Sri Lanka

Açılış sahnesi

Dördüncü yüzyıl, Anurādhapura. Kral Mahāsena'nın yakın danışmanı olan bir keşiş, Saṅghamitta, krala bir öneride bulunur: Mahāvihāra manastırının keşişlerine yiyecek veren herkes cezalandırılsın. Kral kabul eder. Sadaka kesilen keşişler manastırı terk edip adanın dağlık bölgelerine ve güneyine çekilir. Manastır dokuz yıl boş kalır. Sonra yedi katlı büyük salonu yıktırılır ve binalarının malzemesi rakip manastıra, Abhayagiri'ye taşınır; Abhayagiri bu malzemeyle yeni yapılarla zenginleşir.

Kronik, Kral Mahāsena döneminde keşiş Saṅghamitta'nın kışkırtmasıyla Mahāvihāra keşişlerine sadaka vermenin yasaklandığını, manastırın dokuz yıl boş kaldığını ve yıkılan binalarının malzemesinin Abhayagiri'ye taşındığını anlatır. Anlatı, olayın mağduru olan Mahāvihāra geleneğinin kendi kroniğinde yer alır; Saṅghamitta bir kötü karakter olarak çizilir ve sonunda öldürülür.

Bu hikâyeyi kimin anlattığına dikkat et. Kronik, Mahāvihāra keşişleri tarafından yazıldı. Dördüncü yüzyılda neredeyse yok olan bu manastır, sonraki yüzyıllarda adanın tek geleneğine dönüştü ve bugün Theravāda diye bildiğimiz şey, onun çizgisidir. Theravāda için en sık kullanılan tanım şudur: en eski, değişmeden kalmış Budizm. Bu ders o tanımı sınıyor. Doğu Asya ritüeli dersinin sonunda sorduğun soru burada da geçerli: elimizde kalan kayıt, kimin kaydıdır?

Bu derste ne olacak

Önce bir mahkeme tutanağı üzerinden hayatta kalan sürümün nasıl yanılttığını göreceksin. Sonra adanın kuruluş anlatısını ve üç rakip manastırı tanıyacaksın. Ardından bir kralın bu üç manastırı nasıl tek bir düzende birleştirdiğini okuyacaksın. Sonra sömürge döneminde bir kasabada yapılan bir tartışmayı ve ondan doğan modern Budizm'i göreceksin. En sonda kesintiye uğramış bir kadın rahip çizgisinin yeniden kurulmasını göreceksin.

Sıfır noktası

Bir davanın tutanağını, yalnızca kazanan tarafın avukatının notlarından okuduğunu düşün. Notlarda karşı tarafın iddiaları vardır, ama hep kısa, çarpıtılmış ya da gülünç gösterilmiş hâlde. Kazananın argümanları ise ayrıntılı ve tutarlıdır. Dava hakkında bildiğin her şey, tek bir tarafın kaleminden geçmiştir. Üstelik öbür tarafın notları kaybolduğu için, bir zamanlar iki eşit güçlü tarafın bulunduğunu fark etmek bile zordur.

Benzetmenin kırıldığı yer şudur. Bir avukatın notları bir davanın bir tarafını temsil eder, ama davanın kendisi ayrıca kayda geçer: mahkemenin kararı, tanıkların ifadeleri. Sri Lanka'da ise rakip manastırların literatürü büyük ölçüde kayboldu ve bağımsız bir mahkeme kaydı yoktur. Yine de tümüyle kör değiliz: yazıtlar, heykeller ve yabancı gezginlerin anlattıkları, kazananın kaleminin dışından birkaç tanıklık sunar.

Mekanizma

Bir ada ve üç manastır

Adanın kuruluş anlatısı kroniklerde korunur. Aśoka'nın oğlu Mahinda adaya gelir, kralı dönüştürür; ardından kızı Saṅghamittā gelir, kadınlar topluluğunu kurar ve Buddha'nın uyandığı ağaçtan bir fidan getirir. Kroniklerin yazımı anlatılan olaylardan yüzyıllar sonrasına aittir ve anlatı, Mahāvihāra'nın kendi kuruluşunu Aśoka'ya bağlayan bir meşruiyet çerçevesi taşır. Ama Budizm'in adaya erken ulaştığı, yazıtlarla da desteklenir. Anurādhapura'daki ağaç bugün hâlâ bir hac merkezidir; Theravāda'nın "meditasyon geleneği" diye sunulmasına rağmen, adanın dinî hayatının merkezinde hac, sunu ve kalıntılara bağlılık vardır.

