümlülüğü yoktur. Vajrayāna'da güçlendirme, Sanskritçe samaya denen bağlılık yükümlülükleriyle birlikte gelir ve bu yükümlülüklerin bir kısmı, alınan uygulamanın ayrıntılarını yetkisi olmayanlarla paylaşmamaktır. Benzetmenin taşıdığı şey ise şudur: bir şeyin herkesin gözü önünde durması, onun aktarılmış olduğu anlamına gelmez.

Mekanizma

Hazırlık: sıradan ve olağanüstü

Patrul'un kitabı hazırlığı iki katmanda anlatır. Birinci katman sıradan hazırlıktır ve neredeyse bütün Budist gelenekleriyle ortaktır: ender insan doğumu, geçicilik, döngüsel varoluşun acısı ve eylemin sonucu üzerine düşünmek. Bu dört konu, dizinin başında Dört Yüce Gerçek, Üç işaret ve Karma ve yeniden doğuş derslerinde gördüğün öğretilerdir; burada yeni bir öğreti olarak değil, zihnin yönünü değiştirecek tefekkür konuları olarak konur. Tibet geleneği bunlara bu yüzden "zihni çeviren dört düşünce" der.

İkinci katman olağanüstü hazırlıktır ve Vajrayāna'ya özgüdür: secdeyle birlikte yapılan sığınma, uyanışa yönelik niyetin üretilmesi, Vajrasattva adlı figürle ilişkilendirilen arınma uygulaması, evrenin simgesel olarak sunulduğu maṇḍala sunusu ve öğretmenle birleşme uygulaması olarak anılan guru yogası. Pek çok Tibet topluluğunda her biri için yüz bin tekrarlık bir sayım geleneği yaygındır; bu yüzden hazırlık, birkaç akşamlık bir giriş değil, çoğu zaman yıllara yayılan bir programdır.

Bu yapıda dikkat çekici bir şey var. Olağanüstü hazırlığın ilk iki adımı, Mahāyāna uygulamaları dersinde gördüğün niyet çerçevesinin kendisidir: sığınma ve uyanışa yönelik niyet. Vajrayāna, Mahāyāna'nın çerçevesini atmaz; onu yoğunlaştırır, sayıya bağlar ve bedene taşır. Sıfırdan bir psikoloji kurmaz; bilinen işlevleri, arınmayı, cömertliği, öğretmene güveni, sayılı ve yoğun bir programa yerleştirir.

Ana uygulamanın iskeleti

Vajrayāna'nın temel kavramları dersinde Hevajra Tantra'nın iki aşamasını görmüştün: imgelem yoluyla bir figürle özdeşleşmenin çalışıldığı üretim aşaması ve ince beden modeli üzerinde yürütülen tamamlanma aşaması. Aynı derste geleneğin bu yolu neden sonucu yol yapmak diye adlandırdığını da okumuştun. Bilimsel literatürde, bir uygulama metni olan sādhana'nın genel iskeleti açıkça betimlenir. Metin çoğunlukla sığınma ve niyetle açılır, imgelenen bir figürün ve alanının kurulmasıyla sürer, ses formüllerinin tekrarıyla devam eder, imgenin boşluğa çözülmesiyle kapanır ve bir adamayla biter.

Bu iskelet bir talimat değildir. Bir binanın kat planını bilmek, o binanın anahtarını taşımak anlamına gelmez. Ama plan bir şey gösterir: Vajrayāna uygulaması da, Mahāyāna'nın iki parantezi arasına yerleşmiştir. Başta niyet, sonda adama. Arada olan şeyin ayrıntısı ise yetkiye bağlıdır ve bu ders oraya girmez.

Bazı gelenekler, Kagyu'nun Mahāmudrā'sı ve Nyingma'nın Dzogchen'i gibi, merkeze imgelemi değil zihnin doğasının doğrudan tanınmasını koyar. Buddha-doğası dersinde gördüğün yapı burada da işler: uygulama yeni bir şey üretmez, zaten mevcut olanın fark edilmesine hazırlar. Bu geleneklerde de tanıma, bir öğretmenin yaptığı tanıtma işlemine bağlanır; yani yetki burada da kapıda durur.

Kaynaklardan okuma

Vajrayāna'nın dışarıdaki imgesi, inzivada yıllarca imgelem çalışan yoğun uygulayıcılardır. Bir antropoloğun haritası başka bir şey gösterir.

Samuel, Tibet toplumlarında dinî hayatı dokuzuncu yüzyıldan 1950'ye kadar inceler ve iki yönelim ayırt eder: manastır eğitimine, felsefi çalışmaya ve kurumsal düzene dayanan bir yönelim ile ruhlarla, yerel tanrılarla ve görünmeyen güçlerle ilişkiye dayanan bir yönelim. Samuel'e göre Tibet'te lamalar çoğu zaman bu ikinci yönelimin işlevlerini de üstlenir; Lhasa çevresindeki büyük manastırlar, Tibet Budizminin olgunlaştığı bağlamın yalnızca bir parçasıdır.

Bu harita, Uygulama haritası dersinde Spiro'nun Burma köylerinde yaptığı ayrımı hatırlatır. Tibet köylüsünün Vajrayāna ile ilişkisinin büyük kısmı kendi uygulaması değil, başkalarının onun için yaptığı uygulamalardır: uzun ömür törenleri, koruma törenleri, hastalık ve kötü talihe karşı yapılan okumalar, ölüm sırasında ve ardından lamaların yürüttüğü ritüeller. Nyingma dersinde gördüğün ara hâl metni de böyle bir bağlamda yaşar: ölmekte olan ya da yeni ölmüş biri için, onun yanında okunur.

