Kadam ve Gelug

Açılış sahnesi

On birinci yüzyılın ortası, Batı Tibet. Tholing tapınağında Hintli usta Atiśa, Hint–Tibet aktarımı dersinde Tibet'e gelişini gördüğün yaşlı bilgin, kral soyundan Jangchub Ö'nün bir isteğiyle karşılaşır. Tibet'e yüzlerce metin, onlarca farklı öğreti ve uygulama gelmiştir. Kimi keşişler yalnızca tantrayı uygular ve manastır kurallarını hafife alır; kimileri yalnızca kuralları uygular ve tantrayı küçümser. Jangchub Ö, Atiśa'dan Tibetlilere uygun, kısa ve açık bir metin ister: bu kadar çok öğreti varken bir kişi nereden başlamalı ve hangi sırayla ilerlemeli?

Atiśa kısa bir metin yazar. Metin yeni bir öğreti getirmez. İçindeki her şey, sığınmadan uyanış zihnine, ahlaktan bilgeliğe, en sonda tantraya kadar, daha önce vardır. Yeni olan tek şey sıradır.

Atiśa, Jangchub Ö'nün isteği üzerine yazdığı metinde uygulayıcıları üç türe ayırır. Küçük kapasiteli kişi, yalnızca bu hayatın ötesinde daha iyi bir doğum için çalışır. Orta kapasiteli kişi, döngünün tamamından kendi özgürleşmesi için çalışır. Büyük kapasiteli kişi, bütün varlıkların acısını sona erdirmek için uyanışı hedefler. Metin, her birinin uygulamasını sırayla anlatır ve tantrayı, bu yolu tamamlayan en son aşama olarak yerleştirir.

Bu kısa metin, Tibet'te yüzyıllar sürecek bir edebiyat türünü başlattı: aşamalı yol, lamrim. Bir önceki derste Sakya'nın bir aileyle ve bir imparatorlukla kurduğu bağı gördün. Bu ders, Atiśa'nın sırasından doğan geleneği, Kadam'ı, ve onu yüzyıllar sonra büyük bir reforma dönüştüren Tsongkhapa'nın geleneğini, Gelug'u, anlatıyor. Bir sıra, nasıl bir kuruma ve sonunda bir devlete dönüşebilir?

Bu derste ne olacak

Önce bir okul müfredatıyla bir sıranın neden yeni bir öğreti kadar güçlü olabileceğini göreceksin. Sonra Atiśa'nın metninden doğan Kadam geleneğini ve aşamalı yol edebiyatını tanıyacaksın. Ardından Tsongkhapa'nın reform programını ve kurduğu manastırları göreceksin. Sonra Gelug manastır eğitiminin müfredatına bakacaksın. En sonda Dalai Lama kurumunun doğuşunu ve bir dinsel geleneğin nasıl bir devlet yönetimine dönüştüğünü tartacaksın.

Sıfır noktası

Bir matematik öğretmeni düşün. Ders kitabındaki bütün konular zaten bellidir: toplama, çarpma, kesirler, denklemler, geometri. Ama iyi bir öğretmen bunları rastgele öğretmez. Kesirleri, çarpmayı bilmeyen bir öğrenciye anlatmaz; denklemi, kesirleri kavramamış birine göstermez. Her konu, öncekini gerektirdiği için o yerdedir. Öğretmenin yeni bir matematik icat etmesi gerekmez; onun katkısı, konuları bir sıraya dizmektir.

Benzetmenin kırıldığı yer şudur. Matematikte sıra büyük ölçüde konuların kendi mantığından çıkar; çarpma olmadan kesir anlaşılamaz. Aşamalı yolda ise sıra, bir değer yargısı da taşır. Tantra sınıflandırmaları dersinde her şemanın bir şeyi en üste koyduğunu görmüştün. Atiśa'nın sırasında tantra en son aşamadadır; bu, onu hem en yüksek hem de en çok hazırlık gerektiren uygulama yapar. Bu yerleştirme, sonraki yüzyıllarda Tibet'in en büyük kurumlarından birinin temel kararı oldu.

