Üç mücevher ve etik

Açılış sahnesi

Gujarat'ta bir şehir evi, akşam üzeri. Evin hanımı mutfakta suyu ince bir bezden süzerek bir kaba döküyor. Akşam yemeği güneş batmadan bitecek; karanlıkta, göremediği küçük canlıların yemeğe düşmesinden kaçınılıyor. Sofrada patates ya da soğan yok, çünkü toprağın altından sökülen kökler, içlerinde ve çevrelerinde sayısız canlıyı taşır. Ertesi sabah kocası iş yerine gidecek; ailenin işi ticaret. Bu evde kimse keşiş değil. Ama aynı şehrin öbür ucunda, bir sığınakta, beyaz giysili rahibeler yolu süpürerek yürüyor, yalnızca kendilerine verileni yiyor ve hiçbir şeye sahip olmuyor.

Jain kullanımlar dersinde bu iki hayatı ilk kez görmüştün: aynı beş yemin, keşiş için "büyük", ev sahibi için "küçük". Karma teorisi dersinde de zararın tanımına dikkatsizliğin girdiğini öğrenmiştin. Şimdi bu iki bilgiyi birleştirme zamanı. Bir ilke istisnasız uygulanmak üzere konduğunda ve herkes onu aynı ölçüde yaşayamadığında, bir gelenek ne yapar? İlkeyi yumuşatırsa, keşişin hayatı anlamını yitirir. İlkeyi olduğu gibi herkesten isterse, ev sahiplerinin hayatı imkânsızlaşır. Bu ders, Jain geleneğinin bu soruya verdiği cevabı ve cevabın bedelini inceliyor.

Bu derste ne olacak

Önce bir su kalitesi ölçeği üzerinden, tek bir ilkenin iki ayrı ölçekte nasıl dürüstçe uygulanabileceğini göreceksin. Sonra yeminlerin metindeki tanımını ve sahiplenmenin neden bir bağlanma meselesi sayıldığını öğreneceksin. Ardından ev sahibinin on iki yeminini ve onu keşişliğe doğru götüren basamakları tanıyacaksın. Sonra keşiş disiplininin "sekiz annesi"ni okuyacaksın. En sonda geleneğin yaşamın sonuna ilişkin en tartışmalı uygulamasına ve bu uygulamanın bir mahkemede yaşadıklarına bakacaksın.

Sıfır noktası

İçme suyu için bir kalite ölçeği düşün. İlke tektir: su zararlı madde içermemelidir. Ama bir laboratuvarın kullandığı saf su ile evdeki musluk suyu aynı ölçüde saf değildir. Laboratuvar suyu neredeyse sıfır yabancı madde içermek zorundadır; musluk suyu için belirli sınırlar vardır. İyi bir ölçek bu farkı gizlemez: her şişenin etiketine hangi sınıfa girdiği açıkça yazılır. Musluk suyu, laboratuvar suyuymuş gibi satılmaz. İlke korunur, fark beyan edilir.

Benzetmenin kırıldığı yer şudur. Su standardını bir dış otorite koyar ve şişe onu seçmez. Jain ev sahibi ise sınırlarını büyük ölçüde kendisi beyan eder: nereye kadar seyahat edeceğini, hangi nesneleri ne kadar kullanacağını kendisi söyler. Üstelik musluk suyunun laboratuvar suyuna dönüşmek gibi bir hedefi yoktur. Jain ev sahibinin ise vardır: ölçek bir merdivendir ve geleneğe göre her basamak, keşiş hayatına doğru bir adımdır.

Mekanizma

Üç mücevherin sırası

Jain kullanımlar dersinde Tattvārtha Sūtra'nın açılış cümlesini okumuştun: doğru görüş, doğru bilgi ve doğru davranış birlikte kurtuluşun yoludur. Bu derste üçüncüsünün, davranışın ayrıntısına iniyoruz; ama sıralamayı unutmamak gerekir. Jain metinlerinde davranış, görüş ve bilgi olmadan yerini bulamaz. Suyu süzen ev sahibi, suyun içinde canlı olduğunu bilmiyorsa yaptığı şey bir mutfak alışkanlığıdır, bir yemin değil. Temel ontoloji dersindeki duyu merdiveni bu yüzden bir etik haritasıdır: yemin, varlık envanterinin doğru kavranmasından sonra gelir. Aynı nedenle davranış üç mücevherin en sonuncusu olduğu hâlde, en fazla ayrıntıyla düzenlenen alandır: görüş bir kez doğru kurulduğunda, geriye onu her gün, her adımda uygulamak kalır.

