Vedāṅgalar ve bilgi alanları

Açılış sahnesi

2022, Cambridge. Rishi Rajpopat adında genç bir araştırmacı, doktora tezini teslim eder. Tezin konusu yaklaşık iki bin beş yüz yıllık bir dilbilgisi kitabıdır: Pāṇini'nin Aṣṭādhyāyī'si, "sekiz bölüm." Kitap, Sanskritçenin sözcüklerini ve cümlelerini üretmek için neredeyse dört bin kısa kural içerir ve bir makine gibi çalışması amaçlanmıştır: bir kök ve bir ek verirsin, kurallar sırayla uygulanır, doğru sözcük çıkar. Ama makinenin bir sorunu vardı. İki kural aynı anda uygulanabildiğinde hangisinin seçileceğine dair Pāṇini'nin koyduğu üst kural, yüzyıllardır "sonra gelen kural kazanır" diye okunmuş ve bu okuma birçok durumda yanlış sözcükler üretmişti. Yorumcular sorunu çözmek için yeni ek kurallar icat etmişti. Rajpopat başka bir okuma önerir.

Rajpopat, Aṣṭādhyāyī'nin 1.4.2 numaralı üst kuralının, "çatışmada sonraki uygulanır", geleneksel olarak "kitapta sonra gelen kural kazanır" diye yanlış anlaşıldığını savunur. Ona göre Pāṇini, bir sözcüğün sol ve sağ yanına uygulanabilen iki kural çatıştığında, sağ yana uygulanan kuralın seçilmesini kastetmişti. Bu okumayla sistem, yorumcuların eklediği yardımcı kurallara ihtiyaç duymadan, doğru sözcükleri üretebilir. Önerinin ne kadar kapsayıcı olduğu uzmanlar arasında tartışılmaktadır.

Bu hikâyede asıl şaşırtıcı olan, bir yirmi birinci yüzyıl doktora tezinin iki bin beş yüz yıllık bir kitabı hâlâ bir makine gibi çalıştırmaya uğraşmasıdır. Başlıca Upaniṣadlar dersinin sonunda, bu metinleri doğru sesle okumanın zorunlu sayıldığını ve bunun için ezber tekniklerinin geliştirildiğini hatırlamıştın. Bu ders bir adım geri çekilip soruyor: bir dinî külliyatın çevresinde neden böyle bilimler doğdu?

Bu derste ne olacak

Önce bir müzenin konservasyon laboratuvarı üzerinden, korunan bir şeyin çevresinde nasıl bilimler geliştiğini göreceksin. Sonra bir Upaniṣad'ın saydığı altı yardımcı alanı tanıyacaksın. Ardından mantraların bir anlamı olup olmadığı üzerine eski bir tartışmayı okuyacaksın. Sonra Pāṇini'nin makinesinin nasıl çalıştığını göreceksin. En sonda bir tören sunağından doğan geometriyi ve bir yıldız takviminden doğan astronomiyi göreceksin.

Sıfır noktası

Büyük bir müzenin bodrumunda bir konservasyon laboratuvarı düşün. Laboratuvarın görevi, eski bir tabloyu bozulmadan korumaktır. Ama bu görev, zamanla kendi bilimlerini doğurur: boyaların kimyası, ışığın etkisi, nemin ölçülmesi, tuvalin dokusunun incelenmesi. Laboratuvarda çalışanlar, ilk başta yalnızca bir tabloyu korumak için işe başlamıştır; sonunda kimya, optik ve malzeme bilimine katkı yapan araştırmacılar olurlar. Koruma ihtiyacı, bilgiyi doğurur.

Benzetmenin kırıldığı yer şudur. Bir tablonun konservatörü tablonun kendisini değiştirmez, yalnızca korur. Veda külliyatının çevresinde doğan bilgi alanları ise yalnızca korumakla kalmadı; zamanla korudukları metnin nasıl okunacağını da belirlediler. Dilbilgisi, bir sözcüğün doğru biçimini koruduğu kadar, o sözcüğe hangi anlamın verileceğini de etkiledi. Konservatör tabloyu yorumlamaz; Vedāṅgalar yorumladı.

