Myanmar

Açılış sahnesi

1871, Mandalay. Kral Mindon, sarayının yakınındaki bir tepenin eteğinde, yüzlerce beyaz mermer levhanın dikilmesini izler. Her levhanın iki yüzüne Pāli kanonunun bir bölümü Birman alfabesiyle kazınmıştır. Levhalar küçük, beyaz tapınakçıklara yerleştirilir ve sıra sıra dizilir. Aynı yıl kral, binlerce keşişi toplar; keşişler aylar boyunca kanonu yüksek sesle okur ve taştaki metni onaylar. İngilizler ülkenin güneyini çoktan almıştır. Mindon, öğretinin bir krala ihtiyaç duymadan da ayakta kalabileceği bir kitap yaptırmaktadır.

Kral Mindon 1871'de Mandalay'da bir konsil toplar ve Pāli kanonunun tamamı, Kuthodaw tapınağında her biri kendi küçük tapınakçığında duran yedi yüz yirmi dokuz mermer levhaya kazınır. Myanmar geleneği bu toplantıyı beşinci konsil olarak sayar. Levhalar bugün de yerindedir.

On dört yıl sonra, 1885'te, İngiliz ordusu Mandalay'a girdi ve son kral Thibaw sürgüne gönderildi. Yüzyıllardır topluluğu koruyan, disiplini denetleyen ve öğretinin sürmesinden sorumlu sayılan kral artık yoktu. Sri Lanka dersinde Theravāda dünyasında kralın topluluğu düzenleyip arındırdığını görmüştün. Myanmar'da bu bağ bir gecede koptu. Bugün bu ülke iki şeyle bilinir: kanonun tamamını ezberden okuyan keşişleri seçen bir sınav sistemi ve dünyaya yayılan meditasyon yöntemleri. En yoğun metin kültürü ile en yaygın uygulama ihracı aynı ülkeye aittir. Bu ders ikisinin arasındaki bağlantıyı, kopan o bağda arıyor.

Bu derste ne olacak

Önce sarayın siparişini kaybeden bir lonca üzerinden bir kurumun kriz anında iki yöne birden nasıl tepki verebileceğini göreceksin. Sonra erken dönemi ve kral ile topluluk arasındaki bağı tanıyacaksın. Ardından kralı kaybeden bir keşişin sıradan insanlara ne öğrettiğini okuyacaksın. Sonra bağımsızlık sonrası bir konsili ve ezber sınavlarını göreceksin. En sonda keşişlerin siyasal rolünü, iki zıt yönüyle göreceksin.

Sıfır noktası

Yüzyıllardır sarayın mücevherlerini yapan bir kuyumcular loncası düşün. Bir gün saray kapanır ve sipariş kesilir. Lonca iki şeyi birden yapar. Bir yandan ustaların bildiği her tekniği ayrıntısıyla deftere geçirir, çıraklara ezberletir, hiçbir şeyin kaybolmamasına çalışır. Öbür yandan, daha önce yalnızca saraya çalışan ustalar, çarşıda herkese kurs açar; sıradan insanlar ilk kez bu zanaatı öğrenir. Koruma çekirdeği sabitler, yayılma yeni bir müşteri tabanı kurar ve yeni müşteriler koruma işini finanse eder.

Benzetmenin kırıldığı yer şudur. Lonca bir işletmedir ve yeni müşteri bulmak onun doğal hamlesidir. Myanmar keşişleri için ise sıradan insanlara meditasyon ve derin felsefe öğretmek, yüzyıllık bir işbölümünü bozmak demekti: meditasyon ve felsefe keşişlerin, bağış ve liyakat sıradan insanların işiydi. Yayılma yalnızca bir strateji değil, bir sınırın yeniden çizilmesiydi.

Mekanizma

Bagan ve kralın gölgesi

Myanmar kroniklerine göre on birinci yüzyılda Bagan kralı Anawrahta, Shin Arahan adlı bir keşişin etkisiyle Theravāda'yı benimsedi ve güneydeki Mon krallığından metin ve keşiş getirdi. Anlatının ayrıntıları sonraki kroniklerin kurgusudur; Bagan'ın yazıtları ise erken dönemde Theravāda'nın yanında başka Budist ve Budist olmayan geleneklerin de yaşadığını gösterir. Ama Bagan'ın bıraktığı binlerce tapınak ve bağış yazıtı, bir şeyi açıkça kaydeder: bağışın merkezinde liyakat üretimi vardır. Doğu Asya ritüeli dersinde gördüğün kavram, burada taşa kazınmış binlerce bağış kaydıyla görünür.

