Karma teorisi

Açılış sahnesi

Jain kanonunun eski bir metninde, Ārdraka adlı genç bir keşiş yola çıkmış, Mahāvīra'ya gidiyor. Yolda onu sırayla başka okulların temsilcileri durdurur ve her biri kendi öğretisini savunur. Bir noktada karşısına Budist keşişler çıkar. Jain metnine göre Budistler ona şöyle bir örnek verir: biri bir insanı cansız bir topak sanıp şişe geçirir ve kızartırsa, bunun günahı yoktur; tersine bir topağı insan sanıp aynı şeyi yaparsa, öldürme suçu işlemiş olur. Her şey, yapan kişinin ne sandığına bağlıdır.

Sūtrakṛtāṅga, Śvetāmbara kanonunun ikinci ana metnidir. Altıncı derste Ārdraka, Budistlerin ağzından aktarılan bu görüşü reddeder: kendini denetleyen kişi, canlılara verilen zararı bu biçimde yok sayamaz; bir insanı cansız bir nesneyle karıştırmak mümkün değildir ve bunu ancak değersiz biri söyleyebilir.

Bu sahneyi okurken dikkatli ol, çünkü sahneyi yazan taraf Jain'dir. Öğretmen olarak Buda dersinde bunun aynasını görmüştün: Budist kanonundaki Upāli tartışmasında, Nātaputta'nın öğrencileri bedensel eylemi en ağır sayan, zihni hesaba katmayan bir konumu savunuyordu ve o sahneyi yazan taraf da Budistti. İki gelenek birbirini aynı soru üzerinden karikatürleştirdi: biri ötekini yalnız niyete bakmakla, öteki berikini yalnız bedene bakmakla suçladı. Bugünkü yaygın anlatı Budist karikatürü miras almıştır: "Jain düşüncesinde niyet önemli değildir, eylem yeter." Bu derste Jain metinlerinin bu soruya kendi ağızlarından ne dediğini okuyacaksın. Test sorusu da hazır: yolu süpürerek, yavaş ve dikkatli yürüyen bir keşişin ayağının altında yine de bir böcek ezilirse, bu eylem bir sonuç doğurur mu?

Bu derste ne olacak

Önce hukukun kast ile kazayı ayırma biçimi üzerinden, bir sorumluluk modelinin kaç soru sorduğunu göreceksin. Sonra karmanın Jain düşüncesinde neden ince bir madde olarak anlaşıldığını ve canlıya nasıl aktığını öğreneceksin. Ardından iki tür akışı ve bağlanmanın dört boyutunu göreceksin; açılıştaki sorunun cevabı orada. Sonra zararın metinlerdeki tanımını okuyacaksın. En sonda sekiz karma türüne ve bağlanmış karmanın nasıl eritildiğine bakacaksın.

Sıfır noktası

Bir mahkemede bir ölüm davası görülüyor. Hâkim tek bir soru sormaz, iki soru sorar. Birincisi: bir ölüm gerçekleşti mi ve sanığın eylemi buna yol açtı mı? İkincisi: sanığın iç durumu neydi? Bilerek ve isteyerek mi yaptı, dikkatsizlik mi etti, yoksa bütün özeni gösterdiği hâlde kaçınılmaz bir kaza mı oldu? Türk ceza hukuku da kasten öldürme ile taksirle öldürme arasında ayrım yapar. Aynı ölüm, iç duruma göre bambaşka sonuçlar doğurur. Ne yalnız niyet sorulur ne yalnız sonuç; iki soru iki ayrı şeyi belirler.

Benzetmenin kırıldığı yer şudur. Mahkemede bir hâkim vardır ve ceza dışarıdan verilir. Jain modelinde hiçbir yargıç yoktur; karma, kendiliğinden işleyen bir süreçtir, tıpkı yağlı bir yüzeye tozun yapışması gibi. Üstelik hukuk, bütün özeni gösteren kişinin yol açtığı kazayı çoğu zaman tamamen sorumluluk dışında bırakır. Jain modeli ise en dikkatli eylemin bile bir iz bıraktığını söyler; yalnızca o iz, yapıştığı anda çözülecek kadar hafiftir.