Mekanizma

Altı yardımcı alan

Muṇḍaka Upaniṣad, bilinmesi gereken iki tür bilgi olduğunu söyler: alt bilgi ve üst bilgi. Alt bilgiyi sayar: dört Veda ile birlikte sesbilgisi, tören kuralları, dilbilgisi, sözcük açıklaması, ölçü bilgisi ve yıldız bilgisi. Üst bilgi ise, metne göre, bozulmaz olanın kendisiyle kavrandığı bilgidir.

Bu kutu iki şey yapar. Birincisi, altı Vedāṅga'nın, "Veda'nın uzuvları"nın, adlarının bilinen en eski listesini verir: śikṣā sesbilgisi, kalpa tören kuralları, vyākaraṇa dilbilgisi, nirukta sözcük açıklaması, chandas ölçü, jyotiṣa yıldız ve zaman hesabı. İkincisi, bu altı alanı Vedaların kendisiyle birlikte "alt bilgi" diye sınıflandırır. Başlıca Upaniṣadlar dersinde külliyatın son katmanının tören bilgisinin ötesine geçen bir soru sorduğunu görmüştün; burada o soru bir sıralamaya dönüşür. Koruma bilgisi gereklidir, ama asıl hedef değildir.

Altı alanın her biri bir koruma ihtiyacına karşılık gelir. Sesbilgisi, her hecenin doğru telaffuzunu ve vurgusunu belirler. Ölçü bilgisi, ilahilerin hece sayılarını ve ritmini korur. Dilbilgisi, sözcüklerin doğru biçimlerini tanımlar. Sözcük açıklaması, eskimiş ve anlaşılmaz hâle gelmiş sözcüklerin anlamını çözer. Tören kuralları, işlemlerin sırasını ve ölçülerini belirler. Yıldız bilgisi, törenlerin doğru günde ve doğru saatte yapılmasını sağlar.

Mantraların bir anlamı var mı?

Sözcük açıklamasının en ünlü eseri, Yāska'ya atfedilen Nirukta'dır. Eserin başında şaşırtıcı bir tartışma vardır.

Yāska, Kautsa adlı bir düşünürün görüşünü aktarır: Veda mantraları anlamsızdır. Kautsa bunu yedi gerekçeyle savunur; bunlardan biri, mantraların sözcük sırasının sabit olması ve değiştirilememesidir. Anlamı olan bir söz başka sözcüklerle de söylenebilirdi; mantralar söylenemez. Yāska bu gerekçeleri tek tek cevaplar ve mantraların anlamlı sözler olduğunu, sözcük açıklamasının bu anlamı çözmek için gerekli olduğunu savunur.

Veda külliyatı dersinde Frits Staal'ın 1979'da "ritüelin anlamsızlığı" tezini öne sürdüğünü görmüştün. Aynı tartışma, yaklaşık iki bin beş yüz yıl önce, geleneğin kendi içinde yapılmıştı. Kautsa'nın gözlemi doğrudur: mantralar bir icra metni gibi, sabit biçimleriyle korunur. Yāska'nın cevabı da bir bilgi alanını kurar: mantra anlamlıysa, anlamını çözmek bir bilim işidir. Sözcük açıklaması, anlamsızlık itirazına verilmiş bir cevap olarak doğdu.

Kaynaklardan okuma

Pāṇini'nin makinesi

Pāṇini'nin tarihi kesin değildir; çoğu araştırmacı onu MÖ altıncı ile dördüncü yüzyıllar arasına yerleştirir. Aṣṭādhyāyī, sekiz bölüme ayrılmış yaklaşık dört bin kısa kuraldan oluşur. Kurallar son derece sıkıştırılmıştır: Pāṇini kendi teknik terimlerini, kısaltmalarını ve işaretlerini kurar, yani kuralları anlatmak için ayrı bir üst dil icat eder. Bir kuralın hangi durumda başka bir kuralı geçersiz kılacağı da ayrıca kurallarla belirlenir. Sistem, bir kök ve bir ekten başlayıp kuralları sırayla uygulayarak doğru sözcüğe ulaşan bir türetim makinesi gibi çalışır.

Burada koruma bilgisinin en uç biçimini görürsün. Pāṇini'nin betimlediği dil, yalnızca Vedaların dili değil, kendi döneminin konuşulan eğitimli Sanskritçesidir. Ama sonraki yüzyıllarda onun kuralları, Sanskritçenin "doğru" biçimini tanımlayan ölçü hâline geldi. Konuşulan diller değişti; Sanskritçe ise Pāṇini'nin kurallarında dondu ve iki bin yıldan uzun bir süre bir kültür ve bilim dili olarak aynı biçimde yazıldı. Koruma, burada bir dili zamanın dışına çıkardı. Modern dilbilimciler Pāṇini'nin kural sistemini, biçimsel dilbilgisinin ve bilgisayar dillerini tanımlama yöntemlerinin öncülerinden biri olarak inceler.