Sonraki yüzyıllarda Myanmar kralları, Sri Lanka'daki Parākramabāhu'nun modelini izleyerek topluluğu dönem dönem düzenledi, disiplini denetledi ve uygun görmedikleri çizgileri dışarıda bıraktı. İlişki karşılıklıydı: kral topluluğa toprak, koruma ve düzen verdi; topluluk krala meşruiyet, eğitim ve tören verdi. 1885'te bu ilişkinin bir tarafı ortadan kalktı.

Kralı kaybeden keşiş

Ledi Sayadaw (1846–1923), sarayın çevresinde yetişmiş, Pāli ve Abhidhamma konusunda derin eğitimli bir keşişti. Kralın gidişinden sonra köy köy dolaştı, sıradan insanlara Abhidhamma'yı, yani zihnin ve maddenin en küçük birimlerini sınıflandıran felsefi külliyatı, kısa el kitapları ve ezberlenebilir dizelerle öğretti. Daha da önemlisi, onlara meditasyon öğretti.

Erik Braun, Ledi Sayadaw'ın sömürge döneminde Abhidhamma çalışmasını ve içgörü meditasyonunu sıradan insanlar için gündelik bir uygulamaya dönüştürdüğünü gösterir. Braun'a göre bu yenilik, sömürge yönetiminin tehdit ettiği bir geleneği korumanın bir yolu olarak yaygınlaştı: kral öğretiyi artık koruyamıyorsa, onu her inanan kendi zihninde taşıyacaktı. Ledi, bu anlamda modern içgörü meditasyonunun başlıca mimarlarından biridir.

Sıfır noktasındaki çift yönlü tepki burada görünür. Ledi aynı anda hem koruma hem yayılma yaptı: en zor felsefi metinleri öğretti ve onları sıradan insanın eline verdi. Ondan çıkan öğretmen zincirleri yirminci yüzyılda dünyaya yayılan meditasyon hareketlerini besledi; modern içgörü hareketlerine ayrı bir derste döneceksin. Dünyanın dört bir yanında bugün on günlük kurslara katılan insanların uyguladığı yöntemlerin kökü, bir kralın sürgününe verilen bir cevaptadır.

Kaynaklardan okuma

Bağımsızlık ve ezber

Myanmar 1948'de bağımsız oldu ve yeni devlet, koruma işini yeniden üstlendi.

Başbakan U Nu'nun hükümeti 1954'te Yangon'da, bu iş için yapılmış yapay bir mağarada, Theravāda ülkelerinden keşişlerin katıldığı bir konsil toplar. Konsil, Buddha'nın ölümünün geleneksel olarak iki bin beş yüzüncü yılına denk gelen 1956'da biter ve kanonun karşılaştırılmış yeni bir baskısını hazırlar. Konsilde sorulara cevap veren keşiş, Mingun Sayadaw, 1953'te kanonun tamamını ezberden okuyan kişiye verilen "Tipiṭakadhara", "üç sepetin taşıyıcısı" unvanını ilk kez almıştır.

Bu sınav sistemi, bilinen en yoğun metin ezberi programlarından biridir. Adaylar kanonun bölümlerini günlerce ezberden okur ve sözlü sorulara cevap verir; unvanı alanların sayısı çok azdır. Kanon kavramı dersinde metinlerin yazıdan önce yüzyıllarca ezberle taşındığını görmüştün. Myanmar'da ezber bir kalıntı değil, bir devlet programıdır. Mindon'un taştan kitabı, U Nu'nun konsili ve ezber sınavı aynı ihtiyacın üç ayrı çözümüdür: taş, karşılaştırılmış baskı ve insan belleği.

İki yönlü siyasal rol

Keşişler Myanmar siyasetinde her zaman görünür oldu, ama tek bir yönde değil.