Yeminin tanımı

Tattvārtha Sūtra yemini şöyle tanımlar: zarar vermekten, yalandan, verilmeyeni almaktan, cinsellikten ve sahiplenmekten geri durmak. Hemen ardından ikiye ayırır: bu geri duruş kısmi olduğunda küçük yemin, tam olduğunda büyük yemin adını alır.

Tanımın biçimine dikkat et: yeminler olumlu buyruklar olarak değil, geri durmalar olarak tanımlanır. Karma teorisi dersindeki modelle düşünürsen bu anlamlıdır. Her etkinlik parçacık çeker; bu yüzden yol, bir şeyler yapmaktan önce bir şeyler yapmamaktan geçer. Aynı sūtra zinciri, sahiplenmenin tanımını da verir: sahiplenme, bağlanmadır. Bir keşişin tek bir kabı bile, ona bağlanırsa sahiplenmedir; bir ev sahibinin büyük serveti ise, bağlanmanın azaltılmasına yönelik bir disiplinle tutulursa, küçük yeminin sınırları içinde kalabilir. Sahiplenmemek, yoksulluk yemini değil, bir bağlanma ölçüsüdür.

Ev sahibinin on iki yemini

Ev sahibi beş küçük yeminin yanında yedi ek yemin daha alabilir. Tattvārtha Sūtra bunları sayar; listelerin sırası ve adları gelenekler arasında biraz değişir. Üçü destekleyici yemindir: seyahat edilecek yönleri ve mesafeleri sınırlamak, amaçsız zarardan kaçınmak, yani hiçbir işe yaramayan kırıcılıktan, gereksiz silah tutmaktan, boş yere zarar verecek alışkanlıklardan uzak durmak ve kullanılacak nesnelerin sayısını sınırlamak. Dördü eğitici yemindir: belirli bir süre boyunca bütün etkinliği bırakıp dinginlik içinde oturmak, ayın belirli günlerinde oruç tutup bir günü keşiş gibi geçirmek, sınırları belirli bir süre için daha da daraltmak ve keşişlere yiyecek vermek.

Eğitici yeminlerin adı boşuna konmamıştır: her biri ev sahibine, keşiş hayatını kısa süreler için "prova" ettirir. Orta çağda yazılmış ev sahibi el kitapları, bu provaları bir merdivene dönüştürür: on bir basamak boyunca ev sahibi kısıtlamalarını adım adım artırır ve en üst basamakta neredeyse bir keşiş gibi yaşar. R. Williams'ın 1963'te yayımlanan araştırması, bu el kitaplarının yüzyıllar boyunca ne kadar ayrıntılı bir ev sahibi disiplini kurduğunu gösterir.

Kaynaklardan okuma

Sekiz anne

Keşiş ile rahibe için beş yemin istisnasızdır. Ama istisnasız bir yemin, soyut kalırsa uygulanamaz: bir keşiş yürümek, konuşmak ve yemek zorundadır. Kanon bu soruna somut bir cevap verir.

Uttarādhyayana'nın yirmi dördüncü dersi, öğretinin sekiz temel maddesini sayar: beş dikkat ve üç denetim. Beş dikkat yürümede, konuşmada, yiyecek aramada, eşya alıp koymada ve atıkları bırakmada gösterilen özendir. Üç denetim ise zihnin, sözün ve bedenin denetimidir. Metin, öğretinin bütününün bu sekiz maddenin içinde yer aldığını söyler.

Gelenek bu sekiz maddeye "öğretinin anneleri" der, çünkü bir anne çocuğunu nasıl koruyup büyütürse, bunlar da yeminleri korur. Karma teorisi dersiyle birlikte okuduğunda listenin mantığı açılır. Zarar, dikkatsiz bir etkinlikle tanımlanmıştı; öyleyse dikkat, zarar vermemenin kendisidir. Beş dikkat, bir keşişin bırakamayacağı en sıradan beş etkinliği, yani yürümeyi, konuşmayı, yemeyi, bir şey tutmayı ve bedenin atığını, özen altına alır. Üç denetim ise karma akışının üç kaynağını, zihni, sözü ve bedeni kısar. Etik burada bir buyruk listesi değil, akışı durdurmaya yönelik bir mühendisliktir.

