Etik ve toplumsal düşünce

Açılış sahnesi

Pencap'ta bir köy. Köyün merkezinde bir Sih tapınağı var; içinde Guru Granth Sahib açık duruyor, avlusunda ortak mutfak işliyor. Ama köyün kenarında, birkaç yüz metre ötede, ikinci bir tapınak daha var. Aynı kitap, aynı dua, aynı sofra. Fark yalnızca kimin gittiğinde: ikinci tapınağı, köyün toprak sahibi ailelerinin yanına gitmekte kendini rahat hissetmeyen, toplumsal düzenin en altında sayılan ailelerden gelen Sihler kurmuş. Pencap'ın birçok köyünde benzer bir harita görülebilir.

Nānak'ın bir ilahisindeki dize şöyle der: herkeste ilahî ışığı tanı, kimsenin kastını sorma; öbür dünyada kast diye bir şey yoktur.

Bu dize ile açılıştaki köy haritası aynı geleneğe aittir ve ikisi de gerçektir. Bu seviye boyunca eşitliği bir öğüt olarak değil, bir düzen olarak kurmaya çalışan yapılar gördün: herkesin aynı sırada oturduğu ortak mutfak, ruhban sınıfı olmayan tapınak, kastı belli eden aile adları yerine verilen ortak adlar, farklı toplumsal kökenlerden şairleri taşıyan bir kitap. Bhakti hareketleri dersinde ermiş şairlerin eşitlik söyleminin güçlü, toplumsal yapının ise dirençli kaldığını görmüştün. Bu ders aynı ölçüyü Sih geleneğine uyguluyor ve dürüst bir sonuca varıyor: eşitlik bazı alanlarda gerçekten kurumsallaştı, bazı alanlarda kurumsallaşamadı. Nerede tutup nerede tutmadığı, bir değerin kurumlarla ne kadar uzağa taşınabileceği hakkında genel bir şey öğretiyor.

Bu derste ne olacak

Önce bir okul üniforması üzerinden, bir kuralın yalnızca uzandığı alanda nasıl etkili olduğunu göreceksin. Sonra eşitlik iddiasının metinlerdeki dayanağını ve kurumların nerede tuttuğunu öğreneceksin. Ardından kast konusunda nerede tutmadığını ve nedenini göreceksin. Sonra aynı ölçüyü kadınların yerine uygulayacaksın. En sonda emek ve paylaşma etiğinin bugün nasıl kurumlar ürettiğine bakacaksın.

Sıfır noktası

Bir okul, öğrenciler arasındaki gelir farkının görünmesini istemediği için tek tip üniforma kuralı koyar. Kural iş görür: okulun kapısından içeride kimin zengin, kimin yoksul olduğu kıyafetten anlaşılmaz. Ama aynı öğrenciler hafta sonu bir doğum günü partisinde buluştuğunda, kimin hangi semtte oturduğu, kimin hangi telefonu taşıdığı yeniden görünür. Kural kötü bir kural değildir; yalnızca okulun duvarlarıyla sınırlıdır. Duvarın dışındaki hayatı, aileleri, mahalleleri ve arkadaş çevrelerini düzenleyemez.

Benzetmenin kırıldığı yer şudur. Okul üniformasını bir yönetim dayatır ve kurala uymayan okula alınmaz. Sih ortak mutfağı ise gönüllü bir topluluğun düzenidir ve kapısı herkese açıktır. Üstelik bir okulun kuralı en kötü ihtimalle hafta sonuna uzanmaz. Sih örneğinde ise kuralın dışında kalan ayrım bazen geri dönüp kurumun kendisini böler: açılıştaki köyde olduğu gibi, aynı kitabın önünde iki ayrı tapınak doğar.

Mekanizma

Kurumların tuttuğu yer

Eşitlik iddiasının metinlerdeki dayanağı açıktır. Açılıştaki dize kastı sormayı reddeder; Kutsal metinler dersinde gördüğün gibi, kitabın kendisi deri işçisi Ravidās'ın ve dokumacı Kabir'in ilahilerini öğretmenlerin ilahileriyle aynı ciltte taşır. Bu bir modern yorum değil, geleneğin kuruluş metinlerindeki bir vurgudur.

