Dharmaśāstralar

Açılış sahnesi

1772, Kalküta. Bengal'in İngiliz valisi Warren Hastings, Doğu Hindistan Şirketi'nin yeni ele geçirdiği topraklarda adaletin nasıl dağıtılacağına dair bir plan hazırlar. Planın en çok alıntılanacak maddesi şudur: miras, evlilik, kast ve öbür dinî âdet ve kurumlara ilişkin bütün davalarda, Müslümanlar için Kur'an'ın, "Gentoo"lar, yani Hindular için "Shaster"ın hükümleri değişmez biçimde uygulanacaktır. Mahkemelerde hukuku açıklamak için mevlevîler ve Brahmanlar bulunacaktır.

Hastings'in 1772 planı, miras, evlilik ve kast davalarında Hindular için "Shaster"ın, Müslümanlar için Kur'an'ın uygulanmasını öngörür ve mahkemelere bu hukuku açıklayacak din bilginleri atar. Planın bir sonucu olarak on bir Brahman bilgin, 1776'da İngilizceye Farsça bir ara çeviri üzerinden aktarılan bir hukuk derlemesi hazırlar. Mahkemelerdeki Brahman danışmanların görevi 1864'te kaldırılır.

Planın ilk sorusu basitti ve cevapsızdı: "Shaster" hangisiydi? Dharmasūtralar dersinde normatif metinlerin birbiriyle uyuşmadığını, bölgeden bölgeye değiştiğini görmüştün. Dharmasūtralardan sonra yazılan daha geniş, manzum hukuk kitapları, Dharmaśāstralar, bu çeşitliliği daha da artırdı. Tek bir "Hindu hukuku kitabı" yoktu. Ama bir mahkeme sistemi tek bir kaynak istiyordu. Bu ders o kaynağın nasıl seçildiğini ve seçilmenin bir metni nasıl dönüştürdüğünü soruyor.

Bu derste ne olacak

Önce bir haritanın hangi bölgeleri gösterdiğine göre ülkeyi nasıl değiştirdiği üzerinden bir seçimin gücünü göreceksin. Sonra Dharmaśāstraların en ünlüsü olan Manu'yu ve onun kendi içindeki gerilimleri okuyacaksın. Ardından mahkemelerde fiilen kullanılan şerhleri ve iki miras geleneğini tanıyacaksın. Sonra sömürge döneminde bir metnin "Hindu hukuku" yapılışını göreceksin. En sonda bağımsız Hindistan'da bu hukukun nasıl yeniden yazıldığını göreceksin.

Sıfır noktası

Bir ülkenin haritası çizilecek, ama kâğıt küçük; yalnızca birkaç kent gösterilebilir. Çizer, başkenti ve en bilinen iki limanı seçer. Harita basılır, okullarda asılır, turist rehberlerine girer. Yıllar sonra o ülkeyi yalnızca bu haritadan tanıyan biri, ülkenin üç kentten ibaret olduğunu sanır. Daha da ilginci, haritada gösterilen kentler, gösterildikleri için büyür: yatırım oraya gider, yollar oraya çıkar. Seçim, seçileni önemli kılar.

Benzetmenin kırıldığı yer şudur. Bir haritada gösterilmeyen kentler yine de oradadır ve insanlar onlarda yaşamaya devam eder. Hukukta ise seçilmeyen kaynaklar mahkemelerden fiilen çıkar; bölgesel gelenekler, yerel âdetler, farklı şerhler, bir yargıcın önünde geçerliliğini kaybedebilir. Seçim yalnızca görünürlüğü değil, bir insanın mirasını, evliliğini, hakkını belirler.

