Jain–Budist–Hindu karşılaştırmaları

Açılış sahnesi

Tanrılar ile iblisler arasında uzun bir savaş sürmektedir ve iblisler, Veda'ya bağlı kaldıkları sürece yenilmezdir. Çaresiz kalan tanrılar Viṣṇu'ya sığınır. Viṣṇu kendi bedeninden bir yanılsama, bir aldatıcı figür çıkarır ve onu iblislerin arasına gönderir. Figür çıplaktır, başı tıraşlıdır, elinde bir demet tavus kuşu tüyü vardır. İblislere yeni bir öğreti anlatır: aynı şey hem erdem hem kötülük olabilir; bir şey olabilir de olmayabilir de. İblisler bu öğretiye kapılır, Veda'yı ve törenlerini bırakır. Zırhlarını yitirdikleri için de tanrılar karşısında yenilirler.

Viṣṇu Purāṇa'ya göre "yanılsama aldatıcısı" adı verilen bu figür, iblislere öğretisini "bu büyük öğretiye layıksınız" diye seslenerek anlatır ve onu izleyenler bu sözden ötürü "layık olanlar" diye anılır. Aynı bölümde figür bu kez kırmızı giysiler içinde, başka bir öğretiyle de görünür ve iblisleri hayvan kurbanını ve Veda'yı küçümsemeye yöneltir.

Bu tasvirdeki ayrıntılara dikkat et: çıplaklık, tıraşlı baş, tavus kuşu tüyünden süpürge ve "bir şey olabilir de olmayabilir de" diye özetlenen bir öğreti. Bilgi ve çok yönlülük dersinde gördüğün bakış açısı öğretisinin bir alaya dönüştürülmüş hâli burada duruyor; "layık olanlar" adı da Jain öğretmenlerinin bir unvanına göndermedir. Bir Hindu metni, Jain ve Budist öğretileri Veda'yı terk ettirmek için tanrı tarafından gönderilmiş bir yanılsama olarak anlatıyor. Karma teorisi dersinde Jain ve Budist metinlerin birbirini nasıl karikatürleştirdiğini görmüştün. Şimdi üçüncü taraf da sahnede. Bu ders, Jain seviyesini kapatırken üç geleneği aynı masaya koyuyor ve şu soruyu soruyor: birbirini bu kadar iyi tanıyan ve aynı sözcükleri kullanan üç gelenek gerçekte nerede ayrılıyor?

Bu derste ne olacak

Önce iki dil arasındaki yanıltıcı sözcükler üzerinden, aynı terimin farklı kavramlar taşıyabileceğini göreceksin. Sonra bu seviyede birçok kez döndüğün tek bir olayı, dikkatli bir keşişin ezdiği böceği, üç geleneğin terazisinde tartacaksın. Ardından kendilik, kurtuluş, yaratıcı ve çile eksenlerinde farkları kısaca toplayacaksın. Sonra rakiplerini tarafsızca anlatmaya çalışan bir Jain düşünürünü okuyacaksın. En sonda karşılaştırmanın bugün mahkemelerde ve yasalarda nasıl sonuçlar doğurduğuna bakacaksın.

Sıfır noktası

İngilizce öğrenen biri "actual" sözcüğünü görünce Türkçedeki "aktüel"i, yani güncel olanı düşünür. Oysa İngilizcede sözcük "gerçek, fiilî" demektir. İki sözcük aynı Latince kökten gelir, kulağa aynı gelir ve tam da bu yüzden yanıltır. Dilbilimciler bunlara "yanlış dost" der. Yanlış dostların tehlikesi, hiç bilmediğin bir sözcükten büyüktür: bilmediğin bir sözcükte durur ve sözlüğe bakarsın; yanlış dostta ise anladığını sanarak devam edersin.

Benzetmenin kırıldığı yer şudur. Dillerdeki yanlış dostlar çoğu zaman yüzyıllar içinde rastlantıyla ayrışmıştır. Karma, dharma ya da kurtuluş gibi terimler ise bilinçli tartışmalar içinde ayrıştı: üç gelenek aynı dönemde, aynı bölgede birbirini dinleyerek ve birbirine itiraz ederek kendi tanımlarını keskinleştirdi. Üstelik dildeki yanlış dosta sözlük yeter; burada ise bazen terim gerçekten ortak bir işi görür. Hata iki yönlüdür: aynı adı aynı kavram sanmak da, farklı adları farklı kavram sanmak da yanıltır.

Mekanizma

Tek olay, üç terazi

Karma teorisi dersindeki keşişi hatırla: yolu süpürerek, dikkatle yürüyor ve yine de ayağının altında bir böcek ezilir. Bu tek olayı üç geleneğin terazisine koy.

