Kamboçya ve Laos

Açılış sahnesi

19 Eylül 1979, Phnom Penh. Wat Unnalom tapınağında yedi yaşlı adam, keşiş olarak yeniden atanır. Hepsi dört yıl önce keşişlikten çıkarılmış, tarlalarda çalıştırılmış, hayatta kalmayı başarmış insanlardır. Atamayı, komşu Vietnam'dan gelen ve Khmer kökenli keşişlerden oluşan bir heyet yapar; tören, Vietnam'ın desteklediği yeni hükümetin gözetimindedir. Yedi adamın en genci, Tep Vong, sonraki on yıllarda ülkenin en yüksek keşişi olacaktır. O gün bir soru havada asılıdır: dört yıl boyunca fiilen var olmayan bir topluluk, yedi kişiyle yeniden kurulabilir mi, ve kurulan şey aynı topluluk mudur?

Kızıl Kmer yönetiminin devrilmesinden birkaç ay sonra, 19 Eylül 1979'da, yedi yaşlı eski keşiş Phnom Penh'deki Wat Unnalom'da devletin düzenlediği bir törenle yeniden atanır. Bu yedi keşiş, başkalarını atayabilecek bir çekirdek oluşturur ve sonraki iki yılda topluluğu önce başkentte, sonra illerde yeniden kurar.

Tayland dersinde bir merkezin kendi karşıtını nasıl ürettiğini gördün. Bu ders daha ağır bir soruyla ilgilidir. Kamboçya'da manastır düzeni birkaç yıl içinde fiilen sona erdi ve sonra yeniden kuruldu. Bu derste bir geleneğin sürekliliğinin neyle ölçüldüğünü soracaksın.

Bu derste ne olacak

Önce yanan bir kütüphane üzerinden sürekliliği ölçmenin üç yolunu göreceksin. Sonra Angkor'un taşlarında üç ayrı din hayatını ve Theravāda'nın bölgeye nasıl yayıldığını okuyacaksın. Ardından köy tapınağının işlevlerini ve sömürge döneminde kurulan bir enstitüyü tanıyacaksın. Sonra kırılmayı ve yeniden kuruluşu, bir tarihçinin gözüyle göreceksin. En sonda bir barış yürüyüşünü ve Laos'un farklı yolunu göreceksin.

Sıfır noktası

Bir kentin büyük kütüphanesi yanıyor diye düşün. Yıllar sonra aynı yerde, aynı adla yeni bir kütüphane açılıyor. Kitapların bir kısmı başka kentlerdeki kütüphanelerden kopyalanarak geri getiriliyor. Ama hangi rafta ne olduğunu bilen, okurlara yol gösteren eski kütüphaneciler artık yok. Bu, aynı kütüphane mi? Bina ve ad açısından evet; kitaplar açısından kısmen; insanlar açısından hayır.

Benzetmenin kırıldığı yer şudur. Bir kütüphanenin "aynı" olup olmadığına karar veren bir kural yoktur. Manastır topluluğunun ise kendi hukuku vardır: disipline göre yeni bir keşiş, geçerli biçimde atanmış belirli sayıda keşişten oluşan bir kurul önünde atanmalıdır. Bu yüzden Kamboçya'da süreklilik sorusunun hukuki bir cevabı vardır. Ama o cevap, öbür iki ölçütün sorusunu kapatmaz.

Mekanizma

Angkor'un taşları

On ikinci yüzyılın başında Khmer kralı Suryavarman II, Angkor Wat'ı Hindu tanrısı Vişnu'ya adanmış bir devlet tapınağı olarak yaptırdı. Yüzyılın sonunda Jayavarman VII, Bayon'u yaptırdı: kulelerinde yüzlerce taş yüz vardır ve birçok araştırmacı bunları şefkat bodhisattvası Lokeśvara'nın yüzleri olarak okur. Bayon, Angkor'un Mahāyāna Budist bir tapınak olarak yapılmış son devlet tapınağıdır. Bugün Angkor Wat'ın galerilerinde Theravāda keşişleri dolaşır. Aynı taşlar üç ayrı din hayatını taşır.

Çinli elçi Zhou Daguan, 1296 Ağustos'undan 1297 Temmuz'una kadar Angkor'daki sarayda kalır ve kentin hayatını ayrıntılı bir raporla anlatır. Raporda, başlarını kazıtan, sarı giysiler giyen ve palmiye yapraklarına yazılmış metinler okuyan keşişleri de tarif eder; araştırmacılar bunları Theravāda keşişleri olarak tanır. Bu, Angkor'da Theravāda keşişlerinin varlığına dair en erken dış tanıklıklardan biridir.