Eylül 2007'de binlerce keşiş askerî yönetime karşı yürüyüşe çıkar ve sadaka kâselerini ters çevirerek generallerin bağışını reddeder; bu, onları liyakat üretme imkânından dışlayan bir dinî yaptırımdır. Protestolar şiddetle bastırılır. 2012'den sonra ise bazı keşişlerin öncülük ettiği 969 hareketi ve ardından kurulan Ma Ba Tha örgütü, Müslüman azınlığa karşı düşmanca vaazlar ve ırkı koruma yasaları için kampanya yürütür. 2017'de ordunun Rohingya Müslümanlarına yönelik saldırıları yüz binlerce insanı ülkeden kaçırır.

Aynı kurum, beş yıl arayla iki zıt yönde siyasal aktör oldu. 2007'de keşişler bir zorbalığa karşı, bağış ilişkisini bir yaptırım aracına çevirerek çıktılar. Sonraki yıllarda ise bazı keşişler bir azınlığa karşı nefreti örgütledi. Bu dersin bu ikinci olguyu geçiştirmesi bir eksiklik olurdu. Myanmar'ın en üst keşiş kurulu 2013'te 969 hareketini yasakladı; hareket başka bir adla sürdü. Sri Lanka dersinde gördüğün kural burada da geçerli: bir kronik pasajı ya da bir keşişin vaazı bir etik ölçüt değildir. Öğretinin temel ilkesi zarar vermemektir; bir kurumun o ilkeye aykırı davranması, ilkeyi değil kurumu anlatır.

Usta katmanı

Dersin taşıyıcı fikri şudur: Myanmar'ın iki ünlü yüzü, ezber ve meditasyon, aynı kırılmanın iki ürünüdür. Kral kaybolunca koruma görevi iki yere dağıldı. Bir kısmı devlete ve kurumlara geçti: taş levhalar, konsiller, sınavlar. Bir kısmı da sıradan inananların zihnine geçti: Abhidhamma el kitapları ve meditasyon. Braun'un tezi bu ikinci yolu görünür kılar, ama iki yolun kökü aynıdır.

Bu tablonun bir bedeli de vardı. Öğretiyi korumak, bir ulusu korumakla karıştırılabildi. Sömürge döneminde Budizm Birman kimliğinin taşıyıcısı oldu; bu bağ bağımsızlık hareketini güçlendirdi, ama sonraki on yıllarda "dini korumak" söyleminin azınlıklara karşı çevrilmesine de zemin hazırladı. Aynı cümle, "öğreti tehlikede", bir yerde köylülere meditasyon öğretmeye, başka bir yerde bir azınlığı hedef almaya götürdü. Cümle aynı; seçim ve sorumluluk, onu kullananındır.

Yaygın hatalar

Uygulama

Kilit özet

1. Kral Mindon 1871'de kanonun tamamını Kuthodaw'da yedi yüz yirmi dokuz mermer levhaya kazıttı; 1885'te İngiliz fethiyle Myanmar'ın son kralı sürgüne gönderildi.
2. Kral ile topluluk arasındaki bağ, Theravāda dünyasında topluluğun yapısını belirledi; Myanmar'da bu bağ sömürge fethiyle koptu.
3. Braun'a göre Ledi Sayadaw, Abhidhamma'yı ve içgörü meditasyonunu sıradan insanlara öğreterek modern içgörü meditasyonunun başlıca mimarlarından biri oldu.
4. 1954–1956 konsili ve 1953'te ilk kez verilen Tipiṭakadhara unvanı, ezberi bir devlet programına dönüştürdü.
5. Keşişler 2007'de askerî yönetime karşı kâselerini ters çevirdi; 2012 sonrasında ise bazı keşişler bir azınlığa karşı nefret kampanyaları yürüttü.

Kral gidince öğreti iki yere taşındı: taşa ve sıradan insanların zihnine.

Sonraki derse köprü

Sonraki derste Tayland'a geçeceksin ve orada iki görüntü göreceksin. Birincisi başkentte bir kurul: resmî unvanlar, sınav dereceleri, ulusal bir hiyerarşi. İkincisi ormanda bir kulübe: tek bir keşiş, az eşya, gezici bir hayat. Yaygın anlatı, ormandaki keşişi kurumlaşmadan önceki saf geleneğin kalıntısı sayar. Sonraki derste bu anlatıyı sınayacaksın ve orman geleneğinin bugünkü biçimini, bir merkezileşme reformuyla ilişkisi içinde okuyacaksın.