Śvetāmbara kanonu

Açılış sahnesi

Magadha'da on iki yıl süren bir kıtlık yaşanır. Dilencilikle geçinen keşişler dağılır, kimi güneye gider, kimi açlıktan ölür. Kıtlık bitince geride kalanlar Pāṭaliputra'da toplanır ve bir soruyla yüzleşir: öğretinin metinleri hâlâ hafızalarda mı? Herkes hatırladığını ortaya koyar ve on bir bölüm bir araya getirilir. On ikinci bölümü, en eski bilgilerin saklandığı "görüşler" bölümünü, yalnızca bir yaşlı öğretmen, Bhadrabāhu bilmektedir; o ise uzakta, derin bir meditasyon içindedir.

On ikinci yüzyıl Śvetāmbara yazarı Hemacandra'nın anlattığına göre, topluluk genç keşiş Sthūlabhadra'yı Bhadrabāhu'nun yanına gönderir. Sthūlabhadra eski bilgileri öğrenir, ama bir gün rahibe olan kız kardeşlerine edindiği gücü göstermek için kendini bir aslana dönüştürür. Bunu duyan Bhadrabāhu, son dört bölümün yalnızca sözlerini öğretmeyi kabul eder, anlamlarını öğretmez ve onları kimseye aktarmamasını şart koşar.

Bu bir efsanedir ve olaylardan aşağı yukarı on beş yüzyıl sonra yazılmıştır. Ama ne anlattığına dikkat et. Bir gelenek, kendi kutsal metinlerinin bir kısmının nasıl kaybolduğunu, hem de kendi keşişlerinden birinin kibri yüzünden kaybolduğunu, kendi ağzıyla anlatıyor. Kanon kavramı dersinde kanonun bir topluluğun yetkili saydığı metinlerin sınırı çizilmiş listesi olduğunu görmüştün. Śvetāmbara kanonunun listesinde ise bir boşluk vardır ve gelenek bu boşluğu gizlemez, üzerine bir hikâye anlatır. Bu ders o boşluğun ne anlama geldiğini ve geleneğin öbür kolunun aynı boşluğu nasıl çok daha geniş okuduğunu inceliyor.

Bu derste ne olacak

Önce bir arşivin kayıp belgelerini nasıl kaydettiği üzerinden, bir eksikliği beyan etmenin ne kazandırıp neye kapı açtığını göreceksin. Sonra kanonun yapısını, on iki temel bölümü ve kaybolan on ikincisini tanıyacaksın. Ardından bu seviyede tek tek okuduğun metinleri kanonun içine yerleştireceksin. Sonra kanonun yazıya geçtiği toplantıları ve uzun sözlü dönemi göreceksin. En sonda öbür kolun itirazına ve bu metinleri yüzyıllarca koruyan kütüphanelere bakacaksın.

Sıfır noktası

Bir kent arşivini düşün. Yangında bazı defterler yanmış. Arşivin iki seçeneği var. Birincisi, katalogdan yanan defterleri sessizce çıkarmak ve kalanları eksiksiz bir koleksiyon gibi sunmak. İkincisi, katalogda yanan defterlerin yerini boş bırakmak ve yanına "kayıp" yazmak. İkinci arşiv daha dürüsttür: araştırmacı neyin elinde olduğunu ve neyin olmadığını bilir. Ama ikinci arşiv bir risk de taşır. Bir gün biri gelip "asıl önemli kayıtlar o yanan defterlerdeydi, kalanlar ikincildir" diyebilir; hatta "yangın sanıldığından büyüktü, katalogdaki her şey sonradan yazılmış" diye bile ileri gidebilir.

Benzetmenin kırıldığı yer şudur. Bir arşivin defterleri yazılı belgelerdir; yanan defterin bir kopyası başka bir yerde çıkabilir. Jain kanonu ise yüzyıllarca hafızada taşındı. Hafızada kaybolan bir metin için başka bir dolapta duran bir kopya yoktur. Kayıp, onu ezberleyen son insanla birlikte gerçekleşir. Bu yüzden eksiklik beyanı burada bir katalog notu değil, bir kuşağın ölümünün kaydıdır.