Mekanizma

Kadam ve aşamalı yol

Atiśa'nın Tibetli öğrencisi Dromtönpa, 1056'da Reting manastırını kurdu. Onun etrafında toplanan geleneğe Kadam, "buyruğa dayanan söz" denildi: uyanmış olanın bütün sözlerini, bir öğretmenin kişisel öğütleri olarak okumak. Kadam ustaları ahlaka, manastır kurallarına, zihin eğitimine ve sade bir uygulamaya önem verdi. Bodhicitta dersinde gördüğün yedi adımlı eğitim ve benzeri zihin eğitimi yöntemleri, bu geleneğin içinde gelişti.

Kadam hiçbir zaman büyük bir kurumsal güç olmadı. Ama ürettiği aşamalı yol edebiyatı bütün Tibet geleneklerine yayıldı. Kagyu dersinde gördüğün Gampopa'nın "Kurtuluşun Mücevher Süsü" de bu türün bir örneğiydi; Gampopa, Milarepa'nın öğrencisi olmadan önce Kadam manastırlarında eğitim almıştı. Atiśa'nın kısa metni, bir okuldan çok bir yöntem olarak yaşadı.

Tsongkhapa'nın reformu

On dördüncü yüzyılın sonunda doğu Tibet'ten gelen genç bir keşiş, Tsongkhapa, bütün geleneklerin ustalarından eğitim aldı: Sakya'dan, Kagyu'dan, Kadam'dan. Gördüğü manzaradan memnun değildi. Birçok yerde manastır kuralları gevşemişti; bazı uygulayıcılar tantraya felsefi bir temel olmadan giriyordu. Tsongkhapa, Atiśa'nın sırasını bir reform programına dönüştürdü.

1409'da Tsongkhapa, Lhasa'da Büyük Dua Şenliği'ni, Monlam'ı, başlatır ve aynı yıl Ganden manastırını kurar. Öğrencileri kısa süre içinde Drepung'u (1416) ve Sera'yı (1419) kurar. Bu üç manastır, sonraki yüzyıllarda Tibet'in en büyük manastır üniversiteleri olur ve binlerce keşişi barındırır.

Tsongkhapa'nın programı üç şeyi birleştiriyordu. Birincisi, manastır kurallarına sıkı bağlılık. İkincisi, tantraya girmeden önce uzun bir felsefi eğitim. Aşamalı Yolun Büyük Açıklaması'nı, Bodhicitta dersinde yedi adımlı yöntemi sistemleştiren eser olarak görmüştün; Tsongkhapa bu eserle Atiśa'nın sırasını ayrıntılandırdı ve Tantra sınıflandırmaları dersinde andığın "Gizli Formülün Büyük Aşamaları" ile tantrayı bu sıranın sonuna yerleştirdi. Üçüncüsü, keskin bir Madhyamaka yorumu: Madhyamaka yorum çizgileri dersinde gördüğün gibi, Tsongkhapa çürütmenin nesnesini dar tanımladı ve gündelik dünyanın geçerliliğini korumaya çalıştı. Sakya dersinde bu yorumun Gorampa tarafından nasıl sert biçimde eleştirildiğini görmüştün.

Kaynaklardan okuma

Beş kitap

Gelug manastırlarının müfredatı bu programı somutlaştırdı. Bir keşiş, yirmi yıla kadar sürebilen bir eğitimde beş temel metni ve onların şerhlerini çalışır: Dharmakīrti'nin bilgi kuramı üzerine eseri, bilgeliğin mükemmelliği yolunu özetleyen bir el kitabı, Candrakīrti'nin Madhyamaka'ya girişi, Vasubandhu'nun Abhidharma ansiklopedisi ve bir manastır kuralları özeti. Bu dizinin her halkasını daha önce ayrı ayrı gördün: Dharmakīrti dersinde, Madhyamaka dersinde, Sarvāstivāda kaynakları dersinde. Gelug müfredatı onları tek bir eğitim yoluna dizer. Sonraki epistemologlar dersinde okuduğun avlu tartışmaları, bu müfredatın günlük pratiğiydi; eğitimin sonunda keşiş, bir sınavla "geshe" unvanını alabilirdi.

Okyanus lama

Gelug'un bir kurumu, onu bütün Tibet'in siyasal merkezi yaptı.

