Japon gelenekleri

Açılış sahnesi

1260 yazı, Kamakura. Ülke yıllardır depremler, kıtlıklar ve salgınlarla sarsılmaktadır. Nichiren adında bir keşiş, askerî yönetimin eski naibi Hōjō Tokiyori'ye bir inceleme sunar. İncelemenin sorusu açıktır: bu felaketler neden geliyor? Cevabı da açıktır: ülke doğru öğretiyi terk etmiştir. İnsanlar Lotus Sūtrası'nı bırakıp Amitābha'nın adını anmaya ve Zen'e yönelmiştir; koruyucu tanrılar ülkeyi terk etmiş, yerlerini kötü güçler almıştır. Ülke Lotus Sūtrası'na dönmezse, daha büyük felaketler, bir iç savaş ve yabancı bir istila gelecektir.

Nichiren, Temmuz 1260'ta Hōjō Tokiyori'ye sunduğu incelemede, ülkeyi sarsan felaketlerin nedeninin Lotus Sūtrası'nın terk edilmesi olduğunu savunur. Yönetimi, ülkeyi yönetmek için Zen'i ve Amitābha'nın adını anmayı değil, Lotus Sūtrası'nın doğru öğretisini izlemeye çağırır. İncelemenin sert dili, Nichiren'in sonraki yıllarda sürgüne gönderilmesine ve bir idam girişimine uğramasına yol açar.

Bir önceki derste Japonya'da Saf Toprak ile Zen'in ayrı kurumlar olarak kaldığını gördün. Nichiren'in incelemesi bu ayrışmanın en keskin sesidir: tek bir metin seçilir ve öbür bütün yollar reddedilir. Birçok tarih kitabı bu dönemi aynı biçimde anlatır: eski, ağır ve aristokrat bir Budizm vardı; on ikinci ve on üçüncü yüzyıllarda Hōnen, Shinran, Dōgen ve Nichiren gibi kurucular çıktı ve sade, halka açık bir "yeni Budizm" kurdu. Bu ders o hikâyeyi anlatıyor ve bir soru soruyor: bu hikâye, dönemin gerçekte nasıl göründüğünü mü anlatır, yoksa sonradan kimin kaydını?

Bu derste ne olacak

Önce bir kent tarihiyle yenilik ile yaygınlık arasındaki farkı göreceksin. Sonra Japon Budizmi'nin erken dönemini ve bir dağın bütün yeni hareketlerin kaynağı olmasını hatırlayacaksın. Ardından Kamakura kurucularının ortak hamlesini, seçmeyi, tanıyacaksın. Sonra bir tarihçinin bu "yeni Budizm" hikâyesine yönelttiği eleştiriyi okuyacaksın. En sonda Budizm'in yerel tanrılarla birleşmesini, bir devlet düzenlemesini ve modern dönemde keşişlerin evlenmesini göreceksin.

Sıfır noktası

Bir kentin mimarlık tarihini anlatan bir kitap düşün. Kitap, kentin ünlü yeni binalarıyla doludur: cesur bir müze, çarpıcı bir köprü, ödüllü bir kütüphane. Kitabı okuyan biri kentin baştan sona bu binalardan oluştuğunu sanabilir. Oysa kentte yaşayanların büyük çoğunluğu eski mahallelerde, sıradan apartmanlarda oturur. Yeni binalar mimarlık tarihinin konusu olur, çünkü yenidirler; ama kentin gündelik yüzünü eski yapılar belirler.

Benzetmenin kırıldığı yer şudur. Bir kentte eski ve yeni binalar yan yana durur ve birbirini dışlamaz. Kamakura'nın yeni hareketleri ise bazen eski kurumları açıkça reddetti; Nichiren'in incelemesi bunun örneğidir. Ama reddetmek ile yerini almak aynı şey değildir. Yeni hareketler eski kurumları eleştirse de, yüzyıllar boyunca o kurumların gölgesinde küçük birer topluluk olarak kaldılar.

Mekanizma

Bir dağ ve bir seçim

Japonya'ya Budizm altıncı yüzyılda Kore üzerinden geldi ve sonraki iki yüzyılda saray çevresinde, Nara'nın büyük tapınaklarında yerleşti. Huayan dersinde Tōdai-ji'nin büyük Vairocana heykelini, Çin okul sınıflandırmaları dersinde Gyōnen'in Nara'nın altı geleneğini ve Heian'ın iki geleneğini sayan el kitabını görmüştün. Heian döneminde iki yeni gelenek kuruldu: Tiantai dersinde gördüğün Saichō'nun Hiei dağındaki Tendai'si ve Tantra sınıflandırmaları dersinde gördüğün Kūkai'nin Shingon'u.