Kurumların gerçekten tuttuğu yerler de görülebilir. Ortak mutfakta herkes aynı sırada oturur ve aynı yemeği yer; bu kural her gün, dünyanın her yerindeki Sih tapınaklarında uygulanır. Tapınakta herkes yere, aynı düzlemde oturur. Uygulama ve kurumlar dersinde gördüğün gibi, kitabı okuyan görevli doğumla gelen bir statü taşımaz. Bu üç uygulamanın ortak bir özelliği vardır: üçü de tek bir mekânda, tek bir zamanda gerçekleşir ve herkesin gözü önündedir. Bir sofranın düzeni denetlenebilir, bir salonun oturma biçimi görülebilir. Kural, sınırları belirli alanlarda güçlüdür.

Kurumların tutmadığı yer

Ama kast, sofrada bitmez. Sofradan kalkan insanlar evlerine, tarlalarına ve ailelerine döner; ve orada başka kurallar geçerlidir.

2011 sayımına göre Pencap, nüfusu içinde Dalit, yani kast sisteminin en altında sayılan topluluklardan gelen insanların oranının Hindistan'da en yüksek olduğu eyalettir: nüfusun yaklaşık üçte biri. Bu toplulukların önemli bir kısmı Sihtir ve Sih topluluğu içinde kendi adlarıyla anılan ayrı gruplar oluşturur. Pencap üzerine yapılan sosyolojik çalışmalar, öğretideki açık redde rağmen kast ayrımlarının özellikle evlilikte sürdüğünü, toprak sahipliğinin büyük ölçüde belirli kastların elinde kaldığını ve bazı köylerde açılıştaki gibi ayrı tapınakların kurulduğunu gösterir. Bu tablo, geleneğin kendi kuruluş anlatısıyla keskin bir karşıtlık içindedir. Tarihsel bağlam dersinde 1699'daki törende bir baş isteyen öğretmenin önüne çıkan beş gönüllüyü görmüştün. Sih geleneği bu beş kişinin farklı bölgelerden ve farklı toplumsal katmanlardan geldiğini, aralarında bir berberin, bir çamaşırcının ve bir sucunun bulunduğunu anlatır. Topluluk düzeninin ilk beş üyesi, kast hiyerarşisinin farklı basamaklarından seçilmişti. Kuruluş anı eşitliği sahneye koymuştu; ama sahnenin dışındaki köy, kendi eski haritasını korudu.

Sıfır noktasındaki kavram bunun nedenini açıklar. Ortak mutfak bir prosedür alanıdır; kural orada geçerlidir. Evlilik, akrabalık ve toprak mülkiyeti ise bir prosedür alanı değildir; aileler, köyler ve miras ilişkileri tarafından düzenlenir ve tapınağın kuralı oraya uzanmaz. Bhakti hareketleri dersinde gördüğün 2010'daki ayrılık, yani Ravidās'a bağlı bir topluluğun kendi dinini ilan etmesi, bu uzanamayan alanın en sert sonucudur: dışlanma duygusu sonunda kurumu bölmüştür.

Kaynaklardan okuma

Aynı ölçü, kadınlar için

Aynı üç düzeyli ölçüyü kadınların yerine uygula. Söylemde, erişimde ve yapıda ayrı ayrı ne bulduğuna bak.

Nānak, Āsā dī Vār'daki bir dizesinde kadının hor görülmesine karşı çıkar: insan kadından doğar, kadınla nişanlanır ve evlenir, kadınla dost olur, soy kadın sayesinde sürer; öyleyse krallar ondan doğarken neden ona kötü denir?

Söylem düzeyinde konum güçlü ve açıktır. Erişim düzeyinde de kurumlar kadınlara kapıyı açmıştır: Uygulama ve kurumlar dersinde gördüğün katılım töreni kadınlara açıktır, kadınlar Kaur adını alır, kitabı okuyabilir, granthī olabilir, topluluk yönetimine katılabilir. 1999'da Bibi Jagir Kaur, Sih tapınaklarını yöneten büyük kurulun ilk kadın başkanı seçildi. Ama yapı düzeyinde tablo karışıktır. Amritsar'daki Altın Tapınak'ın iç bölümünde ilahi söyleyen gruplarda kadınların yer alıp alamayacağı uzun süredir tartışılmaktadır. Pencap'ın genelindeki toplumsal cinsiyet sorunları, örneğin doğumda kız ve erkek çocuk sayıları arasındaki dengesizlik, Sih ailelerini de kapsar.

