Vietnam Budizmi

Açılış sahnesi

247 yılı. Bir keşiş, Güney Çin'in Wu krallığının başkenti Jianye'ye, bugünkü Nanjing'e gelir. Adı Kang Senghui'dir. Ailesi Orta Asya'dan, Sogd bölgesinden gelmiş tüccarlardır; kendisi ise Kızıl Nehir deltasında, Çinlilerin Jiaozhi dediği bölgede, bugünkü kuzey Vietnam'da doğmuş ve orada keşiş olmuştur. Jianye'de kralın sarayına kabul edilir, bölgenin ilk Budist tapınağını kurdurur ve metin çevirir.

Kang Senghui, Sogd kökenli bir ailenin Jiaozhi'de doğmuş çocuğudur. Biyografilere göre 247'de Jianye'ye gelir, Wu hükümdarlarının desteğini kazanır ve Güney Çin'in ilk Budist tapınağını kurar. Biyografilerin mucize anlatıları sonraki yüzyıllarda genişlemiştir; ama Jiaozhi'den gelip güneyde Budizm'in temelini attığı, araştırmacıların genel olarak kabul ettiği bir çekirdektir.

Bu kayıt beklenmedik bir yön gösterir. Önceki derslerde Budizm Çin'den Kore'ye, Kore'den Japonya'ya aktı. Burada ise bir keşiş Vietnam'dan kuzeye, Çin'e gidiyor. Çünkü Kızıl Nehir deltası, Hindistan'dan ve Güneydoğu Asya'dan gelen deniz ticaretinin uğrak yeriydi. Budizm Vietnam'a iki yoldan ulaştı: kuzeyden Çin üzerinden karadan, güneyden ve denizden ise doğrudan Hint dünyasından. Bir önceki derste Kore'nin bir koridor olmadığını gördün. Bu ders bir adım daha atıyor: iki kaynaktan beslenen bir gelenek, bu ikiliği bir zenginlik olarak mı yaşar, bir gerilim olarak mı?

Bu derste ne olacak

Önce iki dilli bir evde büyüyen bir çocuk üzerinden iki kaynağın bir arada nasıl yaşadığını göreceksin. Sonra Vietnam'ın Chan hatlarını anlatan bir metnin kendi tarihini nasıl kurduğunu okuyacaksın. Ardından tahtını bırakıp keşiş olan bir hükümdarı ve birleşik bir uygulama programını tanıyacaksın. Sonra 1963'teki krizi göreceksin. En sonda bir savaşın içinde doğan bir çerçeveyi, angaje Budizm'i okuyacaksın.

Sıfır noktası

İki dilli bir evde büyüyen bir çocuk düşün. Annesiyle bir dil konuşur, babasıyla öbürünü. Okulda birini, mahallede öbürünü kullanır. Çocuk iki dil arasında seçim yapmaz; her dil kendi alanına yerleşir. Biri ninnilerin ve duaların dili olur, öbürü hesabın ve resmî yazışmanın. İki dil yıllarca çatışmadan yaşar, çünkü aynı işi yapmaya çalışmazlar.

Benzetmenin kırıldığı yer şudur. Bir çocuğun iki dili, onun kim olduğu sorusuna genellikle bir cevap olmaz. Ama bir gün dillerden biri bir siyasal tarafın simgesi hâline gelirse, çocuk hangi dili konuştuğu için hesap vermeye başlar. Vietnam Budizmi'nin iki kaynağı yüzyıllarca katmanlanarak yaşadı. Yirminci yüzyılda ise Budizm'in kendisi bir kimlik simgesine dönüştü ve bir hükümetle karşı karşıya geldi.

Mekanizma

Kendi tarihini kuran metin

Vietnam'ın Chan geleneğine Thiền denir. On dördüncü yüzyılın ilk yarısında yazılmış bir metin, Thiền Bahçesinin Seçkinleri, bu geleneğin tarihini düzenli hatlarla anlatır. Metne göre ilk hat altıncı yüzyılın sonunda, Vinītaruci adlı Hintli bir keşişin Vietnam'a gelişiyle başlar; ikinci hat dokuzuncu yüzyılda Çin'den gelen bir ustayla kurulur. Her hat kuşaktan kuşağa, ustadan öğrenciye kesintisiz iner.

Cuong Tu Nguyen, metni çevirip incelediği çalışmasında, Vinītaruci efsanesinin ve ikinci hattın kurucusuna ilişkin anlatıların büyük olasılıkla sonradan kurulduğunu savunur. Metin, on birinci yüzyılın başında Çin'de yazılmış büyük bir Chan soy kitabından yapı ve anlatı ödünç alır. Nguyen'e göre ortaçağ Vietnam'ında kesintisiz hatları, belirli metinleri ve kurumlarıyla ayrı bir "Thiền okulu" hiç olmamıştır; bu tablo, metnin kendisiyle bilinçli olarak kurulmuştur.