Tiantai dersinde, Hōnen, Shinran, Dōgen ve Nichiren'in hepsinin eğitimlerine bu dağda başladığını görmüştün. Bu ortak başlangıcın içeriği önemlidir: dördü de Tendai'nin kapsayıcı müfredatından geçti. Tendai, Lotus Sūtrası'nı, meditasyonu, Saf Toprak uygulamasını, tantrik törenleri ve ahlak kurallarını bir arada öğretiyordu. Kamakura kurucularının ortak hamlesi bu kapsayıcılığın tersiydi: seçmek. Hōnen 1198'de yazdığı eserde, bütün uygulamalar arasından yalnızca Amitābha'nın adını anmayı seçti. Dōgen yalnızca oturmayı, yalnızca oturmanın kendisini merkeze aldı. Nichiren ise yalnızca Lotus Sūtrası'nın adını anmayı seçti. Her biri, geniş bir müfredatın içinden tek bir uygulamayı alıp onu bütün yolun yerine koydu.

Seçmek, eski düzenle çatışmayı da beraberinde getirdi, ama çatışmanın dili ilginçtir. Eisai, Çin'e yaptığı ikinci yolculuktan 1191'de Rinzai çizgisini getirdi ve Hiei dağının itirazlarıyla karşılaştı. 1198'de yazdığı savunmanın başlığı, Zen'i yaymanın ülkeyi koruyacağını söyler. Nichiren'in 1260 incelemesiyle yan yana koyduğunda ortak bir kalıp görürsün: yeni hareket kendini, eski kurumların dilinde, ülkeyi koruma iddiasıyla meşrulaştırır. Eski kurumlar da yüzyıllardır devlet için törenler yapıyor, ülkeyi koruyan sūtraları okuyordu. Yeni hareketler bu işlevi reddetmedi; onu kendi seçtikleri tek uygulamaya devretmek istediler.

Kaynaklardan okuma

Hikâyenin eleştirisi

Yirminci yüzyılın büyük bölümünde Japon ve Batılı tarihçiler bu dönemi "Kamakura yeni Budizmi" başlığı altında anlattı. Yeni hareketler, Japon Budizmi'nin olgunlaşması ve halka açılması olarak sunuldu.

Tarihçi Kuroda Toshio 1975'te, Japon ortaçağında baskın olan Budizm'in Zen, Saf Toprak ve Nichiren hareketleri değil, Tendai, Shingon ve Nara'nın eski gelenekleri olduğunu savunur. Bu eski gelenekler, açık öğretiler ile gizli tantrik öğretileri birleştiren, sarayla ve büyük toprak sahipleriyle iç içe geçmiş bir düzen kurmuştu. Kuroda'ya göre "yeni Budizm" o dönemde bu düzenin kenarında duran küçük reform hareketleriydi ve onları merkeze koyan anlatı, sonraki dönemlerin bir düzenlemesidir.

Kuroda'nın tezi tartışmalıdır: bazı araştırmacılar yeni hareketlerin öğretisel özgünlüğünü ve sonraki etkisini vurgular. Ama tezin gösterdiği şey güçlüdür. Sıfır noktasındaki kent kitabı gibi, "yeni Budizm" anlatısı da yenilik ölçütüyle yazılmıştır. Bu anlatının neden bu kadar güçlü olduğu da bir sorudur. Yeni hareketlerin torunları, yani bugünün Zen, Jōdo Shinshū ve Nichiren kurumları, modern dönemde Japonya'nın en büyük Budist kurumları oldular ve kendi kuruluş tarihlerini yazdılar. Chan/Zen dersinde gördüğün soru burada da işler: bu kaydı kim tutuyor?

