Dharmasūtralar

Açılış sahnesi

Yaklaşık iki bin yıl önce yazılmış bir kural kitabı, Baudhāyana'nın Dharmasūtra'sı, beklenmedik bir itirafla açılır. Doğru davranışın kaynaklarını saydıktan sonra, kuzey ile güney arasında bir anlaşmazlık olduğunu söyler. Güneyde bazı âdetler yaygındır: töreni yapılmamış biriyle, ya da kendi karısıyla aynı sofrada yemek yemek, bayat yemek yemek, dayısının ya da halasının kızıyla evlenmek. Kuzeyde başka âdetler vardır: yün ticareti yapmak, sert içki içmek, iki çene sırasında dişi olan hayvanları satmak, silahla geçinmek, denize açılmak. Metin şu kuralı koyar: bu âdetleri kendi bölgesinde yapan kişi suç işlemiş sayılmaz; ama bir başka bölgede yaparsa, suç işler.

Baudhāyana, güneye ve kuzeye özgü beşer âdeti sayar ve bir bölgenin âdetini başka bir bölgede uygulayanın suç işlediğini söyler. Metin, bir başka görüşü de aktarır: bu âdetlerin hiçbiri kabul edilemez, çünkü geleneğe aykırıdır. İki görüş yan yana kaydedilir.

Bir kural kitabı, kendi kurallarının her yerde aynı olmadığını açıkça kabul eder. Vedāṅgalar ve bilgi alanları dersinde tören kurallarının, zamanla evdeki törenleri ve toplumsal davranışı düzenleyen metinlere doğru genişlediğini okumuştun. Bu ders o metinlere, Dharmasūtralara bakıyor: ne yeneceğini, kimin kiminle evleneceğini, borcun nasıl ödeneceğini, bir hatanın nasıl telafi edileceğini yazan metinlere. Bu alandaki en yaygın hata, onları bir toplumun fotoğrafı sanmaktır.

Bu derste ne olacak

Önce bir okul yönetmeliği üzerinden bir kural metninin neyi kaydettiğini ve neyi kaydetmediğini göreceksin. Sonra dört Dharmasūtra'yı ve dharmanın kaynakları üzerine söylediklerini tanıyacaksın. Ardından bir kural kitabının, doğru davranışı gökten değil insanların övgüsünden okuduğunu göreceksin. Sonra hayatın dört evresinin önce bir seçim olduğunu okuyacaksın. En sonda aynı külliyatta hem kapı kapatan hem kapı açan hükümleri yan yana göreceksin.

Sıfır noktası

Bir lisenin disiplin yönetmeliğini düşün. Yönetmelikte cep telefonları için on madde, sınıfta yemek yemek için bir madde vardır. Yönetmeliği iki yüz yıl sonra bulan biri bu okulu nasıl hayal eder? Eğer yönetmeliği bir fotoğraf gibi okursa, öğrencilerin telefonlarını hiç kullanmadığı, düzenli ve kuralına uygun bir okul hayal eder. Ama başka bir okuma daha mümkündür: telefonlar için on madde yazılmışsa, telefon okulun en büyük sorunuydu. Kimse yapılmayan bir şeyi uzun uzun yasaklamaz.

Benzetmenin kırıldığı yer şudur. Bir okul yönetmeliğini okulun müdürü yazar ve okulda uygulanır. Dharmasūtraları ise belirli Brahman okullarının öğretmenleri yazdı; bir devletin yasası değildiler, bir kralın mahkemesinde doğrudan uygulanıp uygulanmadıkları çoğu zaman bilinmez. Bir yönetmelik en azından bir kurumun kuralıdır; bu metinler ise bir kesimin ideal düzen tasarımıydı. Onları okurken iki kez dikkatli olmak gerekir: hem neyin yasaklandığına, hem yasağı kimin koyduğuna.