Zhou Daguan'ın tanıklığı bir geçişin ortasını yakalar. Saraya bağlı, büyük taş tapınaklar yaptıran Hindu ve Mahāyāna çerçevesinin yanında, köylerde yaşayan sade keşişler görünmeye başlamıştır. Sonraki yüzyıllarda Theravāda bölgenin baskın geleneği oldu. Tarihçilerin öne sürdüğü nedenlerden biri şudur: saraya bağımlı bir dinî yapı saray düştüğünde düşer, köye dayanan bir yapı ise sürer. Kore dersinde "destek kesme testi" dediğin şey, burada bir imparatorluğun çöküşüyle yapıldı.

Köy tapınağı ve bir enstitü

Kamboçya'da ve Laos'ta köy tapınağı yalnızca bir ibadet yeri değildi. Çocuklar okuma yazmayı orada öğrenirdi; toplantılar, törenler, yardımlaşma orada yapılırdı; el yazmaları orada saklanırdı. Keşişler öğretmen, danışman ve yerel hafıza taşıyıcısıydı. Bir kurum bu kadar çok işlev taşıdığında, onun yok edilmesi yalnızca dinî bir kayıp olmaz.

Fransız sömürge döneminde bu yapıya yeni bir katman eklendi. 1930'da Phnom Penh'de, Kamboçya ve Laos kralları ile Fransız yönetiminin desteğiyle bir Budist Enstitüsü kuruldu. Enstitü el yazmalarını topladı, Pāli kanonunun Khmer diline çevrilmesine başladı ve keşiş Chuon Nath'ın hazırladığı büyük Khmer sözlüğünü yayımladı. Bu çalışmalar, birkaç on yıl sonra büyük ölçüde yok edilecek bir mirasın kayda geçirilmesiydi.

Kaynaklardan okuma

Kırılma

1975'te Kızıl Kmer iktidara geldi ve dört yıl süren yönetimi boyunca tahminlere göre ülke nüfusunun beşte biri ile dörtte biri arasında bir bölümü öldürüldü ya da açlıktan ve zorla çalıştırılmaktan öldü. Bu dönem uluslararası mahkeme süreçleriyle belgelenmiştir. Keşişler keşişlikten çıkarılmaya zorlandı, tapınaklar depoya, hapishaneye ya da ahıra dönüştürüldü ya da yıkıldı, el yazması koleksiyonlarının büyük kısmı yok oldu. Hedef yalnızca Budist kurumlar değildi; eski toplumsal düzenin bütünü hedefti. Dinî kurumlar o düzenin parçası olarak yok edildi.

Ian Harris, röportaj tutanaklarına ve belgelere dayanarak Kızıl Kmer döneminde manastır topluluğuna ne olduğunu inceler. Harris, rejimin baştan itibaren merkezî bir planla bütün keşişleri yok etmeyi amaçladığı varsayımını sorgular ve tabloyu daha ayrıntılı çizer: keşişliğin sona erdirilmesi bölgeden bölgeye farklı hızlarda ve biçimlerde oldu. Ama sonuç, ülke çapında manastır düzeninin fiilen ortadan kalkmasıdır.

Harris'in yaklaşımı bir tarihçinin dikkatini gösterir: bir yıkımın nasıl olduğunu ayrıntısıyla anlamak, onu küçültmek değildir. Tersine, kaybın ne olduğunu ancak bu ayrıntı gösterir.

Yeniden kuruluş ve üç ölçüt

1979'da Wat Unnalom'da atanan yedi keşiş, topluluğu yeniden kurmaya başladı. Ama yeni hükümet, dinin canlanmasını denetim altında tutmak istedi: 1988'e kadar elli yaşından genç erkeklerin keşiş olmasına izin verilmedi, çünkü gençler çalışmak için gerekliydi. Kısıtlamalar kalkınca topluluk hızla büyüdü.