Tanrılar ve buddhalar

Japon Budizmi'nin en belirgin özelliklerinden biri, yerel tanrılarla, kami'lerle, iç içe geçmesiydi. Yüzyıllar boyunca bir öğreti, kami'lerin uyanmış olanların ve bodhisattvaların Japonya'da görünen izleri olduğunu söyledi. Örneğin güneş tanrıçası Amaterasu, birçok metinde kozmik buddha Mahāvairocana ile özdeşleştirildi. Tapınaklar ile kami türbeleri çoğu zaman aynı alanda durdu; bir keşiş hem buddhalara hem kami'lere tören yaptı. Bu iç içelik, 1868'de Meiji yönetiminin bir kararnamesiyle zorla ayrıldı; ardından gelen yıllarda birçok tapınak yıkıldı, heykeller yok edildi. Japon Budizmi'nin bugünkü "saf" görünümü, kısmen bu zorunlu ayrılmanın ürünüdür.

Usta katmanı

İki devlet düzenlemesi Japon Budizmi'nin bugünkü yüzünü biçimlendirdi. Birincisi, on yedinci yüzyılda Edo yönetiminin kurduğu tapınak kayıt sistemiydi. Hristiyanlığı yasaklayan yönetim, her ailenin bir Budist tapınağına kayıtlı olmasını ve Hristiyan olmadığını tapınaktan alacağı bir belgeyle kanıtlamasını istedi. Tapınaklar böylece bir tür nüfus dairesi oldu; aileler kuşaklar boyunca aynı tapınağa bağlandı ve cenaze törenleri tapınakların ana işi hâline geldi. Bugün Japonya'da Budizm'in "cenaze Budizmi" diye anılmasının kökü buradadır.

1872'de Meiji yönetimi, keşişlerin et yemesini ve evlenmesini cezalandıran yasal hükümleri kaldırır. Kararname aslında bir izin değil, önceki yasal cezaların kaldırılmasıdır; ama keşişlerin büyük kısmı onu bir izin, hatta bir yönerge olarak okur. Sonraki on yıllarda Japon keşişlerinin çoğu evlenir ve tapınaklar çoğu zaman babadan oğula geçen aile kurumlarına dönüşür.

Japon Budizmi'ni dışarıdan bakan biri, bugün evli keşişleri ve aile tapınaklarını görünce bunu bir bozulma sanabilir. Oysa bu durum bir devlet kararnamesinin, bir modernleşme projesinin ve Shinran'ın ta on üçüncü yüzyılda evlenerek başlattığı bir geleneğin birleşimidir. Shinran sürgün yıllarından sonra kendini "ne keşiş ne sıradan insan" diye tanımladı ve evlendi; kurduğu gelenek, Jōdo Shinshū, keşiş evliliğini yüzyıllar boyunca açıkça sürdürdü. Modern Japon keşişlerinin çoğu bugün, farklı bir yoldan, o konuma varmış durumdadır.

Yaygın hatalar

Uygulama

Kilit özet

1. Nichiren 1260'ta sunduğu incelemede ülkenin felaketlerini Lotus Sūtrası'nın terk edilmesine bağladı; bu, Kamakura hareketlerinin tek bir uygulamayı seçme hamlesinin en keskin örneğidir.
2. Hōnen, Dōgen ve Nichiren, eğitimlerine Hiei dağındaki kapsayıcı Tendai müfredatında başladı ve o müfredatın içinden tek bir uygulamayı seçip öne çıkardı.
3. Kuroda Toshio 1975'te, ortaçağ Japonya'sında baskın olanın yeni hareketler değil, açık ve gizli öğretileri birleştiren eski kurumlar olduğunu savundu.
4. Budizm ile kami inançları yüzyıllar boyunca iç içeydi; 1868 kararnamesi onları zorla ayırdı.
5. Edo tapınak kayıt sistemi tapınakları nüfus dairelerine ve cenaze merkezlerine dönüştürdü; 1872 kararnamesinden sonra keşişlerin çoğu evlendi.

Yeni binalar mimarlık tarihinin konusu olur; ama kentin gündelik yüzünü eski yapılar belirler.

Sonraki derse köprü

Budizm Japonya'ya Kore üzerinden geldi. Birçok genel tarih kitabında Kore bölümü birkaç sayfadır ve içeriği bir koridor gibidir: Çin'den aldı, Japonya'ya verdi. Sonraki derste bu anlatının iki eksikliğini göreceksin. Kore'de kurulan bir sentez bugün hâlâ yürürlükte olan bir manastır programının temelidir. Ve bu gelenek, beş yüzyıl süren bir devlet kısıtlamasına rağmen hayatta kaldı. Bir geleneğin desteği kesildiğinde neye tutunarak sürdüğünü soracaksın.