Rāmāyaṇa

Açılış sahnesi

25 Ocak 1987, pazar sabahı, saat dokuz buçuk. Hindistan'ın devlet televizyonu Doordarshan, Rāmāyaṇa'yı anlatan bir dizinin ilk bölümünü yayınlar. Sonraki bir buçuk yıl boyunca, her pazar sabahı, ülkenin sokakları boşalır. İnsanlar işlerini, alışverişlerini, bazen düğünlerini dizinin saatine göre ayarlar. Televizyonu olmayanlar komşunun evinde toplanır; bazı evlerde televizyonun önüne çiçek konur, tütsü yakılır, ekrandaki Rāma'ya bir tanrıya yapıldığı gibi saygı gösterilir.

Ramanand Sagar'ın yönettiği Ramayan, 25 Ocak 1987'den 31 Temmuz 1988'e kadar Doordarshan'da her pazar sabahı yayınlanır ve yetmiş sekiz bölüm sürer. Dizi, döneminin en çok izlenen televizyon yapımları arasına girer; yayın saatlerinde sokakların boşaldığı dönemin tanıklıklarında sıkça anlatılır.

Ama hangi Rāmāyaṇa? Dizi, Sanskrit bir destana, on altıncı yüzyılda yazılmış Hintçe bir bağlılık şiirine ve başka bölgesel anlatımlara birlikte dayanıyordu. Dharmaśāstralar dersinde bir hukuk geleneğinin tek bir kitaba nasıl indirgendiğini görmüştün. Rāmāyaṇa'nın başına da benzer bir şey geldi: yüzlerce anlatımı olan bir hikâye, bir ekranda tek bir biçime kavuştu ve milyonlarca insan için "hikâyenin kendisi" oldu. Bu ders o yüzlerce anlatımı ve "hangisi aslı?" sorusunu inceliyor.

Bu derste ne olacak

Önce bir halk türküsünün farklı bölgelerdeki söylenişleri üzerinden bir anlatı ailesinin ne olduğunu göreceksin. Sonra en eski Sanskrit anlatımı ve onun katmanlarını tanıyacaksın. Ardından bir Budist ve bir Jain anlatımında hikâyenin nasıl başka bir şeye dönüştüğünü okuyacaksın. Sonra bir bağlılık şiirinin rahatsız edici bir sahneyi nasıl yeniden yazdığını göreceksin. En sonda bir denemenin bir üniversite müfredatından nasıl çıkarıldığını göreceksin.

Sıfır noktası

Anadolu'da bilinen bir türküyü düşün. Aynı türkü bir bölgede bir ezgiyle, başka bir bölgede başka bir ezgiyle söylenir; bir yerde bir dörtlüğü eksiktir, bir başka yerde yeni bir dörtlük eklenmiştir; bir derlemede âşık farklı bir adla anılır. Hangi söyleyiş "asıl" türküdür? Soru çoğu zaman cevapsızdır, çünkü türkü tek bir kâğıtta değil, onu söyleyen insanların ağzında yaşar. Her söyleyiş, türkünün kendisidir.

Benzetmenin kırıldığı yer şudur. Bir türkünün söyleyişleri çoğu zaman bir inanç sisteminin taşıyıcısı değildir. Rāmāyaṇa anlatımları ise farklı dinî geleneklere aittir ve her gelenek hikâyeyi kendi öğretisine göre biçimlendirir: bir Hindu bağlılık şiiri Rāma'yı bir tanrı olarak, bir Jain anlatımı onu şiddetten kaçınan bir Jain olarak, bir Budist anlatımı onu sükûnetini koruyan bir bilge olarak anlatır. Anlatımlar arasındaki fark, bir ezgi farkı değil, bir dünya görüşü farkıdır.

Mekanizma

En eski Sanskrit anlatım ve katmanları

Vālmīki'ye atfedilen Sanskrit Rāmāyaṇa, yedi bölümden, yedi "kāṇḍa"dan oluşan uzun bir destandır. Hikâyenin çekirdeği bilinir: Ayodhya prensi Rāma, üvey annesinin bir entrikası yüzünden on dört yıl sürgüne gönderilir; karısı Sītā ve kardeşi Lakṣmaṇa onunla gelir. Ormanda Laṅkā kralı Rāvaṇa, Sītā'yı kaçırır. Rāma, maymun kral Sugrīva ve Hanumān'ın yardımıyla Laṅkā'ya gider, Rāvaṇa'yı öldürür, Sītā'yı kurtarır ve Ayodhya'ya kral olarak döner. Anlatının merkezinde, bir babanın sözü, bir oğlun görevi ve bir kralın sorumluluğu arasındaki gerilim vardır.