Mekanizma

Manu ve kendi içindeki sesler

Dharmaśāstraların en ünlüsü, Manu'ya atfedilen Mānava Dharmaśāstra, ya da Manusmṛti'dir. Metin, yaklaşık iki bin altı yüz beyitten oluşur ve çoğu araştırmacıya göre ortak çağın başlarında biçimlendi. Evrenin yaratılışından krallığın yönetimine, evlilikten mirasa, suçlardan kefarete kadar geniş bir alanı kapsar. "Hinduizm" kategorisi dersinde Manu 2.11'i, Vedaları küçümseyenin "nāstika" sayılmasını görmüştün; Veda ve Brahmanik kullanımlar dersinde de dört katmanın hepsi için geçerli ortak erdemleri sayan Manu 10.63'ü okumuştun. Metin birden çok sesle konuşur. Manu 2.6, dharmanın kaynaklarını sayarken Vedaları, Vedaları bilenlerin geleneğini ve iyi insanların davranışını sayar, ama listeye bir dördüncü kaynak ekler: kişinin kendi iç huzuru, vicdanının onayı. Dharmasūtralar dersinde Āpastamba'nın doğru davranışı saygın insanların övgüsüne bağladığını görmüştün; Manu bu listeyi bir adım daha içeriye, bireyin kendi yargısına kadar uzatır. En katı kuralları taşıyan metin, kaynakları arasında bir vicdan payı da bırakır.

Manu 3.56'da şöyle der: kadınların saygı gördüğü yerde tanrılar sevinir; saygı görmedikleri yerde ise bütün törenler sonuçsuz kalır. Aynı metin 9.3'te der ki: bir kadını çocukluğunda babası, gençliğinde kocası, yaşlılığında oğulları korur; kadın bağımsızlığa layık değildir.

İki beyit aynı metnin içinde durur. Biri kadınlara saygıyı törenin geçerlilik şartı yapar; öbürü kadını hayatı boyunca bir erkeğin gözetimine bağlar. Dharmasūtralar dersinde normatif metinlerin kendi içlerinde tartıştığını görmüştün; Manu'da bu tartışma tek bir metnin içine yerleşmiştir. Modern okurlar bu iki beyitten birini seçerek, metni ya savunmak ya da mahkûm etmek için kullandı. Metnin kendisi ise ikisini birlikte taşır.

Kaynaklardan okuma

Mahkemede kök metin değil, şerh

Yüzyıllar boyunca Hindistan'da hukuku uygulayanlar, Manu'yu ya da öbür kök metinleri tek başına kullanmadı. Kullandıkları, bu metinlerin şerhleri ve konulara göre düzenlenmiş derlemelerdi. Şerhler, birbiriyle çelişen kök metinleri uzlaştırıyor, yerel âdetleri hesaba katıyor, eski kuralları yeni koşullara uyarlıyordu. Ve şerhler bölgeden bölgeye değişiyordu.

Şerhlerin kök metni de her zaman Manu değildi. Ülkenin büyük bölümünde en çok başvurulan hukuk kitabı olan Mitākṣarā, Manu'nun değil, daha kısa ve daha düzenli bir başka Dharmaśāstra'nın, Yājñavalkya'ya atfedilen hukuk kitabının şerhidir. Sömürge öncesi mahkemelerin fiilen kullandığı en yaygın hukuk metni, bugün adı çok daha az bilinen bir kök metne yazılmış bir yorumdu.

Vijñāneśvara'nın on ikinci yüzyıl başlarında yazdığı Mitākṣarā şerhine göre, bir oğul atadan kalan mülk üzerinde doğumuyla hak sahibi olur. Bengal'de Jīmūtavāhana'nın Dāyabhāga'sına göre ise oğullar bu hakkı ancak babanın ölümüyle kazanır. Henry Thomas Colebrooke'un 1810'da İngilizceye çevirdiği bu iki eser, 1956'ya kadar Hindistan mahkemelerinde miras hukukunun başlıca kılavuzları olur: Dāyabhāga Bengal'de, Mitākṣarā ülkenin geri kalanında.

Bu iki gelenek, "Hindu hukuku"nun bir değil birden çok olduğunu gösterir. Bir Bengalli ile bir Marathalı, aynı Manu'yu kutsal sayarken, babalarının mülküne farklı zamanlarda ve farklı biçimlerde hak kazanıyordu. Hukuku yaşatan kök metin değil, onu yorumlayan ve bir bölgenin âdetine uyduran şerhti.