Bu yüzden "Vajrayāna uygulaması" denince akla yalnız uygulayıcının kendi zihniyle yaptığı çalışma gelmemelidir. Geleneğin içinde, yetkisi olanlar yetkisi olmayanlar adına uygular. Gizlilik kuralı bu toplumsal yapının parçasıdır: herkes uygulamaz, ama herkes uygulamanın sonuçlarından pay aldığına inanır.

Usta katmanı

1981 yazında Wisconsin eyaletinin kırsalında, bir çiftlik arazisinde açık bir çadır kuruldu. Bir Gelug âlimi olan Geshe Lhundub Sopa, birkaç yıl önce Dalai Lama'dan Kālacakra güçlendirmesini Batı'da vermesini istemişti. Başlıca tantra metin aileleri dersinde Kālacakra döngüsünü ve onun Tibet takvimiyle ilişkisini görmüştün; Wisconsin'deki tören bu döngünün güçlendirmesiydi.

Kālacakra güçlendirmesi Batı'da ilk kez Temmuz 1981'de, Wisconsin'deki Deer Park Budist Merkezi'nde, Geshe Lhundub Sopa'nın isteği üzerine on dördüncü Dalai Lama tarafından verildi. Törene binden fazla kişinin katıldığı kaydedilir; tören için kurulan açık çadır sonradan kapatılarak bir tapınağa dönüştürüldü.

Bir an buna dışarıdan bak. Gizli sayılan, izne bağlı, yükümlülük doğuran bir tören, binden fazla kişiye, çoğu geleneğe yeni girmiş insanlara verildi. Sonraki on yıllarda Kālacakra törenlerine on binlerce kişinin katıldığı oldu. Bu gizliliğin çöktüğünü mü gösterir?

Bilimsel açıdan daha doğru okuma şudur: Vajrayāna'da gizlilik, bir bilginin saklanmasından çok bir ilişkinin kurulmasıyla ilgilidir. Pek çok sādhana bugün basılı ve çevrilmiştir; tantraların kendileri bilimsel çeviriler olarak kütüphanelerde durur. Kısıtlanan şey metnin kendisi değil, metni uygulama yetkisidir. Büyük törenlerde de katılımcılar aynı ilişkiye girmez: geleneğin anlatımına göre bir kısmı yükümlülükleri üstlenir, bir kısmı törende bir bağ kurmak için bulunur. Hat benzetmesine dönersek: levhayı görmek herkese açıktır, icazet ise kişiye verilir.

Bu okumanın bir de karanlık tarafı var. Yetkinin bir ilişkiye bağlı olması, o ilişkideki öğretmene büyük bir güç verir. Etik ve güvenlik dersinde gördüğün gibi, gizlilik tek başına bırakıldığında bir denetim yokluğu üretebilir ve yakın dönemde bazı Vajrayāna topluluklarında yaşanan istismar vakaları tam bu boşluktan beslenmiştir. Üstelik yoğun inziva uygulamalarının bazı kişilerde ciddi olumsuz etkiler doğurabildiği bilimsel olarak kaydedilmiştir. Bu ders bu yüzden uygulama önermez; Vajrayāna uygulamasıyla ilgilenen biri için ilk adım bir teknik değil, bir öğretmeni ve bir topluluğu zaman içinde, gözünü açık tutarak tanımaktır.

Yaygın hatalar

Uygulama

Kilit özet

1. Patrul Rinpoche'nin Kunzang Lama'i Shelung'u gizli bir teknikle değil, dinleyicinin üç kusuruyla ve herkesin bildiği konularla açılır: ender insan doğumu, geçicilik, döngüsel varoluşun acısı, eylemin sonucu.
2. Tibet geleneğinde bir uygulamanın meşru üstlenilmesi aktarım üçlüsüne bağlıdır: güçlendirme, okuma aktarımı ve uygulama talimatı.
3. Olağanüstü hazırlık sığınma ve uyanışa yönelik niyetle başlar; Vajrayāna, Mahāyāna'nın niyet çerçevesini atmaz, yoğunlaştırıp sayıya bağlar.
4. Samuel'in haritasına göre Tibet toplumlarında Vajrayāna ile ilişkinin büyük kısmı, yetkili uygulayıcıların halk adına yürüttüğü törenlerden geçer.
5. 1981'de Wisconsin'de binden fazla kişiye verilen Kālacakra güçlendirmesi, Vajrayāna'da gizliliğin bir bilgiyi saklamaktan çok bir yetki ilişkisi kurmakla ilgili olduğunu gösterir.

Bir kapıyı tarif etmek, onu açmak değildir.

Sonraki derse köprü

Bu derste bir uygulama sisteminin kapısının yetkiyle kapalı tutulduğunu ve dışarıdan bakanın yalnız iskeleti görebildiğini gördün. Sonraki derste tersine bir sorunla karşılaşacaksın: kapısı tamamen açık bir programın, dünyaya yayılırken ortasından tek bir parçasının alınması. Klasik yoga metni sekiz basamak sayar; bugün dünyada yoga adıyla yapılan şey ise ağırlıkla bunlardan biridir. Sonraki ders tam listeyi verecek ve şu soruyu soracak: bu basamaklar sırayla tamamlanacak aşamalar mı, yoksa birlikte geliştirilen katmanlar mı?