Araştırmacıların çoğu, Vālmīki Rāmāyaṇa'nın ikinci ile altıncı bölümlerini destanın en eski katmanı, birinci bölümü, Bāla Kāṇḍa'yı ve yedinci bölümü, Uttara Kāṇḍa'yı ise sonraki eklemeler olarak kabul eder. Rāma'nın Viṣṇu'nun bedenlenmesi olarak açıkça sunulması büyük ölçüde bu sonraki katmanlarda yoğunlaşır. Uttara Kāṇḍa'da Rāma, halkın dedikodusu üzerine hamile Sītā'yı ormana sürgün eder ve öğrenmeye çalışan bir śūdra çileci Śambūka'yı öldürür.

Bu iki sahne, destanın en tartışmalı sahneleridir. Rāma'yı ideal bir kral ve ideal bir koca olarak gören okurlar için Sītā'nın sürgünü ve Śambūka'nın ölümü rahatsız edicidir. Bu sahnelerin sonradan eklendiğini söylemek, onları kolayca "asıl olmayan" diye bir kenara koymayı mümkün kılar. Ama bu da bir seçimdir: bu sahneler, yüzyıllar boyunca destanın parçası olarak okundu, oynandı ve tartışıldı. Veda külliyatı dersinde Gautama Dharmasūtra 12.4'ün Veda'yı dinleyen śūdra'yı cezalandırdığını görmüştün; Śambūka'nın hikâyesi, aynı dünyanın bir anlatıya dönüşmüş hâlidir.

Kaynaklardan okuma

Budist ve Jain Rāma

Rāmāyaṇa yalnızca Hindu geleneklerine ait değildir. Pāli Jātaka koleksiyonundaki Dasaratha Jātaka'da Rāma bir bilgedir; Sītā onun kız kardeşidir, bir kaçırılma ve savaş yoktur. Hikâyenin doruğu, babasının ölüm haberini duyan Rāma'nın sükûnetini korumasıdır: o, ölümlü olanın öleceğini bilen bir bilgedir. Aynı adlar, bambaşka bir hikâye anlatır; Budist anlatım, Rāma'yı bir savaşçıdan bir sükûnet ustasına dönüştürür.

Jain keşiş Vimalasūri'nin Prakrit dilinde yazdığı Paumacariya'da, Rāvaṇa bir iblis değil, Jain tapınaklarını koruyan, bilgili ve adil bir kraldır; tek zaafı Sītā'ya duyduğu arzudur. Rāma derin bağlılıkla yaşayan bir Jain'dir ve Rāvaṇa'yı kendisi öldürmez; onu Lakṣmaṇa öldürür. Anlatım, Vālmīki'nin sunuşunu doğrudan eleştirir ve hikâyeyi Jain etiğinin şiddetten kaçınma ilkesine göre yeniden kurar.

Paumacariya, bir anlatının nasıl bir öğretinin taşıyıcısı olduğunu gösterir. Hikâyenin kahramanı şiddetten kaçınmayı en yüksek değer sayan bir geleneğin kahramanıysa, en büyük düşmanını kendi eliyle öldüremez. Jain anlatım, Hindu anlatıma bir cevaptır: aynı hikâyeyi kendi değerleriyle yeniden söyler. Sıfır noktasındaki türkü gibi, bir söyleyiş öbürünün "bozulmuşu" değildir; kendi ağzında kendi hikâyesidir.