Chan/Zen dersinde Batılı araştırmacıların Çin Chan'ının kendi soy anlatılarını nasıl yeniden okuduğunu görmüştün: soy kayıtları tarihi değil, bir hattın meşruiyet iddiasını anlatır. Vietnam'da aynı kalıp bir kez daha işler, ama bir fark vardır. Burada soy kitabı Çin'in soy kitabını örnek alarak yazılır ve Vietnam'ın kendi Chan geleneğini Çin'inkiyle eşit bir soya bağlar. Bir soy kaydı yalnızca bir hattın değil, bir ülkenin de kendini anlatma biçimi olabilir.

Tahtını bırakan hükümdar

On üçüncü yüzyılda Trần hanedanının hükümdarı Trần Nhân Tông, Moğol istilalarına karşı ülkesini savunan bir kral olarak tanınır. 1293'te tahtı oğluna bıraktı ve 1299'da Yên Tử dağında keşiş olarak Trúc Lâm, "bambu ormanı" adını alan bir Thiền geleneği kurdu. Gelenek, farklı hatları tek bir çerçevede birleştirdi. Bir hükümdarın kurduğu bir gelenek siyasal bir işlev de taşır: dağınık hatlar sarayla yakın bir çerçeveye girer. Bunu görmek geleneğin öğretisini küçültmez; iki soru ayrı sorulmalıdır.

Vietnam'daki gündelik uygulama ise başka bir şeyi gösterir. Saf Toprak dersinde Japonya'da Zen ile Saf Toprak'ın ayrı kurumlar olarak kaldığını, Çin'de ise zamanla birleştiğini görmüştün. Vietnam'ın Mahāyāna tapınaklarında oturma, Amitābha'nın adını anma ve tören, çoğu zaman aynı programın parçalarıdır. Güneyde ise Mekong deltasında, Khmer kökenli topluluklar Pāli geleneğine bağlı bir Budizm'i sürdürür. İki dünya yan yana yaşar, her biri kendi topluluğunda. Sıfır noktasındaki katmanlanma burada işler: işlev ve topluluk alanları örtüşmediği için çatışma da azdır.

Kaynaklardan okuma

1963

Katmanlanmanın kırıldığı an yirminci yüzyılda geldi. Güney Vietnam'da Katolik bir cumhurbaşkanı, Ngô Đình Diệm, iktidardaydı ve Budistler ayrımcılığa uğradıklarını düşünüyordu.

8 Mayıs 1963'te, Buddha'nın doğumunun kutlandığı günde, Huế kentinde Budist bayrağının asılmasının yasaklanmasını protesto eden bir kalabalığa güvenlik güçleri ateş açar ve dokuz sivil ölür. Olay, Budistlerin ülke çapında bir sivil itaatsizlik hareketi başlatmasına yol açar. Kriz aylarca sürer ve aynı yılın Kasım ayında hükümetin askerî bir darbeyle düşmesinin arka planında yer alır.

Burada sıfır noktasının ikinci yarısı görünür. Budizm, yüzyıllardır bir işlev alanında yaşayan bir gelenekti; 1963'te ise bir bayrak üzerinden bir kimliğin simgesi oldu. Tapınaklar örgütlenme merkezlerine, keşişler siyasal aktörlere dönüştü. Japon gelenekleri dersinde Nichiren'in ülkenin felaketlerini yanlış öğretiye bağlayarak yönetime seslendiğini görmüştün; burada ise bir dinî topluluk kendi haklarını bir hükümete karşı talep ediyordu. Öğreti tek bir siyasal sonuç üretmez; sonucu kurum, dönem ve seçim belirler.

Krizin en çok bilinen olayı, Haziran 1963'te Saigon'da yaşlı bir keşişin, Thích Quảng Đức'in, protesto olarak kendi hayatına son vermesiydi. Olayın fotoğrafı dünyanın dört bir yanında yayımlandı. Budist gelenek bu tür eylemler üzerine bölünmüştür: bazı yorumcular onları bir adanma olarak okumuş, disiplin kuralları ve temel etik çerçeve ise kendine ve başkasına zarar vermemeyi esas almıştır. Bu ders bir tarihsel olayı kaydeder; bir eylemi önermez ya da yüceltmez. Kendine zarar verme düşüncesi içindeysen, bir sağlık uzmanına ya da yerel bir kriz destek hattına başvur.

Savaşın içinde bir çerçeve

Aynı yıllarda genç bir keşiş, Thích Nhất Hạnh, bir soru sordu: savaş köyleri yakarken bir keşiş tapınakta oturmaya devam etmeli mi?