Usta katmanı

Sömürge mahkemeleri bu çokluğu tek bir kaynağa indirmek istedi. Asya Topluluğu'nun kurucusu William Jones, 1794'te Manu'yu İngilizceye çevirdi ve kitaba "Hindu Hukukunun Kurumları" adını verdi. Çeviri, Manu'yu İngiliz okurlar ve yargıçlar için "Hindu hukuku"nun kendisi hâline getirdi. Sıfır noktasındaki haritada olduğu gibi, erken seçilen ve erken çevrilen metin merkeze geçti. Brahman danışmanların görevi 1864'te kaldırılınca, yargıçlar hukuku doğrudan bu çevirilerden ve kendi önceki kararlarından okumaya başladı. Yerel âdetler, bir mahkemede kanıtlanabildiği ölçüde tanındı. Sonuç, tarihçilerin "Anglo-Hindu hukuku" dediği, İngiliz mahkeme usulleriyle birkaç seçilmiş Sanskrit metnin birleşimi olan yeni bir yapıydı.

Seçilmişliğin öbür yüzü de geldi. Manu, gelenek adına konuşan metin sayıldığı için, geleneğe yöneltilen eleştirilerin de hedefi oldu. Siyasi ve modern kullanımlar dersinde Ambedkar'ın 1927'de Manusmṛti'yi alenen yaktırdığını görmüştün.

Bağımsız Hindistan'ın ilk hukuk bakanı Ambedkar, Hindu kişisel hukukunu baştan düzenleyen bir yasa tasarısı hazırlar; tasarı parlamentoda sürüncemede kalınca Eylül 1951'de istifa eder. Tasarının ilkeleri daha sonra dört ayrı yasayla yürürlüğe girer: 1955'te Hindu Evlilik Yasası, 1956'da Hindu Miras Yasası, Küçüklerin Velayeti Yasası ve Evlat Edinme ve Nafaka Yasası.

Hindu Miras Yasası, Mitākṣarā ile Dāyabhāga arasındaki bölgesel ayrımın mahkemelerdeki yerini büyük ölçüde aldı ve kızlara ve dullara mirasta daha geniş haklar tanıdı. Kök metinlerden şerhlere, şerhlerden sömürge çevirilerine, çevirilerden modern yasalara uzanan bu yolda, "Hindu hukuku" her aşamada başka biri tarafından, başka bir ihtiyaç için yeniden seçildi ve yeniden yazıldı. Bu seri, Manu'yu ne savunur ne mahkûm eder; ama bir metnin tarihini, onu seçenlerin tarihinden ayırmadan okumayı önerir.

Yaygın hatalar

Uygulama

Kilit özet

1. Hastings'in 1772 planı, miras, evlilik ve kast davalarında Hindular için "Shaster"ın uygulanmasını öngördü; ama tek bir "Shaster" yoktu.
2. Manusmṛti hem kadınlara saygıyı törenin şartı sayan 3.56'yı hem de kadını ömür boyu erkek gözetimine bağlayan 9.3'ü taşır.
3. Mahkemelerde kullanılan kök metin değil şerhti; Mitākṣarā ve Dāyabhāga, oğulların mirasa hak kazanma zamanında ayrılır ve Colebrooke'un 1810 çevirisiyle 1956'ya kadar kılavuz oldu.
4. William Jones'un 1794 çevirisi Manu'yu "Hindu hukuku"nun kendisi yaptı; 1864'ten sonra Anglo-Hindu hukuku, seçilmiş metinlerle İngiliz usullerinin birleşimi olarak işledi.
5. Ambedkar'ın 1951'de uğruna istifa ettiği tasarının ilkeleri 1955–1956 yasalarıyla yürürlüğe girdi ve Hindu kişisel hukukunu yeniden yazdı.

Bir haritada gösterilen kent, gösterildiği için büyür.

Sonraki derse köprü

Hukuk kitaplarından sonra, sonraki derste Hindistan'ın en çok anlatılan hikâyelerinden birine, Rāmāyaṇa'ya geçeceksin. Aynı hikâyenin bir anlatımında kahraman bir prenstir ve sonunda okuru rahatsız eden bir ayrılık vardır. Bir başka anlatımında kahraman doğrudan bir tanrıdır ve rahatsız edici sahneler yumuşatılır. Bir başka gelenekten gelen bir anlatımda ise karşı taraftaki figür bilge ve erdemlidir. Sonraki derste "hangisi aslı?" sorusunun neden yanlış kurulduğunu ve bir hikâyenin aktarıldığı her yerde neden değiştiğini soracaksın.