Usta katmanı

Hikâye bağlılık geleneklerinde de dönüştü. Güneyde, Tamil şair Kamban'ın genellikle on ikinci yüzyıla yerleştirilen Irāmāvatāram'ı, hikâyeyi Tamil şiirinin diliyle ve Rāma'yı baştan bir tanrı olarak anlatır; Tamil ülkesinde Rāmāyaṇa denince çoğu zaman bu şiir akla gelir. On altıncı yüzyılda Tulsīdās'ın Hintçe yazdığı Rāmcaritmānas, Kuzey Hindistan'da Rāmāyaṇa'nın en çok okunan ve söylenen biçimi oldu; her yıl sonbaharda kasabalarda sahnelenen Rām Līlā gösterilerinin temel metni de odur. Tulsīdās'ın Rāma'sı açıkça tanrıdır ve şiir, rahatsız edici sahneleri yumuşatır. Bu geleneğin bir anlatımına göre Rāvaṇa'nın kaçırdığı Sītā gerçek Sītā değil, onun gölgesidir; gerçek Sītā kaçırılmadan önce ateşe sığınmış ve korunmuştur. Anlatı, bir tanrının karısının bir iblisin eline geçmesi fikrini, bağlılık dilinin kaldıramayacağı bir şey olarak yeniden yazar. Bir sahne, bir geleneğin kaldıramadığı noktada değişir.

Anlatımların çokluğu modern dönemde siyasal bir mesele oldu.

Şair ve halkbilimci A. K. Ramanujan, "Üç Yüz Rāmāyaṇa" adlı denemesinde, Rāmāyaṇa'nın tek bir metin değil, Hindistan ve Güneydoğu Asya'ya yayılmış çok sayıda dil ve gelenekte anlatılan bir hikâyeler ailesi olduğunu savunur. Deneme, 2006'dan itibaren Delhi Üniversitesi'nin tarih lisans programında okutulur. 9 Ekim 2011'de üniversitenin bilim kurulu, bazı öğrenci örgütlerinin ve grupların, denemenin inançlıların duygularını incittiği yönündeki itirazları üzerine denemeyi programdan çıkarır. Karar, sansür olarak geniş biçimde eleştirilir.

Ramanujan'ın denemesi, bu dersin sıfır noktasındaki fikrin bilimsel bir savunusudur: bir anlatı ailesinde "asıl" yoktur, akraba anlatımlar vardır. Denemeye yöneltilen itiraz ise tersini savunur: Rāma ve Sītā bir tanrı ve bir tanrıçadır ve hikâyelerinin tek doğru bir biçimi vardır. Bu seri bu siyasal tartışmada bir taraf tutmaz; ama bir tarihsel olguyu kaydeder: Rāmāyaṇa, Budist, Jain, Hindu, Tamil, Bengal, Tay, Kamboçya ve Endonezya anlatımlarında, yüzyıllar boyunca, birbirinden farklı biçimlerde anlatıldı.

Yaygın hatalar

Uygulama

Kilit özet

1. Ramanand Sagar'ın Ramayan dizisi 1987–1988'de Doordarshan'da yayınlandı ve yüzlerce anlatımı olan bir hikâyeyi milyonlarca izleyici için tek bir biçime kavuşturdu.
2. Vālmīki Rāmāyaṇa'nın ikinci ile altıncı bölümleri en eski katman sayılır; Sītā'nın sürgünü ve Śambūka'nın ölümü sonraki Uttara Kāṇḍa'dadır.
3. Pāli Dasaratha Jātaka'da Rāma sükûnetini koruyan bir bilgedir; Vimalasūri'nin Paumacariya'sında Rāvaṇa bilge bir kraldır ve onu Rāma değil Lakṣmaṇa öldürür.
4. Tulsīdās'ın Rāmcaritmānas'ı Kuzey Hindistan'da Rām Līlā'nın temel metni oldu; bu geleneğin bir anlatımında Rāvaṇa'nın kaçırdığı Sītā'nın gölgesidir.
5. A. K. Ramanujan'ın "Üç Yüz Rāmāyaṇa" denemesi 9 Ekim 2011'de Delhi Üniversitesi programından çıkarıldı; karar geniş biçimde sansür olarak eleştirildi.

Bir türkünün her söyleyişi, türkünün kendisidir.

Sonraki derse köprü

Sonraki derste Hindistan'ın öbür büyük destanına, Mahābhārata'ya geçeceksin. Bir kraliyet meclisinde bir kadın içeri getirilir ve teknik bir soru sorar: kocası bir zar oyununda önce kendini kaybettiyse, artık kendine ait olmayan biri onu ortaya koyabilir mi? Salondaki en bilgili kişiler cevap veremez; biri yalnızca "dharma incedir" der. Sonraki derste bir kural sisteminin cevap veremediği noktayı salonun ortasına koyan bir destanı okuyacak ve cevapsız bırakmanın bir yöntem olup olamayacağını soracaksın.