1578'de Moğol hükümdarı Altan Han, Gelug ustası Sönam Gyatso'ya "Dalai Lama" unvanını verir. "Dalai", Moğolcada okyanus demektir ve ustanın Tibetçe adındaki "gyatso", yani okyanus, sözcüğünün karşılığıdır. Sönam Gyatso bu unvanı taşıyan ilk kişi olur; unvan geriye dönük olarak onun yeniden doğuş soyundaki iki önceki ustaya da verilir. Böylece Sönam Gyatso, Üçüncü Dalai Lama olarak anılır.

Kagyu dersinde tanınmış yeniden doğuş kurumunun Karmapa'larla başladığını, Sakya dersinde bir din geleneğinin bir Moğol hükümdarıyla bağ kurduğunu görmüştün. Dalai Lama kurumu ikisini birleştirir: bir yeniden doğuş soyu ve bir Moğol hamisi. 1642'de Beşinci Dalai Lama, Moğol Güshi Han'ın askerî desteğiyle Tibet'in siyasal yönetimini ele geçirdi ve Ganden Phodrang hükümetini kurdu. Lhasa'daki Potala sarayının yapımı bu dönemde başladı.

Usta katmanı

Bir sıradan bir devlete giden yol, bu seviyede gördüğün bütün örüntüleri bir araya getirir. Atiśa bir sıra kurdu. Tsongkhapa o sırayı bir reforma, bir müfredata ve üç büyük manastıra dönüştürdü. Bir yeniden doğuş soyu, bir Moğol hamisiyle birleşerek bir devlet yönetimine dönüştü. Her adım bir öncekine dayanır ve her adım bir öncekinden daha fazla güç taşır.

Bu gücün bir bedeli de vardı ve bunu bu seviyede zaten gördün. Buddha-doğası dersinde, Beşinci Dalai Lama'nın hükümetinin Jonang manastırlarını Gelug kurumlarına çevirdiğini ve metinlerinin basımını yasakladığını okumuştun. Sakya dersinde, Gorampa'nın Tsongkhapa'yı eleştiren eserlerinin aynı dönemde manastırlardan çıkarıldığını gördün. Bir reform olarak başlayan gelenek, yönetimi ele geçirdiğinde, başka geleneklerin sesini kısan bir güce de dönüştü. Aynı gelenek aynı zamanda Tibet'in en disiplinli ve en kapsamlı eğitim sistemlerinden birini kurdu ve bugün dünyanın dört bir yanında okunan bir öğretiyi yaydı. İki gerçek birlikte durur ve biri öbürünü silmez.

Yaygın hatalar

Uygulama

Kilit özet

1. Atiśa, Jangchub Ö'nün isteğiyle yazdığı Uyanış Yolunun Lambası'nda uygulayıcıları üç kapasiteye ayırdı ve bütün yolu bir sıraya dizdi; bu sıra aşamalı yol edebiyatını başlattı.
2. Dromtönpa'nın 1056'da kurduğu Reting çevresinde gelişen Kadam, kurumsal olarak küçük kaldı ama yöntemi bütün geleneklere yayıldı.
3. Tsongkhapa 1409'da Büyük Dua Şenliği'ni başlattı ve Ganden'i kurdu; programı manastır disiplini, tantradan önce felsefi eğitim ve belirli bir Madhyamaka yorumunu birleştirdi.
4. Gelug müfredatı beş temel metni tek bir eğitim yoluna dizdi ve avlu tartışmalarıyla işledi.
5. 1578'de Altan Han'ın verdiği Dalai Lama unvanı ve 1642'de kurulan Ganden Phodrang hükümeti, bir yeniden doğuş soyunu bir devlet yönetimine dönüştürdü.

Atiśa yeni bir öğreti getirmedi; getirdiği şey bir sıraydı.

Sonraki derse köprü

Bu derste Tibet'in en büyük kurumsal geleneğini gördün. Sonraki derste daha küçük, ama bütün geleneklerin içine sızmış uygulamalara bakacaksın. Bunlardan biri, bir kadın tarafından kurulan ve bütün Tibet geleneklerince benimsenen bir sistemdir: uygulayıcı mezarlıklara, ıssız ve korkutucu yerlere gider ve orada kendi bedenini, korkusunu, tutunduğu her şeyi sunar. Adı "kesme" anlamına gelen bu uygulamanın neyi kestiğini soracaksın.