Mekanizma

Akan madde

Temel ontoloji dersinde Jain evreninin altı gerçekliğini görmüştün. Karma bunlardan maddeye aittir: evrenin her yerinde bulunan, gözle görülmeyecek kadar ince madde parçacıklarıdır. Canlı bedeniyle, sözüyle ya da zihniyle bir etkinlikte bulunduğunda, bu etkinlik canlının çevresindeki karma parçacıklarını ona doğru çeker. Tattvārtha Sūtra bu etkinliğe "yoga" der, parçacıkların canlıya akışına da "āsrava", yani akış. Akan parçacıklar canlıya yapışıp onun doğal niteliklerini, sınırsız bilgisini, algısını ve mutluluğunu örter. Şerh geleneğinin sık kullandığı imgeyle: yağa bulanmış bir bedene toz yapışır. Toz her yerdedir; yapışıp yapışmayacağını belirleyen, yüzeydeki yağdır. Yağ tutkulardır: öfke, gurur, hile ve açgözlülük.

Tattvārtha Sūtra akışı ikiye ayırır. Tutkuları olan canlılarda akış, yeniden doğuşlar zincirini uzatan türdendir. Tutkulardan arınmış canlılarda ise akış, "yürüyüş yolu" adı verilen türdendir: etkinlik sürdüğü için parçacıklar gelir, ama yapışacak yağ olmadığından kalıcı bir bağ kurulmaz.

"Yürüyüş yolu" adı rastlantı değildir. Açılıştaki keşişin durumu, metnin ta kendisinin öngördüğü durumdur. Yürüme bir etkinliktir ve parçacıkları çeker. Ama tutkusuz, dikkatli bir yürüyüşte bu parçacıklar kalıcı bir bağ kurmaz; şerh geleneğine göre geldikleri gibi çözülüp giderler.

Dört boyut

Bağlanmanın kendisi dört boyutta tarif edilir: bağlanan karmanın türü, süresi, şiddeti ve miktarı. Nemicandra'nın kısa öğretim şiiri Dravyasaṃgraha bu dört boyutun kaynağını tek bir dizede ayırır: tür ve miktar etkinlikten, süre ve şiddet tutkulardan gelir. İşte iki değişkenli model budur. Aynı böcek, aynı adım, aynı miktar parçacık; ama bir kişi öfkeyle, bilerek ve zevk alarak ezdiğinde süre ve şiddet çok yüksektir, dikkatle yürüyen keşişte ise sıfıra yakındır.

Kaynaklardan okuma

Zararın tanımı

Jain etiğinin merkezindeki kavram zarar vermemek, ahiṃsā'dır. Öyleyse zararın kendisinin tanımına bakmak gerekir.

Tattvārtha Sūtra zararı şöyle tanımlar: tutkulara kapılmış, dikkatsiz bir etkinlik yüzünden bir canlının yaşam güçlerinin koparılması zarardır. Şerhler iki ögeyi ayırır: dikkatsiz etkinlik görünmez ve incedir, yaşamın koparılması ise görünür ve kabadır. Birincisi her durumda kusurdur; ikincisi kusur olabilir de olmayabilir de.

Bu tanım, yaygın anlatıyı tersine çevirir. Zararın tanımına bir iç durum, dikkatsizlik girmiştir. Açılıştaki keşiş bir canlının yaşamını koparmıştır, ama dikkatsiz değildir; tanıma göre işlediği şey tam anlamıyla zarar değildir. Tersi de doğrudur: hiçbir canlıya dokunmayan ama öfkeyle, dikkatsizce savrulan biri, görünür bir zarar olmadan da kusurludur. Onuncu yüzyıl Digambara yazarı Amṛtacandra, ev sahipleri için yazdığı Puruṣārthasiddhyupāya'da bu çizgiyi en uca taşır: tutkuların ortaya çıkışı zararın kendisidir, çıkmaması zarar vermemektir. Bu yüzden Jain düşüncesine "niyet önemsizdir" demek, metinlerin tam olarak neyi tanımladığını görmemektir.

Peki Ārdraka neden Budistlere karşı çıkıyordu, eğer iç durum bu kadar önemliyse? Aradaki fark ince ama gerçektir. Jain metinlerinde dikkat, bir iç durumdur ama gözün önündekini görmek zorunda olan bir iç durumdur. Bir insanı cansız bir topakla karıştıran kişi dikkatli değildir; yanılgının kendisi kusurdur. Ārdraka'nın itirazı niyete değil, niyetin bir yanılgıyla temize çıkarılmasınadır.