Birinci yüzyıldan itibaren adada üç büyük manastır yan yana yaşadı: Mahāvihāra, Abhayagiri ve daha sonra kurulan Jetavana. Theravāda yorum geleneği dersinde, beşinci yüzyılın başında adayı ziyaret eden Çinli keşiş Faxian'ın Abhayagiri'de beş bin, Mahāvihāra'da üç bin keşiş saydığını görmüştün. Abhayagiri, Mahāyāna metinlerine ve farklı yorumlara daha açıktı ve uzun dönemler kraliyet desteğinde öndeydi. Kanon kavramı dersinde de bir araştırmacının, kapalı bir Pāli kanonu fikrinin tam da bu rekabet ortamında, Mahāvihāra'nın kendi otoritesini kurma çabasıyla biçimlendiğini savunduğunu okumuştun.

Tekleşme

Rekabet on ikinci yüzyılda bir kararla bitti.

Kral Parākramabāhu I, 1165 dolaylarında Polonnaruva'da bir toplantı düzenler ve üç manastır çizgisini tek bir düzen altında birleştirir. Disiplini gevşemiş sayılan keşişler topluluktan çıkarılır ve yeni bir disiplin yönetmeliği ilan edilir. Yönetmeliğin metni, Polonnaruva'daki dev Buddha heykellerinin bulunduğu kayanın yüzeyine kazınmış bir yazıtta korunur.

Birleşme eşit bir birleşme değildi. Yeni düzen Mahāvihāra'nın metinlerini, şerhlerini ve disiplin yorumunu esas aldı. Abhayagiri ve Jetavana'nın literatürü sonraki yüzyıllarda büyük ölçüde kayboldu; elimizde onlar hakkında çoğunlukla kazananın yazdıkları kaldı. Sıfır noktasındaki yanılgı tam burada doğar: bugün tek görünen gelenek, geçmişte de tek sanılır.

Parākramabāhu'nun reformu bir kalıp başlattı. Theravāda dünyasında "arındırma" tekrar eden bir kurumdur: kral topluluğu düzenler, disiplini denetler, uygun görülmeyen çizgileri dışarıda bırakır. Doğu Asya'da okullar çoğalıp yan yana yaşadı; burada ise düzen, kraliyet eliyle tekleştirildi.

Kaynaklardan okuma

Kronik hem kaynak hem taraf

Adanın büyük kronikleri Güney Asya'nın en değerli tarih kaynakları arasındadır: kral listeleri, yapı kayıtları, savaşlar. Ama aynı metinler, Mahāvihāra'nın meşruiyetini kuran anlatılardır. Bir okuma kuralı buradan doğar: aynı kronik bazı sorularda kaynak, bazı sorularda taraftır. Hangi kralın hangi manastırı yaptırdığını söylerken güvenilir olabilir; rakip bir keşişin niyetini anlatırken ise bir tarafın sesidir.

Mahāyāna etik metinleri dersinde bu kroniğin en tartışmalı pasajını görmüştün: savaşı kazanan Kral Duṭṭhagāmaṇī'yi teselli eden keşişler, öldürülenlerin çoğunu "hayvanlardan farklı sayılmaz" diye tanımlar. Bu pasaj modern dönemde etnik milliyetçi söylemlerde, adanın tarihini dinî bir sahiplik iddiasıyla anlatmak için kullanıldı. Bir kronik pasajı bir etik ölçüt değildir; bir metnin gelenekte bulunması onun onaylandığı anlamına gelmez.

Panadura'da bir tartışma

On dokuzuncu yüzyılda ada İngiliz yönetimi altındaydı. Misyonerlerin okulları ve yayınları yaygınlaşmıştı ve Budist keşişler çoğu zaman sessizdi. Sonra bir kasabada bir tartışma yapıldı.

1873'te Panadura kasabasında, keşiş Migettuwatte Guṇānanda ile Hristiyan rahip David de Silva arasında ruh, yeniden doğuş ve Tanrı üzerine iki gün süren halka açık bir tartışma yapılır. Binlerce kişinin izlediği tartışmayı Budist taraf kazanmış sayar. Tartışmanın metni 1878'de Amerika'da bir kitap olarak yayımlanır. Kitabı okuyan Amerikalı Henry Steel Olcott, 1880'de adaya gelir ve Budist okulların kurulmasında öncü rol üstlenir.

Bu tartışmadan örgütlü bir hareket doğdu: matbaalar, dernekler, İngilizce eğitim veren Budist okullar, gazeteler. Hareketin en tanınmış sesi, Karşılaştırma matrisi dersinde 1893'te Chicago'daki Dünya Dinler Parlamentosu'nda konuşurken gördüğün Anagārika Dharmapāla oldu. Dharmapāla hem bu yenilenmenin örgütleyicisiydi, hem de sonraki dönemde Sinhala milliyetçiliğiyle ilişkilendirilen bir isimdi; ikisi birlikte kaydedilmelidir.