Jain terazisinde etkinlik vardır, öyleyse karma parçacıkları akar. Ama tutku olmadığı için akış "yürüyüş yolu" türündendir ve bağ geldiği gibi çözülür. Zararın tanımı dikkatsizliği şart koştuğu için, bu olay tam anlamıyla zarar bile sayılmaz.

Budist terazisinde, Karma ve yeniden doğuş dersinde gördüğün tanım geçerlidir: eylem, niyettir. Niyet yoksa karma da yoktur; böceğin ölümü keşişin hesabına yazılmaz. Ama aynı geleneğin manastır kuralları, keşişlerin yağmur mevsiminde yolculuğu bırakmasını, küçük canlıları ezmemek için gerekçelendirir. Teorideki sıfır, uygulamadaki özeni ortadan kaldırmaz.

Brahmanik terazide cevap metne göre değişir. Dharmaśāstralar dersinde tanıdığın Manu'nun yasası, kasıtsız işlenen bir kusurun da telafi gerektirdiğini, bunun da kefaret törenleriyle yapılacağını söyler; kasıtlı kusurlar için daha ağır yollar öngörür. Burada niyet önemlidir, ama kasıtsız eylem de bir iz bırakır ve bu izi temizleyen şey bir iç durum değil, bir törendir.

Aynı olay üç terazide üç ayrı ağırlık taşır. Bu yüzden "üç gelenekte de karma vardır" cümlesi doğrudur ama neredeyse hiçbir şey söylemez.

Öbür eksenler

Aynı yöntemi başka sorulara da uygulayabilirsin. Kendilik sorusunda Jain envanteri sayısız kalıcı canlıyı merkeze koyar; Budist çözümleme kalıcı bir kendiliği reddeder; Upaniṣad'lara dayanan gelenekler ise bireysel benliği ya mutlakla özdeş ya da ona bağlı sayar. Kurtuluş sorusunda Jain canlısı evrenin tepesine yükselip ayrı bir bilinç olarak kalır; Budist metinler sönmüş ateşin nereye gittiği sorusunu yanlış kurulmuş sayar; Vedānta okulları özdeşlik ile ilişki arasında bölünür. Yaratıcı sorusunda ise beklenmedik bir tablo çıkar: Jainler ve Budistler bir yaratıcıyı reddeder, ama Brahmanik ailenin içinde de, Altı klasik darśana dersinde gördüğün Mīmāṃsā gibi bir yaratıcıya ihtiyaç duymayan okullar vardır. Ayrım çizgisi tanrıdan değil, Veda'nın otoritesinden geçer. Çile sorusunda ise iki gelenek aynı ortamda, birbirini bilerek ayrıldı: Orta Uzunlukta Söylemler dersinde okuduğun Devadaha sorgusu, Jain keşişlerinin geçmiş karmayı çileyle eritme iddiasını doğrudan hedef alır.

Kaynaklardan okuma

Açılıştaki Purāṇa, rakip öğretileri bir yanılsama olarak anlattı. Ama karşılaştırmanın başka bir biçimi de mümkündü ve onu bir Jain keşişi denedi.

Sekizinci yüzyıl civarında yaşadığı düşünülen Śvetāmbara keşişi Haribhadra, "Altı Sistemin Derlemesi" adlı kısa eserinde Budist, Nyāya, Sāṃkhya, Jain, Vaiśeṣika ve Mīmāṃsā sistemlerini sırayla ve her birinin kendi temel kavramlarıyla özetler. Ona atfedilen bir başka eserdeki ünlü dize şöyle der: Mahāvīra'ya karşı bir yanlılığım, Kapila ve öbürlerine karşı bir nefretim yok; kimin sözü akla uygunsa, o kabul edilmelidir.

Bu eseri, Altı klasik darśana dersinde gördüğün başka bir derlemeyle karşılaştır. On dördüncü yüzyılda Mādhava, sistemleri yükselen bir merdivene dizip kendi okulunu en tepeye koymuştu. Haribhadra'nın derlemesinde ise kendi geleneği listenin ortasında, öbürlerinin arasında durur ve her sistem önce kendi diliyle anlatılır. Bu, Haribhadra'nın tartışmadığı anlamına gelmez; başka eserlerinde rakiplerine sert itirazlar yöneltir. Ama karşılaştırmanın ilk adımını, rakibi kendi kavramlarıyla doğru aktarmayı, tartışmadan önce atar. Bilgi ve çok yönlülük dersindeki ilkenin bir yöntem hâline gelmiş biçimi budur: her görüş önce kendi alanında doğru biçimde kaydedilir, sonra sınırı sorulur.