Mekanizma

Dört metin, bir sorun

Günümüze dört Dharmasūtra ulaştı: Āpastamba, Gautama, Baudhāyana ve Vasiṣṭha'ya atfedilenler. Bu metinler, Veda okullarının tören el kitaplarının bir parçası olarak, kısa ve ezberlenebilir kurallar biçiminde yazıldı. Tarihleri kesin değildir; araştırmacıların çoğu onları MÖ son birkaç yüzyıla yerleştirir. Her biri belirli bir okulun, belirli bir bölgenin bakışını taşır; birbirleriyle birçok konuda uyuşmaz.

Metinlerin karşılaştığı temel sorun şudur: dharma, doğru davranış, nereden bilinir? Cevap üç kaynaktır: Vedalar, Vedaları bilenlerin geleneği ve iyi insanların davranışı. Ama bu üçüncü kaynak kaygandır. Açılıştaki Baudhāyana pasajı, "iyi insanların davranışı"nın bölgeden bölgeye değiştiğini itiraf eder.

Metinlerin içeriği sonraki hukuk kitaplarının üç başlıkta toplayacağı konulara yayılır: gündelik davranış ve törenler, anlaşmazlıkların çözümü ve cezalar, bir kuralı çiğneyenin kendini arındırmak için yapacağı kefaret. Üçüncü başlık dikkat çekicidir. Bu metinler, hangi hatanın hangi oruçla, hangi bağışla, hangi tekrar edilen duayla telafi edileceğini uzun uzun sayar. Sıfır noktasındaki yönetmelik gibi, kefaret listelerinin uzunluğu da kuralların sık sık çiğnendiğini ve metinlerin bunu baştan hesaba kattığını gösterir. Bir kural sistemi, kendi ihlalini onarmanın yolunu da kurar.

Doğru davranış kendini ilan etmez

Āpastamba der ki: doğru ve yanlış, "işte buradayız" diyerek dolaşmaz; tanrılar, göksel varlıklar ya da atalar da "bu doğrudur, şu yanlıştır" diye ilan etmez. Doğru, saygın insanların övdüğü davranıştır; yanlış, onların kınadığıdır.

Bu, şaşırtıcı bir itiraftır. Bir kural kitabı, doğru davranışın gökten inen bir buyruk olmadığını, bir topluluğun onayıyla belirlendiğini söyler. Bu cümle iki yöne okunabilir. Bir yanda gerçekçi bir gözlemdir: normlar, onları yaşayan insanlar arasında biçimlenir. Öbür yanda bir güç iddiasıdır: "saygın insanlar" dediği, belirli bir toplumsal kesimdir ve metin onların onayını bütün toplum için ölçü yapar. Āpastamba'nın cümlesi hem normun toplumsal kökenini açıklar hem de o kökeni kimin tuttuğunu gösterir.

Kaynaklardan okuma

Dört evre: bir seçimden bir sıraya

Bugün birçok kitap, Hindu hayatının dört evreden geçtiğini anlatır: öğrencilik, ev sahipliği, ormana çekilme ve dünyadan el etek çekme. Bu sıra, bir insan hayatının ideal takvimi gibi sunulur. Ama erken metinler başka bir tablo çizer.

Olivelle, dört yaşam biçiminin, āśramaların, erken Dharmasūtralarda bir hayatın ardışık evreleri olarak değil, öğrencilikten sonra seçilebilecek ömür boyu yaşam biçimleri olarak sunulduğunu gösterir: kişi ya ev sahibi olur, ya ömür boyu öğretmeninin yanında kalır, ya ormana çekilir, ya da dünyadan el çeker. Bu seçim sistemi Brahmanlar arasında uzun tartışmalara yol açtı ve ancak sonraki metinlerde ardışık evreler sistemine dönüştü.

Bu tartışmanın izleri metinlerde görülür. Gautama, bazı öğretmenlerin tek bir yaşam biçimi olduğunu, ev sahipliğinin, çünkü Vedaların yalnızca onu açıkça buyurduğunu söylediklerini aktarır. Evlenmeyen, çocuk sahibi olmayan ve törenleri bırakan bir hayat, Veda düzeninin üç borcunu, atalara, tanrılara ve bilgelere olan borçları ödemiyordu. Veda ve śramaṇa bağlamı dersinde, dünyadan el çeken gezgin keşişlerin Veda dünyasının kenarında nasıl bir meydan okuma olduğunu görmüştün. Evreler sistemi, bu meydan okumayı Veda düzeninin içine alan bir uzlaşma olarak okunabilir: dünyadan el çekmek meşrudur, ama ancak ev sahipliğini tamamladıktan sonra, hayatın sonunda.