Antropolog Gananath Obeyesekere, bu dönemde doğan Budizm biçimine "Protestan Budizm" adını verir. Ad iki anlama gelir: hareketin birçok kurumsal biçimi, okulları, dernekleri, kendi başına okuyan sıradan inananı, Protestan Hristiyanlıktan alınmıştır; ve hareket, Hristiyan misyonerliğine ve sömürge hâkimiyetine karşı bir protestodur.

Doğu Asya ritüeli dersinde McMahan'ın Budist modernizm tezini görmüştün. Sri Lanka o modernizmin doğduğu yerlerden biridir. Burada bir ironi vardır: sömürgeciye karşı kurulan hareket, karşı çıktığı çerçevenin biçimlerini benimsedi. Bugün "geleneksel Theravāda" sanılan birçok özellik, meditasyonun sıradan inananlar için merkezî hâle gelmesi, ritüele şüpheyle bakan akılcı bir sunum, bu dönemin ürünüdür.

Usta katmanı

Son bir mesele. Kadınlar ve bhikkhunī Saṅgha dersinde kadın rahip topluluğunun erken dönemdeki kuruluşunu görmüştün. Sri Lanka'da bu topluluk yaklaşık on birinci yüzyılda kesintiye uğradı ve Theravāda dünyasında tam kadın rahiplik yüzyıllarca var olmadı. Theravāda disiplinine göre yeni bir kadın rahip, hem erkek hem kadın rahiplerden oluşan bir kurul önünde atanmalıdır; kadın rahip kalmayınca çizgi kendini yeniden üretemedi.

Aralık 1996'da Hindistan'ın Sarnath kentinde, on Sri Lankalı kadın, Sri Lankalı keşişler ve onlara yardım eden Koreli keşiş ve rahibeler önünde tam rahip olarak atandı. 1998'de Bodh Gaya'da daha büyük bir uluslararası atama töreni yapıldı ve o yıldan beri adada düzenli olarak kadın rahip atanıyor. Tartışma sürüyor: bir görüşe göre Doğu Asya'da kesintisiz süren kadın rahip çizgisinden alınan atama geçerlidir; öbür görüşe göre o çizgi Theravāda disiplininin dışındadır ve atama geçersizdir. Bu tartışma disiplin usulüne ilişkindir; kaynaklarda kadınların uygulama kapasitesine dair bir ayrım kurulmaz. Ve açılıştaki soru burada da işler: Doğu Asya'ya giden bir çizgi, yüzyıllar sonra geri dönüp Theravāda'da yok olan bir şeyi yeniden kurabilir mi? Hayatta kalan sürüm, kaybolanı nasıl tanır?

Yaygın hatalar

Uygulama

Kilit özet

1. Mahāvihāra, dördüncü yüzyılda Kral Mahāsena döneminde dokuz yıl boş kaldı; olayı anlatan kronik, sonunda kazanan Mahāvihāra'nın kendi kaydıdır.
2. Adada yüzyıllarca Mahāvihāra, Abhayagiri ve Jetavana yan yana yaşadı; Abhayagiri bir dönem daha kalabalıktı ve Mahāyāna metinlerine açıktı.
3. Parākramabāhu I 1165 dolaylarında üç çizgiyi Mahāvihāra esasında birleştirdi; rakiplerin literatürü büyük ölçüde kayboldu.
4. 1873 Panadura tartışması ve ardından gelen örgütlenme, Obeyesekere'nin "Protestan Budizm" dediği modern biçimi doğurdu.
5. Kesintiye uğrayan kadın rahip çizgisi 1996 ve 1998 atamalarıyla yeniden kuruldu; geçerliliği bir disiplin tartışması olarak sürer.

Bir davayı yalnızca kazananın notlarından okursan, bir zamanlar iki taraf olduğunu bile fark etmezsin.

Sonraki derse köprü

Sonraki derste Myanmar'a geçeceksin. Orada iki tablo yan yana durur. Birincisi, kanonun bölümlerinin günlerce ezberden okunduğu ve çok az kişinin tamamını geçebildiği bir sınav sistemi. İkincisi, dünyanın dört bir yanına yayılmış meditasyon merkezleri ve yöntemlerinin çoğunun bu ülkeden çıkması. En yoğun metin kültürü ile en yaygın uygulama ihracı aynı ülkeye aittir. İkisinin arasındaki bağlantının, bir kraliyet düzeninin çöküşünden geldiğini göreceksin.