Mesleklerin kapısı

Ev sahibi dikkat disiplinini manastırdaki kadar sıkı uygulayamaz, ama geçimini nasıl sağladığını seçebilir. Śvetāmbara kanonundaki Upāsakadaśā, örnek ev sahiplerinin yeminlerini anlatırken zarar üretmesi yüksek sayılan on beş iş türünü sayar: kömür yakmak, orman kesmek, hayvan ürünleri ve zehir ticareti bunların arasındadır. Sonuç tarihsel olarak görünürdür: Jain toplulukları büyük ölçüde ticaret, kuyumculuk ve finans alanlarında yoğunlaşmıştır. Bunu yalnızca öğretiye bağlamak aşırı bir basitleştirme olur, çünkü topluluk ağları ve bölgesel ekonomi de rol oynamıştır. Ama bir ilkenin, kuşaklar boyunca bir topluluğun meslek haritasını çizdiği de açıktır.

Usta katmanı

Dharmasūtralar dersinde normatif metinlerin ideal bir düzen yazdığını ve bu düzen ile yaşanan hayat arasındaki farkın metinlerde görünmez kaldığını görmüştün. Jain yemin sistemi bu farkı sistemin içine yerleştirir: ev sahibi keşiş gibi yaşıyormuş gibi yapmaz, neyi ne ölçüde yaptığını beyan eder. Bu, sistemin en dürüst tasarım kararıdır. Ama bir gerilim de doğurur: ölçeğin tepesinde, istisnasız bir ilkenin ölüm karşısında ne diyeceği sorusu durur.

Tattvārtha Sūtra, ev sahibinin hayatının sonunda "sallekhanā"yı, yani yiyecek ve suyu kademeli olarak azaltarak ölümü dinginlikle karşılamayı üstlenebileceğini söyler. Gelenek bu uygulamayı yaşlılık, çare bulunmayan hastalık ya da kaçınılmaz bir felaket gibi koşullara bağlar ve tutkudan doğmadığı için intihardan ayırır. Rajasthan Yüksek Mahkemesi 10 Ağustos 2015'te uygulamanın yaşam hakkıyla bağdaşmadığına ve cezalandırılması gerektiğine hükmetti; Hindistan Yüksek Mahkemesi aynı yıl kararın uygulanmasını durdurdu ve esasa ilişkin tartışma sürdü.

Bu kaydı dikkatle oku. Geleneğin kendi ayrımı açıktır: tutkuyla, öfkeyle ya da umutsuzlukla kendini öldürmek, Jain metinlerinde de ağır bir zarar sayılır. Karşı çıkanların kaygısı da açıktır: yaşlı ve hasta bir insanın özgür iradesi, aile ve topluluk baskısından nasıl ayırt edilecek? Bu ders iki tarafı kaydeder ve hiçbir yaşam sonu uygulamasını önermez ya da tarif etmez. Kendine zarar verme düşünceleri yaşıyorsan ya da bir yakının için endişeleniyorsan, bir sağlık uzmanına ya da bulunduğun yerdeki bir kriz destek hattına başvur.

Yaygın hatalar

Uygulama

Kilit özet

1. Tattvārtha Sūtra yeminleri beş geri duruş olarak tanımlar; kısmi uygulandığında küçük, tam uygulandığında büyük yemin adını alırlar.
2. Sahiplenme bağlanma olarak tanımlanır; ölçü mülkün miktarı değil, ona tutunmanın derecesidir.
3. Ev sahibinin beş küçük yemininin yanında üç destekleyici ve dört eğitici yemini vardır; eğitici yeminler keşiş hayatının kısa provalarıdır ve el kitapları bunları on bir basamaklı bir merdivene dönüştürür.
4. Uttarādhyayana'nın sekiz annesi, beş dikkat ve üç denetim, zararın dikkatsiz etkinlikle tanımlanmasının pratik karşılığıdır.
5. Sallekhanā, geleneğin koşullara bağladığı ve intihardan ayırdığı bir yaşam sonu uygulamasıdır; 2015 Rajasthan kararı ve ardından gelen askıya alma, tartışmanın sürdüğünü gösterir.

İlke korunur, fark beyan edilir.

Sonraki derse köprü

Temel ontoloji dersinde bir şeyin hem değişip hem kaldığını, altının bilezikten kolyeye geçerken altın olarak kaldığını görmüştün. Sonraki ders bu ikiliği bir bilgi kuramına çeviriyor: bir şey hakkında söylenen bir cümle, ancak hangi açıdan söylendiği belirtildiğinde doğru sayılabilir. Bu öğretinin popüler anlatımı, fili elleriyle yoklayan körlerin hikâyesiyle birlikte, "her görüş kendi açısından doğrudur" sloganına dönüşmüştür. Sonraki derste bu sloganın öğretinin söylediği şey olup olmadığını ve Jain düşünürlerinin açıları nasıl sınıflandırdığını soracaksın.