Usta katmanı

Aynı külliyat, birbirine zıt yönde işleyen hükümler taşır. Veda külliyatı dersinde Gautama Dharmasūtra 12.4'ü görmüştün: Veda okunuşunu bilerek dinleyen śūdra'nın kulaklarına erimiş kalay dökülmesini buyuran hüküm. Dharmasūtralar toplumsal katmanları sıralar, her katmana farklı görevler ve farklı cezalar verir ve kadınların hayatını babanın, kocanın ve oğulun gözetimine bağlar. Bu hükümler normatif metinlerdir; ne ölçüde uygulandıkları tartışmalıdır, ama gösterdikleri toplum tasarımı hiyerarşiktir.

Ama aynı külliyat başka bir cümle de taşır.

Āpastamba, eserinin sonunda, bazı otoritelerin görüşünü aktarır: bu kitapta öğretilmeyen dharma konuları, kadınlardan ve bütün toplumsal katmanlardan insanlardan öğrenilmelidir. Metin, kendi bilgisinin eksik olduğunu ve dharmanın bütününün yazılı kurallardan daha geniş olduğunu kabul eder.

Aynı türden iki metin, biri Veda'yı dinleyen śūdra'yı en ağır biçimde cezalandırırken, öbürü kadınları ve bütün katmanları dharma bilgisinin kaynağı sayar. Bu çelişki, sıfır noktasındaki okuma kuralını doğrular: normatif metinler tek bir toplumun fotoğrafı değil, farklı okulların farklı tasarımlarıdır ve kendi içlerinde tartışırlar. Tarihçiler bu metinleri yazıtlar, bağış belgeleri ve mahkeme kayıtlarıyla birlikte okumayı önerir; ancak böyle, bir metnin talebi ile bir toplumun yaşadığı arasındaki fark görünür olur.

Yaygın hatalar

Uygulama

Kilit özet

1. Baudhāyana Dharmasūtra 1.2, kuzeye ve güneye özgü âdetleri sayar ve bir bölgenin âdetini başka bir bölgede uygulamayı suç sayar; karşıt görüşü de aktarır.
2. Dört Dharmasūtra, Āpastamba, Gautama, Baudhāyana ve Vasiṣṭha'ya atfedilir; belirli okulların ve bölgelerin bakışını taşır ve birbiriyle uyuşmaz.
3. Āpastamba 1.20.6–7'ye göre doğru ve yanlış kendini ilan etmez; doğru, saygın insanların övdüğü davranıştır.
4. Olivelle'e göre dört yaşam biçimi önce öğrencilikten sonra yapılan bir seçimdi, sonra ardışık evrelere dönüştü; Gautama tek yaşam biçimi olarak ev sahipliğini savunan görüşü aktarır.
5. Gautama 12.4 śūdra'yı Veda'dan dışlarken, Āpastamba 2.29 dharmanın kalanını kadınlardan ve bütün katmanlardan öğrenmeyi önerir; normatif metinler kendi içlerinde tartışır.

Kimse yapılmayan bir şeyi uzun uzun yasaklamaz.

Sonraki derse köprü

Dharmasūtralardan sonra, daha geniş ve manzum hukuk kitapları, Dharmaśāstralar yazıldı. Bugün birçok kaynak, "Hindu geleneğinin hukuk kitabı" diye tek bir ad verir ve o ad modern tartışmaların merkezinde durur. Oysa o metin yüzyıllar boyunca ne tek ne de en yüksek hukuk kaynağıydı; mahkemelerde fiilen kullanılan, bölgeden bölgeye değişen şerhler ve derlemelerdi. Sonraki derste o metnin nasıl merkeze geldiğini ve bu seçimde sömürge yönetiminin rolünü soracaksın.