Bu üç katman ayrı tutulmalıdır. Öğretide bir engel yoktur; bazı kurumlarda engel vardır ve tartışılmaktadır; toplumsal düzeyde ise bölgenin genel örüntüleri topluluğun içinde de görülür. Katmanlar karıştırıldığında hem savunma hem eleştiri yanlış hedefe gider: biri öğretiyi gösterip sorunu yok sayar, öbürü toplumsal sorunu gösterip öğretiyi suçlar.

Usta katmanı

Ölçümün en başarılı alanı belki de emek ve paylaşma etiğidir. Sih kullanımlar dersinde gördüğün üç buyruktan ikisi, dürüst emekle kazanmak ve kazancı paylaşmak, ölçülebilir kurumlar üretmiştir. Gelenekte kazancın onda birinin topluluk ve ihtiyaç sahipleri için ayrılması önerilir ve bu pay birçok tapınağın, okulun ve yardım kuruluşunun kaynağıdır. 1947'de Amritsar'da Bhagat Pūran Singh'in kurduğu ve sokakta bırakılmış engelli ve hasta insanlara bakan kurum, bu etiğin en bilinen örneklerinden biridir.

Bu alan neden başarılıdır? Çünkü paylaşma, ortak mutfak gibi, görünür ve tekrarlanan bir eylemdir. Kazancın bir payı her ay ayrılır, bir sofra her gün kurulur, bir bakımevi her gün işler. Kural, kendi alanının içinde kalan bir eylemi düzenler ve orada güçlüdür. Sıfır noktasındaki üniforma gibi: duvarların içinde kusursuz, duvarların dışında sessiz. Bu ders bir suçlama değil, bir ölçümdür. Bir gelenek, kendi kuruluş metninde reddettiği bir ayrımın, kurumlarının uzanmadığı yerlerde sürdüğünü görüp tartışıyorsa, bu tartışmanın kendisi de geleneğin bir parçasıdır.

Yaygın hatalar

Uygulama

Kilit özet

1. Nānak'ın dizesi herkeste ilahî ışığı tanımayı ve kastı sormamayı öğütler; eşitlik iddiası geleneğin kuruluş metinlerinde açıktır.
2. Ortak mutfak, tapınaktaki oturma düzeni ve ruhban sınıfının bulunmaması gibi sınırları belirli ve görünür alanlarda kurumsallaştırma güçlüdür.
3. Kast, kuralın uzanmadığı evlilik, toprak sahipliği ve akrabalık alanlarında sürer; bazı köylerde ayrı tapınaklar kurulmuştur.
4. Nānak'ın "krallar ondan doğar" dizesi kadının hor görülmesine karşı çıkar; kurumlar kadınlara açıktır, ama bazı kurumsal sınırlar ve bölgesel toplumsal örüntüler tartışılmaya devam eder.
5. Kazancın bir payını paylaşma etiği tapınaklar, okullar ve bakımevleri gibi kalıcı kurumlar üretmiştir; kural kendi alanında güçlü, alanının dışında sessizdir.

Bir kural duvarlarının içinde güçlüdür; duvarların dışındaki hayatı düzenlemek için başka bir şey gerekir.

Sonraki derse köprü

Bu derste "Sih" dediğin topluluğun içindeki farkları ölçtün. Sonraki ders daha temel bir soru soruyor: kim Sih sayılır? Bugün bu sorunun görece net bir cevabı var; bir davranış kuralları derlemesi ve bir topluluk düzeni var. Ama üç yüz yıl öncesine gidildiğinde cevap çok daha bulanıktır: katılım törenine girmiş olanlar, girmemiş ama aynı öğretiyi izleyenler, farklı yaşam biçimleri süren kollar. Sonraki derste bu bulanıklığın nasıl netleştiğini, sayımların, mahkemelerin ve bir reform hareketinin bir sınırı neden çizmek zorunda kaldığını soracaksın.