Şimdi sıfır noktasındaki üç ölçüte dönelim. Hukuki süreklilik sağlandı: atama, kesintisiz bir hattan gelen keşişlerle, disiplinin gerektirdiği usulle yapıldı. İnsan sürekliliği ağır biçimde kırıldı: önceki kuşağın büyük bölümü yoktu. Bilgi ve pratik sürekliliği kısmi kaldı: kitaplar komşu ülkelerdeki nüshalardan ve sürgündeki topluluklardan yeniden toplanabilir, ama ezberi, yorumu ve uygulamayı taşıyan öğretmenlerin kaybı, bir kütüphanenin kaybından daha ağırdır. Kanon kavramı dersinde metinlerin yüzyıllarca ezberleyenlerin belleğinde taşındığını görmüştün. Bir metin geleneği yalnızca metinlerde değil, onu okuyabilen insanlarda durur; Kamboçya bunun en acı kanıtıdır.

Usta katmanı

Yeniden kuruluşun bir başka yüzü, sürgünde yaşayan bir keşişten geldi.

1992'de, Birleşmiş Milletler'in gözetimindeki barış anlaşmasının ilk yılında, keşiş Maha Ghosananda ülke çapında ilk barış yürüyüşünü başlatır. On altı gün süren yürüyüşte yüzlerce keşiş, rahibe ve sıradan uygulayıcı, Tayland sınırındaki mülteci kamplarından dönen Kamboçyalılara, hâlâ mayınlı topraklardan köylerine kadar eşlik eder. Yürüyüş başkente vardığında binlerce kişiye ulaşmıştır.

Ghosananda'nın yürüyüşü, üçüncü ölçüte bir cevap gibi okunabilir. Kaybolan öğretmenleri geri getirmek mümkün değildi; ama bir topluluğun yeniden bir araya gelmesi, bir yasın birlikte taşınması ve anma törenlerinin yeniden yapılması, bilginin yeniden taşınmaya başlaması demekti. Doğu Asya ritüeli dersinde gördüğün anma işlevi, burada bir toplumsal yasın biçimi oldu.

Laos farklı bir yol izledi. 1975'te iktidara gelen Pathet Lao, topluluğu ortadan kaldırmadı; onu denetim altına aldı. Keşişlerin vaazları yeni siyasal çerçeveyle uyumlu hâle getirildi, bir kısmı ülkeyi terk etti ve topluluk devletin kurduğu tek bir örgüte bağlandı. 1991'de ülkenin devlet arması değişti ve armanın ortasına Vientiane'deki büyük Budist stupa, Pha That Luang, yerleştirildi. İki komşu ülke, aynı yılda iktidara gelen iki devrimci hareketle, iki farklı yol izledi: biri kurumu yok etti ve kurum sonra yeniden kuruldu; öbürü kurumu korudu ama içeriğini dönüştürdü. İkisi de süreklilik sorusuna farklı bir cevaptır.

Yaygın hatalar

Uygulama

Kilit özet

1. Angkor Wat Vişnu'ya adanmış bir Hindu tapınağı olarak yapıldı, Bayon Mahāyāna Budist bir devlet tapınağıydı; Zhou Daguan 1296–1297'de Theravāda keşişlerini de tarif etti.
2. Theravāda'nın bölgede yayılmasında köy tapınaklarının ağı belirleyiciydi; 1930'da kurulan Budist Enstitüsü kanonu Khmer diline çevirmeye başladı.
3. Kızıl Kmer döneminde manastır düzeni fiilen sona erdi; Harris, bunun bölgeden bölgeye farklı biçimlerde gerçekleştiğini gösterir.
4. 19 Eylül 1979'da Wat Unnalom'da yeniden atanan yedi keşiş topluluğu yeniden kurdu; hukuki süreklilik sağlandı, insan ve bilgi sürekliliği ağır biçimde kırıldı.
5. Maha Ghosananda'nın 1992 barış yürüyüşü toplumsal yasın bir biçimi oldu; Laos'ta ise topluluk yok edilmedi, denetim altına alınıp dönüştürüldü.

Bir kütüphane yeniden kurulabilir; rafları bilen kütüphaneciler kurulamaz.

Sonraki derse köprü

Sonraki derste bir uygulamanın manastırdan çıkıp dünyaya yayılışını izleyeceksin. Aynı oturma pratiği üç ayrı sözlükle anlatılabilir: tutunmanın bırakılmasını hedefleyen bir öğretinin sözlüğü, stres azaltmayı hedefleyen bir sağlık sözlüğü ve performansı hedefleyen bir iş dünyası sözlüğü. Üç sözlük aynı oturuşu tarif ediyor olabilir, ama aynı şeyi söylemezler. Uygulamanın her adımda neyi kazandığını ve neyi bıraktığını soracaksın.