Usta katmanı

Karşılaştırma yalnızca bir felsefe alıştırması değildir; sonuçları yasaya kadar uzanır.

Hindistan'da 1955'te çıkarılan Hindu evlilik yasası, uygulama alanını tanımlarken Jainleri, Budistleri ve Sihleri de kapsamına alır; aynı dönemin miras ve evlat edinme yasaları da aynı tanımı kullanır. Jainler, yıllar süren talepler ve tartışmaların ardından 2014'te merkezî hükümet tarafından ulusal düzeyde dinî azınlık olarak tanındı.

Yasa koyucu açısından 1955'teki tanım, aile hukukunu sadeleştiren pratik bir tercihti. Ama birçok Jain için bu, kendi geleneklerinin ayrı bir din olarak görülmemesi anlamına geliyordu. Bu derste kurduğun yöntem tam burada iş görür: aynı terazide tartıldığında Jain ve Brahmanik çerçevelerin kasıtsız zarara, kendiliğe ve Veda'nın otoritesine verdiği cevaplar birbirinden ayrılır. Bir sınıflandırmanın pratik kolaylığı, bu farkları görünmez kılmaya yetmez.

Bu tartışmanın kökü, bu seviyenin başına kadar gider. Tarih ve Tīrthaṅkaralar dersinde, Jain geleneğinin Budizmin bir kolu olmadığını gösteren kanıtların nasıl birleştirildiğini görmüştün. On dokuzuncu yüzyılın sonunda Hermann Jacobi, Ācārāṅga'yı çevirirken yazdığı girişte, Budist kanonundaki Nigaṇṭha Nātaputta'nın Mahāvīra olduğunu ve Jain geleneğinin bağımsız ve eski olduğunu savunmuştu. Bir geleneğin başka bir geleneğin kolu sayılıp sayılmaması, bilimsel bir sınıflandırma sorusu olduğu kadar, o geleneğin yasal ve toplumsal kimliğini belirleyen bir sorudur.

Açılıştaki Purāṇa, Ārdraka'nın Budistleri ve Upāli tartışmasının Jain keşişleri birlikte düşünüldüğünde bir örüntü görünür. Gelenekler en ayrıntılı karikatürleri en yakın komşuları için çizer. Uzak bir rakibi karikatürleştirmeye gerek yoktur; karışma tehlikesi taşıyan yakın rakip ise sınırın çizilmesini zorunlu kılar. Polemiğin yoğunluğu, benzerliğin ölçüsüdür.

Yaygın hatalar

Uygulama

Kilit özet

1. Viṣṇu Purāṇa, Jain ve Budist öğretileri Viṣṇu'nun iblisleri yoldan çıkarmak için gönderdiği bir yanılsama olarak anlatır; tasvir, Jain bakış açısı öğretisini bir alaya çevirir.
2. Aynı kasıtsız olay Jain çerçevede anında çözülen bir bağ, Budist çerçevede karmasız bir eylem, Brahmanik hukukta kefaret gerektiren bir kusur olarak tartılır.
3. Kendilik, kurtuluş, yaratıcı ve çile sorularında üç gelenek gerçekten ayrışır; ayrım çizgisi tanrı inancından değil, Veda otoritesinden geçer.
4. Haribhadra'nın derlemesi, rakip sistemleri kendi kavramlarıyla aktararak karşılaştırmanın ilk adımını tartışmadan önce atar.
5. Karşılaştırmanın hukuki sonuçları vardır: Jainler 1955 yasasında Hindu aile hukukunun kapsamına alındı ve 2014'te ulusal azınlık olarak tanındı.

Polemiğin yoğunluğu, benzerliğin ölçüsüdür.

Sonraki derse köprü

Bu seviye, üç geleneğin birbirini nasıl karikatürleştirdiğini ve bir Jain düşünürünün rakiplerini nasıl kendi dilleriyle anlatmaya çalıştığını göstererek kapanıyor. Sonraki seviye, bu sorunu bambaşka bir yoldan çözen bir geleneği açıyor. Sih geleneğinin kutsal kitabında yalnızca kendi öğretmenlerinin sözleri yoktur; farklı geleneklerden gelen şairlerin şiirleri de aynı ciltte ve aynı otoriteyle yer alır. Bir sonraki derste bu geleneğin, eşitlik gibi bir değeri yalnızca öğretmekle kalmayıp ortak bir mutfak, karışık bir kitap ve kişiden kitaba devredilen bir otorite gibi yapılarla nasıl kurduğunu soracaksın.