Usta katmanı

İki alan daha, koruma ihtiyacından bir bilimin nasıl doğduğunu açıkça gösterir. Birincisi tören kurallarının bir alt dalıdır: sunak yapımı.

Sunakların ölçülerini veren ve "ip kuralları" diye anılan metinlerden Baudhāyana'nınki, bir dikdörtgenin köşegeni üzerine kurulan karenin alanının, uzun ve kısa kenarları üzerine ayrı ayrı kurulan karelerin alanlarının toplamına eşit olduğunu söyler. Metin bu ilkeyi, belirli ölçülerde ve biçimlerde sunak yapmak için kullanır.

Veda külliyatı dersinde, 1975'te Kerala'da binlerce tuğlayla kanatlı bir kuş biçiminde kurulan ateş sunağını görmüştün. O sunağın alanı ve biçimi kurallarla belirlenmişti; bir sunağı büyütürken biçimini korumak, bir kareyi bir daireye dönüştürmek, geometri gerektiriyordu. Bugün okullarda Yunanlı bir matematikçinin adıyla öğretilen ilke, Hindistan'da bir sunağın doğru yapılması için yazıya geçirilmişti. Bu metinlerin tarihlenmesi tartışmalıdır; genellikle MÖ birinci binyılın ortalarına yerleştirilir.

İkinci alan zaman hesabıdır. Törenlerin doğru günde yapılması, ay ve güneş yılları arasındaki farkı hesaplamayı, takvimi ayarlamayı, yıldızların konumunu izlemeyi gerektirdi. Bu ihtiyaçtan başlayan yıldız bilgisi, sonraki yüzyıllarda iki ayrı yöne gelişti: bir yanda gezegenlerin hareketini hesaplayan matematiksel astronomi, öbür yanda doğum haritalarından geleceği okumaya çalışan astroloji. İki alan aynı kökten çıktı ve uzun süre aynı kişiler tarafından yapıldı; ama biri hesabın doğruluğuyla, öbürü yorumun inandırıcılığıyla ölçülür. Bu seri, astrolojinin gelecek hakkında bilgi verdiğine dair bir iddia kurmaz; yalnızca iki alanın ortak kökenini kaydeder.

Yaygın hatalar

Uygulama

Kilit özet

1. Muṇḍaka Upaniṣad 1.1.5, altı Vedāṅga'nın adlarının bilinen en eski listesini verir ve onları Vedalarla birlikte "alt bilgi" sayar.
2. Nirukta 1.15–16'da Kautsa mantraların anlamsız olduğunu savunur; Yāska'nın cevabı sözcük açıklamasını bir bilim olarak kurar.
3. Pāṇini'nin Aṣṭādhyāyī'si yaklaşık dört bin kuralla Sanskritçeyi bir türetim makinesi gibi betimler ve dili iki bin yıldan uzun süre sabitler.
4. Rajpopat 2022'de Pāṇini'nin kural çatışması üst kuralı için yeni bir okuma önerdi; öneri tartışılmaktadır.
5. Baudhāyana Śulbasūtra sunak yapımı için dik üçgen ilkesini yazıya geçirdi; takvim ihtiyacından doğan yıldız bilgisi, astronomi ve astroloji olarak iki yöne ayrıldı.

Korunan şeyin çevresinde, onu korumak için doğan bilgi, sonunda kendi başına bir dünya kurar.

Sonraki derse köprü

Vedāṅgaların altıncısı, tören kuralları, zamanla evdeki törenleri ve toplumsal davranışı düzenleyen metinlere doğru genişledi. Sonraki derste bu metinlere, Dharmasūtralara bakacaksın: ne yeneceğini, kimin kiminle evleneceğini, borcun nasıl ödeneceğini, bir hatanın nasıl telafi edileceğini yazan metinlere. Bu alandaki en yaygın hata, bu metinleri bir toplumun fotoğrafı sanmaktır. Sonraki derste bir kural metninin bir toplumun nasıl yaşadığını mı, yoksa nasıl yaşaması istendiğini mi anlattığını soracaksın.