Mekanizma

On iki bölüm ve kaybolan on ikinci

Śvetāmbara geleneğinde kanonun çekirdeği "aṅga", yani "uzuv" adı verilen on iki bölümdür. Gelenek onları Mahāvīra'nın öğrencilerinin, öğretmenlerinin sözlerinden derlediği metinler sayar. On ikincisi, adı "görüşlerin öğretisi" anlamına gelen Dṛṣṭivāda'dır ve geleneğe göre en eski bilgileri, "önceki" anlamına gelen on dört Pūrva'yı içeriyordu. Bu bölüm kayıptır. Kanon listesinde on iki sayılır, elde on bir vardır. Geleneğin sonraki katalogları kayıp bölümün içeriğini yine de sayar: başlık başlık, alt bölüm alt bölüm. Elde olmayan bir metnin içindekiler listesi korunmuştur. Bu da eksiklik beyanının ne kadar ciddi tutulduğunu gösterir: gelenek yalnızca "bir şey kayboldu" demez, neyin kaybolduğunu da kayda geçirir. İşin ilginç yanı, Digambara geleneği de bu kayıp bölümü merkeze alır: onlara göre kendi en eski metinleri, o bölümün kaybolmadan önce kurtarılmış küçük parçalarına dayanır. Aynı boşluk, iki kolun da kendi meşruiyetini kurduğu yer olur.

Çekirdeğin çevresine sonraki katmanlar eklenir: on iki yardımcı metin, manastır disiplinini düzenleyen altı metin, keşiş eğitiminin temelini oluşturan dört metin, çeşitli kısa derlemeler ve iki ek metin. Bu sayım, bugün en kalabalık Śvetāmbara topluluğunun kabul ettiği kırk beşli listeyi verir. Ama liste herkes için aynı değildir: tapınakta heykele tapınmayı reddeden iki Śvetāmbara alt kolu, otuz iki metinlik daha dar bir listeyi kanon sayar. Kanon kavramı dersindeki ilke burada açıkça işler: kanon bir liste kararıdır ve listeyi kimin çizdiği, kanonun ne olduğunu belirler.

Bu seviyede okuduğun metinler

Bu seviyenin önceki derslerinde kanonun birçok metnini tek tek okudun ve şimdi onları yerlerine koyabilirsin. Temel ontoloji dersindeki toprak ve su canlılarını anlatan Ācārāṅga, birinci bölümdür ve dili ile üslubu en eski katmanı taşır. Karma teorisi dersinde Ārdraka'nın Budistlerle tartıştığı Sūtrakṛtāṅga, ikinci bölümdür ve dönemin rakip öğretilerini kaydeder. Bilgi ve çok yönlülük dersinde Jamāli'nin susuşunu okuduğun Bhagavatī, beşinci bölümdür ve kanonun en hacimli soru cevap külliyatıdır. Üç mücevher ve etik dersindeki "sekiz anne"yi anlatan Uttarādhyayana ise çekirdek bölümlerden değil, keşiş eğitiminin dört temel metninden biridir. Tarih ve Tīrthaṅkaralar dersinde gördüğün Kalpa Sūtra da manastır disiplini metinleri arasında sayılır ve her yıl sekiz günlük Paryuṣaṇa döneminde topluluk önünde okunur.

Dikkat edersen bu metinlerin hiçbiri Sanskritçe değildir. Kanon, Ardhamāgadhī adı verilen bir Prakrit, yani bölgesel bir konuşma diline dayanan bir dille aktarılmıştır. Şerhlerin önemli bir kısmı ise sonradan Sanskritçe yazılır. Kanonun dili konuşulan dile yakındır; onu yorumlayan dil ise bilginlerin dilidir.

Kaynaklardan okuma

Sözlü dönemin sonu

Śvetāmbara geleneğine göre kanon, Pāṭaliputra'dan sonra en az iki toplantıda daha düzenlenir. Sonuncusu Gujarat'taki Valabhī'de, Devarddhigaṇi Kṣamāśramaṇa başkanlığında toplanır ve metinler burada yazıya geçirilir. Kaynaklar bu toplantıyı Mahāvīra'nın ölümünden 980 ya da 993 yıl sonraya koyar; bu da genellikle MS 453 ya da 466 olarak hesaplanır.

Bu tarih, kanonun yaklaşık bin yıl boyunca hafızada taşındığı anlamına gelir. Kaynak okuryazarlığı dersinde Budist geleneğin ezber mühendisliğini, sabit kalıpları, sayılmış listeleri ve topluca okumayı görmüştün; Jain keşişleri de aynı araçlarla çalıştı. Ama bin yıl uzun bir süredir ve geleneğin kendi kayıtları bunu gizlemez: kıtlıklar, keşiş kuşaklarının dağılması ve tek bir ezberciye bağlı kalmış metinler. Valabhī toplantısı, bir sözlü geleneğin kendi kırılganlığını fark edip yazıya geçtiği andır.