Sekiz tür

Tattvārtha Sūtra bağlanan karmayı sekiz türe ayırır. Dördü canlının doğal niteliklerini doğrudan örter: bilgiyi, algıyı, doğru görüş ile davranışı ve enerjiyi. Öbür dördü hayatın koşullarını belirler: haz ve acı deneyimini, yaşam süresini, bedeni ve toplumsal konumu. İlk dört tür tamamen çözüldüğünde canlı her şeyi bilen biri olur, ama bedeni ve yaşam süresi kalan karmalar tükenene kadar sürer. Jain geleneğine göre Mahāvīra'nın her şeyi bilen biri olduktan sonra yıllarca yürüyüp öğretmeyi sürdürmesi bu ayrımla açıklanır: örten karmalar gitmiştir, bedeni taşıyan karmalar ise henüz tükenmemiştir.

Usta katmanı

Bağlanmış karma iki yolla çözülür: süresi dolduğunda kendiliğinden olgunlaşıp düşerek ya da uygulamayla erken eritilerek. Jain terimiyle bu eritme "nirjarā"dır ve aracı çiledir, tapas. Tattvārtha Sūtra çileyi altı dış ve altı iç uygulama olarak sayar. Dış çileler oruç, azaltılmış yemek, belirli yiyeceklerden vazgeçme, tatlardan kaçınma, ıssız bir yerde oturup yatma ve bedensel zorluğa katlanmadır. İç çileler ise hatayı itiraf edip telafi etme, saygı, hizmet, metin çalışması, bedene tutunmayı bırakma ve derin yoğunlaşmadır. İç çilelerin listesi, çilenin bir dayanıklılık yarışması olmadığını gösterir: yağı kurutmak, yani tutkuları azaltmak, bedeni aç bırakmaktan daha derin bir iştir.

Karma ve yeniden doğuş dersinde Budist tanımı görmüştün: eylem, niyettir. İki model arasındaki gerçek fark, karikatürlerin iddia ettiği yerde değil, kasıtsız zararın değerlendirilmesindedir. Budist tanımda niyet yoksa karma da yoktur. Jain modelinde niyet yoksa bile etkinlik vardır ve etkinlik, yapışmasa bile, parçacık çeker; asıl yükü taşıyan tutku yoksa bu parçacıklar kalıcı bir bağ kurmaz. Bu küçük fark uygulamada büyük bir sonuç doğurur: Jain disiplini yalnız kötü niyeti değil, kaza ihtimalinin kendisini de azaltmayı hedefler. Jain kullanımlar dersinde gördüğün, ağaca giden altı yolcunun renk derecelerini de bu modelin içinde okuyabilirsin: renkler, tutkuların ve etkinliğin bir andaki bileşimini anlatır.

Yaygın hatalar

Uygulama

Kilit özet

1. Sūtrakṛtāṅga'daki Ārdraka sahnesi ile Budist kanonundaki Upāli tartışması, iki geleneğin birbirini niyet sorusu üzerinden karikatürleştirdiğini gösterir.
2. Jain düşüncesinde karma ince bir maddedir; bedensel, sözel ve zihinsel etkinlik onu canlıya çeker, tutkular onu yapıştırır.
3. Tattvārtha Sūtra 6.4'e göre tutkusuz canlıda akış "yürüyüş yolu" türündendir ve kalıcı bir bağ kurmaz; dikkatli keşişin durumu budur.
4. Bağlanmanın türünü ve miktarını etkinlik, süresini ve şiddetini tutkular belirler; Tattvārtha Sūtra 7.13 zararı dikkatsiz etkinlikle tanımlar.
5. Bağlanmış karma süresi dolunca ya da çileyle erken erir; çile listesinin yarısı itiraf, hizmet, çalışma ve yoğunlaşma gibi iç uygulamalardır.

Toz her yerdedir; yapışıp yapışmayacağını belirleyen, yüzeydeki yağdır.

Sonraki derse köprü

Bu derste dikkatsizliğin zararın tanımına girdiğini gördün. Öyleyse dikkat, Jain yaşamının merkezi bir becerisi olmalıdır. Sonraki derste bu becerinin bir yaşam düzenine nasıl dönüştüğünü göreceksin: yürürken yere bakmak, suyu süzmek, karanlıkta yemek yememek, meslek seçerken bazı işleri elemek. Hepsi, zarar vermeme ilkesinin istisnasız uygulanmaya çalışılmasından doğar. Ama istisnasız bir ilkeyi herkes aynı ölçüde yaşayamaz; sonraki derste sistemin bu sorunu, üç mücevher ve beş yeminle, keşiş ile ev sahibi için nasıl iki ayrı ölçekte çözdüğünü soracaksın.