Thích Nhất Hạnh 1964'te Saigon'da, savaşın yıktığı köylerde okul, sağlık ve onarım hizmeti veren gönüllüleri yetiştiren bir okul kurar. 1966'da bu çalışmaya bağlı keşişler ve sıradan uygulayıcılardan oluşan yeni bir topluluk kurar ve üyeleri on dört uygulama ilkesine bağlanır. 1967'de yayımlanan kitabında "angaje Budizm" ifadesini kullanır: uygulama ile toplumsal eylem ayrı etkinlikler değildir.

Bu çerçeve bir seminer odasında değil, bir savaşın içinde doğdu ve iki özelliği o koşulun izini taşır. Birincisi taraf tutmama vurgusudur: gönüllüler iki tarafın yaralılarına da yardım etti ve iki taraftan da şüpheyle karşılandı. İkincisi somut eylemdir: yaralı taşımak, bir köyü yeniden kurmak, bir aileyi barındırmak. Thích Nhất Hạnh 1966'da barış için yurt dışına yaptığı bir geziden sonra ülkesine dönemedi ve yaklaşık kırk yıl sürgünde yaşadı; çerçevesi en çok Batı'da, Fransa'da kurduğu toplulukta tanındı. 2022'de, döndüğü Huế'daki tapınakta öldü.

Usta katmanı

"Angaje Budizm" ifadesi bir tartışma da açtı. Bazı araştırmacılar toplumsal katılımın eski kaynaklarda zaten bulunduğunu söyler: Disiplin kurallarının bir bölümünde, Buddha'nın kimsenin bakmadığı hasta bir keşişi kendi eliyle yıkadığı ve ardından "bana hizmet etmek isteyen, hastaya hizmet etsin" dediği anlatılır. Bu okumaya göre "angaje" niteleyicisi, sanki angaje olmayan bir Budizm varmış gibi yapay bir ayrım kurar. Başka araştırmacılar ise çerçevenin hak, yapısal şiddet ve sivil eylem gibi modern siyasal kavramlarla kurulmuş yeni bir yorum olduğunu savunur.

İki okuma da bir şeyi doğru görür. Toplumsal boyut kaynaklarda vardır; ama bir savaşın içinde örgütlü bir gönüllü hareketine, yazılı ilkelere ve uluslararası bir dile dönüşmesi yeni bir şeydir. Vietnam burada bir kez daha iki kaynaktan beslenir: eski bir öğreti ve modern bir koşul.

Bir not daha. Savaştan sonra Vietnam'da Budist kurumlar devlet tarafından tek bir çatı örgütünde toplandı; bu çatının dışında kalan bağımsız yapılar uzun süre kısıtlandı. Kore dersinde gördüğün kalıp burada da işler: bir geleneğin kurumsal biçimini çoğu zaman bir öğreti kararı değil, bir siyasal düzen belirler.

Yaygın hatalar

Uygulama

Kilit özet

1. Budizm Vietnam'a hem Çin üzerinden karadan hem denizden ulaştı; 247'de Jiaozhi'de doğmuş Kang Senghui Güney Çin'e giderek orada Budizm'in temelini attı.
2. On dördüncü yüzyılda yazılan Thiền Bahçesinin Seçkinleri, Vietnam'ın Chan hatlarını Çin soy kitaplarını örnek alarak kurdu; Cuong Tu Nguyen erken soyun büyük kısmını sonradan kurulmuş sayar.
3. Trần Nhân Tông 1293'te tahtı bıraktı ve 1299'da Trúc Lâm geleneğini kurdu; Vietnam tapınaklarında oturma, ad anma ve tören çoğu zaman tek programdır.
4. 1963'te Huế'daki bayrak yasağı ve dokuz sivilin ölümü, Budizm'i bir kimlik simgesine ve Budistleri siyasal aktörlere dönüştürdü.
5. Thích Nhất Hạnh'ın angaje Budizm'i bir savaşın içinde, taraf tutmama ve somut eylem vurgusuyla doğdu; eski mi yeni mi olduğu tartışmalıdır.

İki dil aynı işi yapmaya çalışmadıkça yıllarca yan yana yaşar; biri bir bayrağa dönüştüğünde hesap başlar.

Sonraki derse köprü

Bu seviyede şimdiye kadar okullar, öğretiler, kurucular, kanonlar ve siyasal krizler gördün. Ama Doğu Asya'da yaşayan bir insanın Budizm'le en sık kurduğu ilişki bunların hiçbiri olmayabilir. Belirli günlerde tapınağa gider, tütsü yakar, ölmüş yakınları için bir tören yaptırır, bir festivalde yemek dağıtır. Meditasyon yapmıyor, sūtra okumuyor olabilir. Sonraki derste bu insana bakacaksın ve bir müfredatın neden çoğu zaman onu dışarıda bıraktığını soracaksın.