Usta katmanı

Sıfır noktasındaki arşiv riskini hatırla: biri gelip yangının sanıldığından büyük olduğunu söyleyebilir. Jain tarihinde tam olarak bu oldu.

Digambara kolu, Śvetāmbara kanonunun özgün aktarım olmadığını savunur. Bu kola göre on iki bölümün tamamının bilgisi yüzyıllar içinde adım adım kaybolmuştur ve Śvetāmbara listesindeki metinler sonradan derlenmiştir; bu yüzden Digambaralar otoritelerini başka metinlere dayandırır. Çağdaş araştırmalar ise iki mutlak konumu da doğrulamaz: Ācārāṅga'nın ilk kitabı gibi bölümler dil bakımından çok eski malzeme taşır, ama külliyatın tamamı uzun bir aktarım sürecinin ürünüdür ve farklı dönemlerden katmanlar içerir.

Bir eksiklik beyanı burada iki yöne çalıştı. Śvetāmbara geleneği bir bölümün kaybını kaydederek kalan on bir bölümün statüsünü güçlendirdi. Digambara geleneği ise aynı kaybı genişleterek kanonun tamamını reddetmenin dayanağına çevirdi. İki kolun ayrılmasında bu tek neden değildi; giyim, kadınların kurtuluşu ve topluluk tarihi de rol oynadı. Ama metin sorusu ayrılığın en kalıcı izlerinden biridir. Sonraki ders, kanonsuz kalan kolun otoritesini neye dayandırdığını gösterecek.

Bir sonuç daha var. Kanonu yazıya geçiren topluluk, el yazmalarını korumayı bir dinî görev saydı. Batı Hindistan'daki Jain el yazması kütüphaneleri, "bilgi hazineleri", yüzyıllar boyunca zengin tüccar aileleri tarafından desteklendi. Rajasthan'daki Jaisalmer'de on beşinci yüzyılda kurulan ve palmiye yaprağı el yazmalarıyla tanınan kütüphane bunların en ünlülerindendir. Bu koleksiyonlar yalnızca Jain metinlerini değil, Budist ve Brahmanik metinleri, şiir ve gramer kitaplarını da korudu. Bir kıtlıkta metinlerini kaybetmiş bir topluluk, başkalarının metinlerinin de bekçisi oldu.

Yaygın hatalar

Uygulama

Kilit özet

1. Hemacandra'nın aktardığı efsaneye göre kıtlıktan sonra Pāṭaliputra'da on bir bölüm derlendi; on ikinci bölümün bilgisi Bhadrabāhu ile Sthūlabhadra arasında kısmen kayboldu.
2. Śvetāmbara kanonunun çekirdeği on iki bölümdür; on ikincisi kayıptır ve gelenek bunu açıkça kaydeder.
3. Kanon listesi alt kollara göre kırk beş ya da otuz iki metindir; kanon bir liste kararıdır.
4. Geleneğe göre metinler yaklaşık bin yıl hafızada taşındı ve beşinci yüzyılda Valabhī'de yazıya geçirildi.
5. Digambara kolu kaybı genişleterek kanonun tamamını reddeder; çağdaş araştırma iki mutlak konumu da doğrulamaz ve külliyatı eski ile yeni katmanların birlikteliği olarak görür.

Bir eksikliği kaydetmek dürüstlüktür; ama kayıt, eksiklik üzerine kurulacak her iddianın da başlangıç noktasıdır.

Sonraki derse köprü

Bu derste Digambara kolunun Śvetāmbara kanonunu reddettiğini gördün. Sonraki ders o kolun içine giriyor ve zor bir soruyu soruyor: bir gelenek kaynak metinlerini geçersiz sayarsa, otoritesini neye dayandırır? Kaybolmamış küçük parçalara mı, öğretiyi baştan düzenleyen sistematik özetlere mi, yoksa tek bir büyük öğretmenin eserlerine mi? Sonraki derste Digambara geleneğinin bu üç yolu nasıl birlikte kullandığını ve kanonsuz kalmanın, şaşırtıcı biçimde, nasıl daha sistematik bir literatür ürettiğini göreceksin.